کتاب آتش‌ها

کتاب آتش‌ها لاتین: Liber Ignium ad Comburendos Hostes، به معنی «کتاب آتش‌ها برای سوزاندن دشمنان»، مجموعه‌ای متعلق به قرون وسطی از دستورهای ساخت مواد و جنگ‌افزارهای آتش‌زا، از جمله آتش یونانی و باروت، است. اثر به زبان لاتین نوشته شده و به شخصی با نام مارکوس یونانی (لاتین: Marcus Graecus) نسبت داده شده است؛ بااین‌حال، وجود تاریخی چنین شخصی محل تردید پژوهشگران است. دربارهٔ خاستگاه، تاریخ و میزان تأثیر این متن پژوهش‌های متعددی انجام شده و نتایج آنها در برخی موارد با یکدیگر اختلاف دارند.^[۱]^[۲]

یکی از پژوهش‌های اثرگذار دربارهٔ کتاب آتش‌ها را مارسلین بارتلو انجام داد و بررسی او در بسیاری از پژوهش‌های سدهٔ بیستم دربارهٔ این متن مورد استناد قرار گرفت.^[۱]^[۲]

محتوا

کتاب آتش‌ها شامل ۳۵ دستور است که بدون دسته‌بندی درونی در پی یکدیگر آمده‌اند؛ شیوه‌ای که در مجموعه‌های سده‌میانه‌ایِ «دستورهای رازآمیز» رایج بود.^[۱] از این ۳۵ دستور، ۱۴ مورد به کاربردهای جنگی، ۱۱ مورد به چراغ‌ها و مواد روشنایی‌زا، ۶ مورد به پیشگیری و درمان سوختگی و ۴ مورد به تهیهٔ مواد شیمیایی، به‌ویژه نیترات پتاسیم، مربوط می‌شود. برخی از دستورها از نظر عملی بی‌اثر یا غیرقابل استفاده ارزیابی شده‌اند.^[۲]

دستور شمارهٔ ۱۴ دربارهٔ گردآوری و پالایش شوره است. بنا بر تفسیر بارتلو، متن توضیح می‌دهد که شوره ماده‌ای معدنی است که به صورت شوره‌زدگی بر روی سنگ‌ها یافت می‌شود؛ خاک حاوی آن را در آب جوش حل می‌کنند، محلول را پالایش و صاف می‌کنند و سپس آن را یک شبانه‌روز می‌جوشانند تا در ته ظرف صفحات شفاف نمک تشکیل شود.^[۲]

چهار دستور دیگر، یعنی شماره‌های ۱۲، ۱۳، ۳۲ و ۳۳، مخلوط‌هایی را توصیف می‌کنند که از نظر ترکیب به باروت شباهت دارند.^[۲]

خاستگاه و تاریخ

دیدگاه قدیمی‌ای که متن را اثری یونانی از پیش از سال ۱۰۰۰ میلادی می‌دانست، در پژوهش‌های جدید پذیرفته نشده است. بیشتر پژوهشگران تاریخ تدوین صورت موجود آن را اواخر سدهٔ سیزدهم میلادی می‌دانند.^[۳]^[۴]^[۵]^[۲]

بررسی زبان و محتوای اثر این احتمال را مطرح کرده است که بخش‌هایی از آن از متنی عربی ترجمه شده باشند و مترجم یا گردآورنده شاید در اندلس فعالیت داشته باشد.^[۶]^[۷]

جوزف نیدم احتمال می‌دهد که متن به دست دانشوران یهودی در اسپانیا از عربی به لاتینی ترجمه شده باشد. چند واژهٔ عربی و اسپانیایی بدون ترجمه در متن باقی مانده‌اند و شماری از دستورهای مربوط به «آتش خودافروز» و «روغن آجر» با دستورهایی در منابع عربی سدهٔ دوازدهم شباهت نزدیک دارند.^[۸]

به این ترتیب، کتاب آتش‌ها احتمالاً نه اثر یک مؤلف واحد، بلکه حاصل گردآوری و انتقال مجموعه‌ای از دستورها با خاستگاه‌های گوناگون بوده است.

مارکوس یونانی

نام مارکوس یونانی در سنت نسخه‌ای به‌عنوان مؤلف اثر آمده است، اما دربارهٔ هویت او اطلاعات تاریخی مستقلی در دست نیست. حتی وجود چنین شخصی مورد تردید قرار گرفته و برخی پژوهشگران این نام را صرفاً نامی قراردادی یا انتسابی برای مجموعه دانسته‌اند.^[۱]

صفت «یونانی» در نام او سبب شده بود پژوهشگران قدیمی اثر را به سنت یونانی یا بیزانسی نسبت دهند، اما تحلیل زبان، مواد و دستورهای کتاب، به‌ویژه وجود عناصر عربی، چنین انتساب ساده‌ای را تأیید نمی‌کند.

باروت و شوره

اهمیت کتاب آتش‌ها در تاریخ فناوری تا اندازهٔ زیادی به دستورهای مربوط به شوره و باروت بازمی‌گردد. چند دستور کتاب ترکیب‌هایی از شوره، گوگرد و مواد قابل اشتعال دیگر ارائه می‌کنند که به فرمول‌های نخستین باروت شباهت دارند.^[۲]

بااین‌حال، این اثر را نمی‌توان به‌سادگی «مخترع باروت در اروپا» دانست. فناوری باروت در چین پیشینه‌ای کهن‌تر داشت و انتقال دانش مربوط به مواد انفجاری و آتش‌زا میان جهان چین، جهان اسلام و اروپای قرون وسطی فرایندی پیچیده بوده است.^[۸]

دستور شمارهٔ ۱۴ از این جهت اهمیت دارد که روشی برای استخراج و پالایش شوره توصیف می‌کند؛ ماده‌ای که افزایش خلوص آن برای تولید باروتِ مؤثر اهمیت بنیادی داشت.^[۲]

رابطه با سنت عربی

وجود واژگان ترجمه‌نشدهٔ عربی و شباهت برخی دستورها با نوشته‌های عربی، از دلایل اصلی طرح فرضیهٔ منشأ عربیِ بخش‌هایی از کتاب است.^[۶]

برخی از دستورهای مواد آتش‌زا در جهان اسلام پیش از زمان تدوین نسخهٔ لاتینی کتاب آتش‌ها شناخته شده بودند. مواد نفتی، گوگرد، شوره و انواع ترکیبات آتش‌زا در متون نظامی و فنی عربی به کار رفته‌اند. ازاین‌رو پژوهشگران احتمال داده‌اند که متن لاتینی حاصل انتقال و بازپرداخت چنین سنت‌هایی باشد، هرچند مسیر دقیق انتقال همهٔ دستورها روشن نیست.^[۸]

تأثیر بر نویسندگان اروپایی

دربارهٔ رابطهٔ کتاب آتش‌ها با نوشته‌های راجر بیکن و آلبرتوس ماگنوس اختلاف نظر وجود دارد. برخی پژوهشگران قدیمی، از جمله یوهان بکمان در سدهٔ هجدهم، تصور می‌کردند این دو نویسنده کتاب را دیده و از آن استفاده کرده‌اند؛ در مقابل، پژوهشگران دیگری احتمال داده‌اند که شباهت‌ها نتیجهٔ استفادهٔ هر سه از منابع مشترک باشد.^[۱]

اقتدار عالم خان نیز با بررسی تاریخ فناوری باروت استدلال کرده است که اگرچه بخشی از مطالب کتاب آتش‌ها را می‌توان به سنت‌های عربی و چینی مرتبط دانست، نوشته‌های راجر بیکن ظاهراً نمایندهٔ سنتی موازی‌اند؛ از جمله به این دلیل که فرمول‌های رمزگشایی‌شدهٔ بیکن مقدار بسیار کمتری نیترات دارند.^[۹]

جایگاه در تاریخ فناوری

کتاب آتش‌ها در مرز میان چند سنت فنی قرار دارد: کیمیاگری، ساخت مواد آتش‌زا، فنون نظامی و فناوری اولیهٔ باروت. دستورهای آن نشان می‌دهند که دانش مواد در قرون وسطی همیشه در چارچوب رشته‌های امروزی تفکیک نمی‌شد و یک مجموعه می‌توانست هم‌زمان دستورهایی برای جنگ‌افزار، روشنایی، درمان سوختگی و تهیهٔ مواد شیمیایی داشته باشد.

از این نظر، اثر افزون بر تاریخ باروت، برای مطالعهٔ انتقال دانش فنی میان جهان اسلام و اروپای لاتینی و نیز تاریخ دستورنامه‌های عملی سده‌های میانه اهمیت دارد.

جستارهای وابسته

منابع

1 2 3 4 5 Partington, James Riddick. A History of Greek Fire and Gunpowder, The Johns Hopkins University Press, 1998, pp. 58–60.
1 2 3 4 5 6 7 8 Needham, Joseph; Lu, Gwei-Djen; Wang, Ling (1987). Science and Civilisation in China (in English). Cambridge University Press. pp. 39–41. ISBN 978-0-521-30358-3.
↑ Partington, James Riddick. A History of Greek Fire and Gunpowder, The Johns Hopkins University Press, 1998, p. 43.
↑ Chase, Kenneth Warren (2003). Firearms: A Global History to 1700 (in English). Cambridge University Press. p. 58. ISBN 978-0-521-82274-9.
↑ DeVries, Kelly (1992). Medieval Military Technology (in English). University of Toronto Press. p. 143. ISBN 978-0-921149-74-3.
1 2 Pan, Jixing. “On the Origin of Rockets”, T'oung Pao, Vol. 73, pp. 5–6.
↑ Partington, James Riddick. A History of Greek Fire and Gunpowder, The Johns Hopkins University Press, 1998, p. 42.
1 2 3 Needham, Joseph (1986). Science and Civilisation in China, Volume 5 Part 7: The Gunpowder Epic (in English). Cambridge University Press. p. 39. ISBN 978-0-521-30358-3.
↑ Iqtidar Alam Khan (2006). "The Indian Response to Firearms, 1300–1750". In Brenda J. Buchanan (ed.). Gunpowder, Explosives and the State: A Technological History (in English). Ashgate Publishing. pp. 51–52. ISBN 978-0-7546-5259-5.

مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Liber Ignium». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۶.

[Part5860-1] 1 2 3 4 5 Partington, James Riddick. A History of Greek Fire and Gunpowder, The Johns Hopkins University Press, 1998, pp. 58–60.

[NeedhamLu1987-2] 1 2 3 4 5 6 7 8 Needham, Joseph; Lu, Gwei-Djen; Wang, Ling (1987). Science and Civilisation in China (in English). Cambridge University Press. pp. 39–41. ISBN 978-0-521-30358-3.

[3] Partington, James Riddick. A History of Greek Fire and Gunpowder, The Johns Hopkins University Press, 1998, p. 43.

[Chase2003-4] Chase, Kenneth Warren (2003). Firearms: A Global History to 1700 (in English). Cambridge University Press. p. 58. ISBN 978-0-521-82274-9.

[DeVries1992-5] DeVries, Kelly (1992). Medieval Military Technology (in English). University of Toronto Press. p. 143. ISBN 978-0-921149-74-3.

[Jixing-6] 1 2 Pan, Jixing. “On the Origin of Rockets”, T'oung Pao, Vol. 73, pp. 5–6.

[7] Partington, James Riddick. A History of Greek Fire and Gunpowder, The Johns Hopkins University Press, 1998, p. 42.

[Needham1986-8] 1 2 3 Needham, Joseph (1986). Science and Civilisation in China, Volume 5 Part 7: The Gunpowder Epic (in English). Cambridge University Press. p. 39. ISBN 978-0-521-30358-3.

[Buchanan2006-9] Iqtidar Alam Khan (2006). "The Indian Response to Firearms, 1300–1750". In Brenda J. Buchanan (ed.). Gunpowder, Explosives and the State: A Technological History (in English). Ashgate Publishing. pp. 51–52. ISBN 978-0-7546-5259-5.

[۱]

[۲]

[۳]

[۴]

[۵]

[۶]

[۷]

[۸]

[۹]