کتاب‌های موازین
کتاب‌های موازین (نامه‌های ترازشناسی، عربی: كُتُب الموازين؛ انگلیسی: Books of the Balances) مجموعه‌ای از ۱۴۴ رساله در مجموعه جابری است که به جابر بن حیان منسوب‌اند. این رساله‌ها موضوعات گوناگونی را دربر می‌گیرند، اما وجه مشترک آنها کاربرد نظریهٔ علم میزان است؛ دستگاهی که می‌کوشد ویژگی‌های موجودات و پدیده‌های طبیعی را بر پایهٔ نسبت‌ها، اندازه‌ها و مقادیر کمّی توضیح دهد.[۱][۲]
در فهرست آثار جابری که پاول کراوس بازسازی کرد، کتاب‌های موازین شماره‌های ۳۰۳ تا ۴۴۶ را دربر می‌گیرند. کراوس توانست عنوان ۷۹ رساله از این مجموعه را بازسازی کند و در زمان بررسی او ۴۴ رساله به‌صورت کامل یا ناقص باقی مانده بود.[۱] ابن ندیم در الفهرست تنها چهار عنوان از این مجموعه را نام برده است.[۱] بر پایهٔ تاریخ‌گذاری رایج در پژوهش‌های جدید، شکل‌گیری این مجموعه احتمالاً به آغاز سدهٔ دهم میلادی بازمی‌گردد.[۳]
جایگاه در مجموعهٔ جابری
آثار منسوب به جابر بن حیان مجموعه‌ای بسیار بزرگ و ناهمگون را تشکیل می‌دهند که در پژوهش‌های جدید معمولاً «مجموعه جابری» نامیده می‌شود. کراوس بر پایهٔ شواهد درونی، چند مجموعهٔ عمده را در آن از یکدیگر متمایز کرد: کتاب الرحمة الکبیر، «صد و دوازده کتاب»، «کتاب هفتاد»، «کتاب‌های موازین» و «پانصد کتاب». در این ترتیب نسبی، کتاب‌های موازین پس از کتاب هفتاد و پیش از پانصد کتاب قرار می‌گیرند.[۴][۱]
مسئلهٔ تاریخ و نویسندگی مجموعهٔ جابری همچنان محل بحث است. کراوس بخش عمدهٔ این نوشته‌ها را محصول یک سنت یا مکتب جابری در سده‌های سوم و چهارم هجری دانست، نه آثار یک فرد در سدهٔ دوم هجری. پژوهشگرانی چون فؤاد سزگین و اریک جان هولمیارد با بخش‌هایی از این نتیجه‌گیری مخالفت کرده‌اند و سید نعمان‌الحق نیز برخی مبانی روش‌شناختی تاریخ‌گذاری کراوس را مورد بازنگری قرار داده است.[۱]
ازاین‌رو، اصطلاح «کتاب‌های موازین» بیشتر به یک مجموعهٔ مشخص از نوشته‌های جابری اشاره دارد و کاربرد آن الزاماً به این معنا نیست که همهٔ این ۱۴۴ رساله را یک شخص تاریخی به نام جابر بن حیان نوشته است.
علم میزان
مفهوم سازمان‌دهندهٔ این مجموعه، علم میزان است. «میزان» در این کاربرد تنها به ترازو یا وزن جسم اشاره ندارد، بلکه اصلی برای سنجش نسبت میان طبیعت‌ها و کیفیت‌های موجود در اشیا است. در دستگاه جابری، چهار طبیعتِ گرمی، سردی، خشکی و تری با مقادیر و نسبت‌های گوناگون در موجودات ترکیب می‌شوند و تفاوت مواد از تفاوت همین نسبت‌ها ناشی می‌شود.[۲]
در کتاب‌های موازین این اندیشه از مواد کیمیایی بسیار فراتر می‌رود. برای عقل، نفس جهان، طبیعت، صورت، افلاک، اختران، چهار طبیعت، جانوران، گیاهان و کانی‌ها میزان‌هایی در نظر گرفته می‌شود و «میزان حروف» کامل‌ترین میزان معرفی می‌شود. هدف کلی این دستگاه، قرار دادن پدیده‌های طبیعی و معرفت دربارهٔ آنها در نظامی از مقدار و اندازه است.[۲]
یکی از ویژگی‌های این نظریه کاربرد گستردهٔ اعداد است. در بخش مهمی از علم میزان، نسبت ۱، ۳، ۵ و ۸ بنیادی دانسته می‌شود و مجموع آنها، یعنی عدد ۱۷، جایگاهی ویژه پیدا می‌کند. هر یک از چهار طبیعت نیز به چهار درجه و سپس هفت زیرمرتبه تقسیم می‌شود و بدین‌ترتیب ۲۸ جایگاه برای شدت هر طبیعت پدید می‌آید؛ عددی که با ۲۸ حرف الفبای عربی مرتبط می‌شود.[۲]
کراوس بخش بزرگی از جلد دوم پژوهش خود دربارهٔ جابر را به نظریهٔ میزان اختصاص داد و آن را از پیچیده‌ترین و مشخص‌ترین وجوه اندیشهٔ جابری دانست.[۵]
دامنهٔ موضوعات
رساله‌های کتاب‌های موازین برخلاف عنوان مجموعه صرفاً دربارهٔ وزن، اندازه‌گیری یا حتی تنها دربارهٔ کیمیاگری نیستند. موضوعات آنها بخش‌های مختلف فلسفه و علوم دوره را دربر می‌گیرد و می‌تواند از کیمیا و نظریهٔ ماده تا کیهان‌شناسی، پزشکی، منطق، ریاضیات، اخترشناسی، اختربینی و نظریه‌های مربوط به زبان و حروف گسترش یابد.[۶]
وجه مشترک این موضوعات کاربرد مفهوم «میزان» است. به این ترتیب، علم میزان در مجموعهٔ جابری به‌صورت طرحی عام برای توضیح نظم موجود در جهان درآمده است و صرفاً روشی برای تعیین ترکیب فلزات به شمار نمی‌رود.[۲]
رساله‌های برجای‌مانده
از میان ۱۴۴ رسالهٔ این مجموعه، تنها بخشی باقی مانده است. کراوس ۷۹ عنوان را شناسایی کرد که از آنها ۴۴ اثر در نسخه‌های خطی شناخته شده بودند.[۱] چند رسالهٔ مهم این مجموعه عبارت‌اند از:
| عنوان | ترجمهٔ عنوان | شمارهٔ کراوس | توضیح |
|---|---|---|---|
| كتاب الأحجار على رأي بليناس | کتاب سنگ‌ها بر پایهٔ رأی بلیناس | ۳۰۷–۳۱۰ | یکی از مفصل‌ترین آثار مجموعه و شامل چهار بخش |
| كتاب السر المكنون | کتاب راز نهفته | ۳۸۹–۳۹۱ | اثری چندبخشی دربارهٔ فلزات، «ارواح» و مباحث مربوط به مواد |
| كتاب التجميع | کتاب گردآوری | ۳۹۸ | از رساله‌های جابری منتشرشده در سدهٔ نوزدهم |
| كتاب الأصول | کتاب اصول | ۹۸۸ در فهرست دیگر کراوس | رساله‌ای دربارهٔ اصول صنعت اکسیر که نسخه‌های متعددی از آن شناخته شده است |
کتاب الأحجار على رأی بلیناس از مهم‌ترین آثار این مجموعه است. این اثر به چهار بخش تقریباً هم‌اندازه تقسیم شده و یکی از منابع اصلی برای شناخت رابطهٔ زبان، نام‌ها، طبایع و نظریهٔ میزان در مجموعهٔ جابری است.[۱][۷]
کتاب السر المکنون نیز در نسخه‌های متعدد برجای مانده است. این اثر سه بخش دارد: بخشی دربارهٔ طبقه‌بندی فلزات، بخشی دربارهٔ مواد موسوم به «ارواح» و بخشی برای توضیح بیشتر موضوعات بخش دوم. در آن از شخصیت‌هایی چون سقراط، فیثاغورس و بلیناس به‌عنوان صاحبان دانش پیشین یاد شده است.[۸]
کتاب احجار علی رأی بلیناس
کتاب احجار علی رأی بلیناس (کتاب سنگ‌ها بر پایهٔ رأی بلیناس) جایگاهی ویژه در کتاب‌های موازین دارد. در شماره‌گذاری کراوس چهار بخش آن شماره‌های ۳۰۷ تا ۳۱۰ را تشکیل می‌دهند و بنابراین در آغاز مجموعهٔ کتاب‌های موازین قرار دارند.[۱]
این رساله افزون بر مباحث کیمیایی، دربارهٔ رابطهٔ نام اشیا با طبیعت آنها بحث می‌کند. در دستگاه نظری آن، نام و شیء کاملاً از یکدیگر مستقل تلقی نمی‌شوند و از تحلیل حروف نام ماده برای شناخت نسبت طبایع آن استفاده می‌شود. این موضوع یکی از زمینه‌های اصلی شکل‌گیری «میزان حروف» است.[۱]
نسخه‌های خطی
نسخه‌های بخش‌هایی از کتاب‌های موازین در کتابخانه‌های مختلف جهان باقی مانده‌اند. کتابخانه ملی پزشکی ایالات متحده آمریکا چندین رساله یا گزیدهٔ متعلق به این مجموعه را در نسخه‌های عربی خود نگهداری می‌کند، از جمله نسخه‌هایی از کتاب الاصول، کتاب السر المکنون، کتاب الأحجار علی رأی بلیناس و گزیده‌ای با عنوان کتاب الموازین.[۳]
نسخه‌های کتاب الأحجار علی رأی بلیناس نیز در کتابخانه ملی فرانسه و مجموعه‌های ایران شناخته شده‌اند. یکی از نسخه‌های کامل آن در نسخهٔ عربی ۵۰۹۹ کتابخانهٔ ملی فرانسه و نسخه‌ای دیگر در مجموعهٔ دانشگاه تهران/ملک ثبت شده است.[۱]
تمایز از آثار هم‌نام
کتاب‌های موازین را نباید با چند اثر جابری دارای نام مشابه یکی دانست.
نخست، رساله‌ای با عنوان مفرد کتاب الموازین در مجموعه‌ای دیگر از آثار جابری وجود داشته است. در فهرست کراوس این رساله شمارهٔ ۲۴۲ دارد و به مجموعه‌ای از هفده کتاب تعلق دارد، نه به مجموعهٔ ۱۴۴گانهٔ کتاب‌های موازین.[۳]
همچنین کتاب الموازین الصغیر («کتاب کوچک موازین») با شمارهٔ ۹۸۰ کراوس اثر دیگری است و جزو مجموعهٔ ۱۴۴گانه نیست.[۹]
همین تمایز دربارهٔ ارض الحجر نیز ضروری است. ارض الحجر با شمارهٔ ۴۷۳ کراوس اثری جداگانه است و به کتاب‌های موازین تعلق ندارد؛ در ترتیب بازسازی‌شدهٔ کراوس این رساله در گروه «پانصد کتاب» قرار می‌گیرد.[۱۰] بنابراین ارض الحجر با کتاب الأحجار علی رأی بلیناس، که جزو کتاب‌های موازین است، دو اثر متفاوت‌اند.
اهمیت در تاریخ اندیشه
کتاب‌های موازین از مهم‌ترین منابع برای شناخت کوشش نویسندگان جابری در آمیختن کیمیاگری با فلسفهٔ طبیعت و ریاضیات‌اند. در این مجموعه، کیفیت‌هایی چون گرمی، سردی، خشکی و تری نه تنها ویژگی‌های کیفی، بلکه اموری دارای نسبت‌ها و درجات عددی تلقی می‌شوند. این ویژگی موجب شده است پژوهشگران تاریخ علم، کتاب‌های موازین را نمونه‌ای مهم از کوشش برای کمّی‌کردن طبیعت در علوم دورهٔ اسلامی بدانند.[۲]
با این حال، «کمّی‌سازی» در این متون با مفهوم اندازه‌گیری در علم جدید یکسان نیست. دستگاه میزان در کنار محاسبه و نسبت‌های عددی، عناصر کیهان‌شناختی، فلسفی، زبانی و گاه دینی نیز دارد. ازاین‌رو این مجموعه هم برای تاریخ کیمیاگری در جهان اسلام و هم برای مطالعهٔ فلسفهٔ طبیعت، عددشناسی و نظریه‌های زبان در مجموعهٔ جابری اهمیت دارد.[۶]
جستارهای وابسته
- علم میزان
- جابر بن حیان
- مجموعه جابری
- کتاب هفتاد
- کتاب احجار علی رأی بلیناس
- ارض الحجر
- کیمیاگری در جهان اسلام
- نظریهٔ گوگرد–جیوه
- اکسیر
| سنتها و شاخهها |
| ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| کیمیاگران |
| ||||||||||||||||||
| آثار و متون |
| ||||||||||||||||||
| مفاهیم و نظریهها |
| ||||||||||||||||||
| مواد | |||||||||||||||||||
| فرایندها | |||||||||||||||||||
| ابزار و دستگاهها | |||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Haq, Syed Nomanul (1994). Names, Natures and Things: The Alchemist Jābir ibn Hayyān and his Kitāb al-Aḥjār (Book of Stones) (in English). Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. pp. 120–121. doi:10.1007/978-94-011-1898-9. ISBN 9780792325871.
- 1 2 3 4 5 6 نیک‌سرشت، ایرج (۲۰۲۵). «کیمیا و نقش ریاضیات در علم موازین جابربن حیان». فلسفه. ۲۳ (۱): ۲۸۹–۳۰۵. doi:10.22059/JOP.2025.399017.1006928.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 "Kitāb al-Mawāzīn (The Book of the Balances)". Islamic Medical Manuscripts (in English). U.S. National Library of Medicine. Retrieved 20 سپتامبر 2026.
- ↑ Kraus, Paul (1942). Jâbir ibn Ḥayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam (in French). Vol. 1. قاهره: Institut français d'archéologie orientale.
- ↑ Kraus, Paul (1943). Jâbir ibn Ḥayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam (in French). Vol. 2. قاهره: Institut français d'archéologie orientale. pp. 187–303.
- 1 2 Kraus, Paul (1943). Jâbir ibn Ḥayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam (in French). Vol. 2. قاهره: Institut français d'archéologie orientale. pp. 187–303.
- ↑ "Kitāb al-Aḥjār 'alá ra'y Balīnās". Islamic Medical Manuscripts (in English). U.S. National Library of Medicine. Retrieved 20 سپتامبر 2026.
- ↑ "Kitāb al-Sirr al-Maknūn". Islamic Medical Manuscripts (in English). U.S. National Library of Medicine. Retrieved 20 سپتامبر 2026.
- ↑ Haq, Syed Nomanul (1994). Names, Natures and Things: The Alchemist Jābir ibn Hayyān and his Kitāb al-Aḥjār (Book of Stones) (in English). Kluwer Academic Publishers. pp. 253–254.
- ↑ Haq, Syed Nomanul (1994). Names, Natures and Things: The Alchemist Jābir ibn Hayyān and his Kitāb al-Aḥjār (Book of Stones) (in English). Kluwer Academic Publishers. p. 254.
- کیمیاگری و شیمی در جهان اسلام قرون وسطی
- کیمیاگران ایرانی