کتاب ترکیب کیمیا

کتاب ترکیب کیمیا (لاتین: Liber de compositione alchemiae؛ «کتاب در ترکیب کیمیا»)، که با نام‌های وصیت موریِنوس (لاتین: Testamentum Morieni)، موریِنوس (لاتین: Morienus) و در متن عربی با عنوان مسائل خالد لمَریانوس الراهب («پرسش‌های خالد از مَریانوس راهب») نیز شناخته می‌شود، اثری دربارهٔ کیمیاگری است که به‌نادرست به شاهزادهٔ اموی خالد بن یزید (حدود ۶۶۸–۷۰۴ میلادی) نسبت داده شده است.[۱]

این اثر عموماً نخستین ترجمهٔ لاتینیِ شناخته‌شده از یک متن کیمیایی عربی دانسته می‌شود. ترجمهٔ لاتینی آن در ۱۱ فوریهٔ ۱۱۴۴ به دست دانشمند انگلیسی رابرت چستری به پایان رسید.[۲] انتساب دیباچهٔ ترجمهٔ لاتینی به رابرت چستری مورد تردید قرار گرفته است، اما این تردید تاریخ ۱۱۴۴ را که برای ترجمه ثبت شده است تغییر نمی‌دهد.[۳]

کتاب به صورت گفت‌وگویی میان خالد بن یزید و استاد فرضی او در کیمیا، راهبی بیزانسی به نام مَریانوس (عربی: مريانوس؛ لاتینی: Morienus)، تنظیم شده است. مَریانوس نیز در روایت اثر شاگرد استفانوس اسکندرانی، فیلسوف و دانشمند اوایل سدهٔ هفتم، معرفی می‌شود.[۴][۵]

کتاب ترکیب کیمیا در میان کیمیاگران اروپاییِ سده‌های بعد رواج فراوان یافت. نسخه‌های خطی متعددی از آن باقی مانده و از سدهٔ شانزدهم به بعد چند بار به چاپ رسیده و به زبان‌های اروپایی ترجمه شده است.[۴]

متن عربی

ترجمهٔ لاتینی تا حد زیادی بر متنی عربی استوار است که امروزه با عنوان مسائل خالد لمَریانوس الراهب شناخته می‌شود. این متن در پژوهش‌های قدیمی‌تر با عنوان رسالة مَریانوس الراهب الحکیم للأمیر خالد بن یزید («رسالهٔ مَریانوس راهب حکیم به امیر خالد بن یزید») نیز شناخته شده است.[۶]

برای مدت طولانی تصور می‌شد اصل عربی این اثر از میان رفته است و حتی وجود چنین اصلی مورد تردید قرار می‌گرفت. شناسایی نسخه‌های عربی و مطالعهٔ آنها نشان داد که ترجمهٔ لاتینی واقعاً بر یک سنت متنی عربی استوار است.[۴] احمد یوسف الحسن در سال ۲۰۰۴ بخشی از متن عربی را همراه با ترجمهٔ انگلیسی منتشر کرد و ماریون داپسنس بعدها بر پایهٔ نسخه‌های متعدد، تصحیح انتقادی کامل‌تری از متن عربی و بررسی تطبیقی آن با نسخه‌های لاتینی ارائه کرد.[۶][۷]

متن عربی و ترجمهٔ لاتینی کاملاً یکسان نیستند. هر یک بخش‌هایی دارند که در دیگری دیده نمی‌شود؛ ازاین‌رو نسخهٔ لاتینی را نمی‌توان صرفاً ترجمه‌ای لفظ‌به‌لفظ از متن عربی موجود دانست.[۴]

تاریخ تألیف متن عربی

مسائل خالد لمَریانوس الراهب به مجموعهٔ آثاری تعلق دارد که در سنت نسخه‌شناختی به خالد بن یزید منسوب شده‌اند. بیشتر پژوهشگران این آثار را نوشته‌هایی با انتساب دروغین می‌دانند که احتمالاً در سده‌های نهم یا دهم میلادی پدید آمده‌اند.[۸] با این حال، پیر لوری احتمال داده است که بعضی از مواد این سنت ممکن است ریشه‌ای قدیمی‌تر، حتی در سدهٔ هشتم، داشته باشند.[۹]

یکی از نسخه‌های مسائل خالد لمَریانوس الراهب عبارتی از اثری منسوب به ابن امیل با عنوان مصحف الحیات («کتاب زندگی») نقل می‌کند. از آنجا که ابن امیل تقریباً میان سال‌های ۹۰۰ تا ۹۶۰ می‌زیست، این شاهد می‌تواند نشان دهد که صورت موجود اثر در نیمهٔ دوم سدهٔ دهم یا پس از آن پدید آمده است.[۱۰]

ساختار و روایت

اثر در قالب پرسش و پاسخ میان خالد بن یزید و مَریانوس تنظیم شده است. خالد در مقام شاگرد دربارهٔ ماهیت کیمیا، مواد، چگونگی دگرگونی اجسام و تهیهٔ مادهٔ کامل‌کننده پرسش می‌کند و مَریانوس پاسخ می‌دهد.

استفاده از گفت‌وگو برای انتقال دانش پنهان در متون کیمیایی عربی بی‌سابقه نبود. ساختار گفت‌وگویی امکان می‌داد دانش کیمیا به صورت آموزشی و در عین حال رازآلود عرضه شود و رابطهٔ استاد و شاگرد نیز بخشی از مشروعیت انتقال این دانش را تشکیل دهد.[۱۱]

مَریانوس در روایت کتاب راهبی بیزانسی و شاگرد استفانوس اسکندرانی معرفی می‌شود. بدین‌ترتیب، اثر زنجیره‌ای از انتقال دانش می‌سازد که کیمیای یونانی را از طریق استادان بیزانسی به خالد، شاهزادهٔ عرب، منتقل می‌کند. این چارچوب ادبی را نباید بدون دلیل گزارش تاریخیِ واقعی از رابطهٔ این اشخاص دانست.

متن لاتینی

رابرت چستری ترجمهٔ لاتینی اثر را در سال ۱۱۴۴ تهیه کرد. این ترجمه از نخستین متونی بود که مفاهیم و اصطلاحات کیمیایی عربی را به جهان لاتینی قرون وسطی منتقل کرد و از این نظر در تاریخ انتقال کیمیای اسلامی به اروپای غربی اهمیت ویژه دارد.[۲]

معنای «کیمیا» در عنوان

واژهٔ alchemia در عنوان Liber de compositione alchemiae هنوز لزوماً به معنای «کیمیاگری» به‌عنوان یک علم یا فن نیست. رابرت هالو و سباستین مورو نشان داده‌اند که این واژه در این اثر بیشتر به مادهٔ رازآمیزی اشاره دارد که قرار بود جسمی را به جسمی کامل‌تر تبدیل کند؛ یعنی مفهومی نزدیک به اکسیر یا سنگ فلاسفه.[۲][۱۲]

ازاین‌رو معنای مفهومی عنوان لاتینی را می‌توان «کتاب در ترکیب اکسیر» نیز دانست، هرچند عنوان فارسی این مقاله بر پایهٔ صورت لفظی تاریخی، «کتاب ترکیب کیمیا» انتخاب شده است.

مترجم در دیباچهٔ لاتینی خود نیز همین معنا را توضیح می‌دهد و می‌گوید:

این کتاب خود را «ترکیب کیمیا» می‌نامد. چون جهان لاتینی شما هنوز نمی‌داند کیمیا چیست و ترکیب آن چگونه است، آن را در این نوشته توضیح خواهم داد. [...] هرمس تریسمجیستوس و جانشینان او این واژه را چنین تعریف کرده‌اند: کیمیا ماده‌ای است که از یکی گرفته و به یاری یکی ترکیب می‌شود؛ ارزشمندترین مواد را به سبب خویشاوندی و اثرشان با یکدیگر پیوند می‌دهد و با همان آمیزش طبیعی، آنها را به‌طور طبیعی به موادی بهتر دگرگون می‌کند.[۲]

این تعریف نشان می‌دهد که alchemia در این متن نه صرفاً نام یک رشته، بلکه خودِ مادهٔ عاملِ دگرگونی است.

«یکی» و پیوند احتمالی با لوح زمرد

در دیباچهٔ لاتینی تأکید می‌شود که مادهٔ کیمیایی «از یکی گرفته و به یاری یکی ترکیب می‌شود» (لاتین: ex uno et per unum composita). این تعبیر ممکن است اشاره‌ای به اندیشه‌ای باشد که در لوح زمرد نیز دیده می‌شود.[۲]

در یکی از کهن‌ترین صورت‌های عربی لوح زمرد، محفوظ در اثری منسوب به شبه‌آپولونیوس تیانایی، آمده است که «کار شگفتی‌ها از یکی است، چنان‌که همهٔ چیزها از یکی و با یک تدبیر پدید آمده‌اند».[۱۳]

ترجمهٔ لاتینی این سنت نیز همین اندیشهٔ پیدایش چیزهای گوناگون از اصلی واحد را بازتاب می‌دهد. تأکید کتاب ترکیب کیمیا بر «یکی» از این رو در زمینهٔ گسترده‌تر اندیشه‌های هرمسی و کیمیایی سده‌های میانه قابل بررسی است.[۱۴]

انتقال به اروپای لاتینی

ترجمهٔ ۱۱۴۴ در آغاز موج گسترده‌تری از انتقال نوشته‌های علمی و فلسفی عربی به لاتینی قرار داشت. پیش از این دوره، اصطلاحات و نظریه‌های کیمیاگری عربی در اروپای لاتینی شناخت بسیار محدودی داشتند. کتاب ترکیب کیمیا یکی از نخستین مجراهایی بود که از طریق آن واژهٔ alchemia و مجموعه‌ای از مفاهیم مرتبط با دگرگونی مواد وارد زبان علمی لاتینی شد.[۱۲]

کتاب در سده‌های بعد نسخه‌برداری فراوان شد و در میان کیمیاگران لاتینی نفوذ یافت. روایت مَریانوس و خالد، نظریهٔ مادهٔ دگرگون‌کننده و پیوند اثر با سنت هرمسی در شکل‌گیری برخی مضامین کیمیاگری اروپایی سهم داشت.

در سدهٔ شانزدهم، هنگامی که چاپ متون کیمیایی گسترش یافت، اثر نیز به صورت چاپی انتشار پیدا کرد و در مجموعه‌ها و ترجمه‌های اروپایی قرار گرفت.[۴]

انتساب به خالد بن یزید

انتساب اثر به خالد بن یزید از دیرباز بخشی از روایت سنتی تاریخ کیمیا بوده است. منابع اسلامی و سپس لاتینی او را شاهزاده‌ای اموی تصویر می‌کردند که به علوم یونانی و به‌ویژه کیمیا علاقه‌مند شد و مَریانوس را برای آموزش این دانش فراخواند.

پژوهش‌های جدید در تاریخی‌بودن این روایت تردید جدی کرده‌اند. یولیوس روسکا و مانفرد اولمان آثار کیمیایی منسوب به خالد را متعلق به دوره‌های بعد دانسته‌اند و داستان خالد به‌عنوان نخستین کیمیاگر مسلمان را بیش از آنکه گزارشی تاریخی بدانند، بخشی از شکل‌گیری سنت ادبی کیمیا شمرده‌اند.[۱۵][۱۶]

بررسی جدید رگولا فورستر نیز میان خالد تاریخی و مجموعهٔ آثاری که بعدها به او نسبت داده شدند تمایز می‌گذارد.[۱۷]

بااین‌حال، انتساب اثر به خالد از نظر تاریخ انتقال دانش اهمیت دارد، زیرا همین انتساب سبب شد او در سنت لاتینی به‌عنوان یکی از حلقه‌های انتقال کیمیا از جهان یونانی و عربی به اروپا شناخته شود.

اهمیت تاریخی

اهمیت کتاب ترکیب کیمیا بیش از هر چیز در جایگاه آن در تاریخ انتقال دانش است. این اثر یکی از نخستین متون کیمیایی عربی بود که به لاتینی درآمد و بدین‌ترتیب بخشی از اصطلاحات، نظریه‌ها و روایت‌های کیمیای جهان اسلام را به اروپای قرون وسطی منتقل کرد.[۲][۱۲]

همچنین وجود متن عربی و نسخهٔ لاتینی فرصتی کم‌نظیر برای بررسی چگونگی انتقال و دگرگونی اصطلاحات کیمیایی میان دو زبان فراهم کرده است. مقایسهٔ این دو سنت نشان می‌دهد که مترجمان لاتینی صرفاً واژه‌ها را جابه‌جا نمی‌کردند، بلکه گاه مفاهیم را بازتفسیر یا با واژگان فکری جهان لاتینی سازگار می‌کردند.[۴]

از این جهت، تحول معنایی واژهٔ alchemia در همین اثر اهمیت خاص دارد: واژه‌ای که در متن هنوز می‌تواند خودِ مادهٔ دگرگون‌کننده را بنامد، در سده‌های بعد به نام کلیِ دانش و فن کیمیاگری تبدیل شد.[۱۲]

نسخه‌ها و تصحیح‌های جدید

متن لاتینی اثر در سده‌های جدید چند بار منتشر شده است. ژان-ژاک مانژه آن را در سال ۱۷۰۲ در جلد نخست خزانه شگفتی‌های کیمیا منتشر کرد.[۱۸]

لی استاونهاگن در ۱۹۷۴ متن لاتینی را همراه با ترجمهٔ انگلیسی با عنوان A Testament of Alchemy: Being the Revelations of Morienus to Khālid ibn Yazīd منتشر کرد.[۱۹]

احمد یوسف الحسن در ۲۰۰۴ بخشی از اصل عربی را همراه با ترجمهٔ انگلیسی منتشر کرد و ماریون داپسنس در رسالهٔ دکتری خود در ۲۰۲۱ تصحیح و ترجمهٔ فرانسویِ متن عربی و دو صورت از متن لاتینی را فراهم آورد.[۶][۷]

کتاب‌شناسی

متون و تصحیح‌ها

  • Al-Hassan, Ahmad Y. (2004). "The Arabic Original of the Liber de compositione alchemiae: The Epistle of Maryānus, the Hermit and Philosopher, to Prince Khālid ibn Yazīd". Arabic Sciences and Philosophy (in English). 14 (2): 213–231. doi:10.1017/S0957423904000086.
  • الگو:یادکرد پایان‌نامه
  • Manget, Jean-Jacques (1702). Bibliotheca Chemica Curiosa (in Latin). Vol. 1. Geneva. pp. 509–519.
  • Stavenhagen, Lee (1974). A Testament of Alchemy: Being the Revelations of Morienus to Khālid ibn Yazīd (in English). Hanover: Brandeis University Press. ISBN 9780874510959.

پژوهش‌ها

  • Dapsens, Marion (2016). "De la Risālat Maryānus au De Compositione alchemiae: Quelques réflexions sur la tradition d'un traité d'alchimie". Studia graeco-arabica (in French). 6: 121–140.
  • Forster, Regula (2016). "The Transmission of Secret Knowledge: Three Arabic Dialogues on Alchemy". Al-Qantara (in English). 37 (2): 399–422. doi:10.3989/alqantara.2016.013.
  • Forster, Regula (2017). Wissensvermittlung im Gespräch: Eine Studie zu klassisch-arabischen Dialogen (in German). Leiden and Boston: Brill. doi:10.1163/9789004326729. ISBN 978-90-04-32670-5.
  • Halleux, Robert (1996). "The Reception of Arabic Alchemy in the West". Encyclopedia of the History of Arabic Science (in English). Vol. 3. London: Routledge. pp. 886–902. ISBN 9780415020633.
  • Moureau, Sébastien (2020). "Min al-kīmiyāʾ ad alchimiam. The Transmission of Alchemy from the Arab-Muslim World to the Latin West in the Middle Ages". Micrologus (in English). 28: 87–141. hdl:2078.1/211340.
  • Ruska, Julius (1924). Arabische Alchemisten I. Chālid ibn Jazīd ibn Muʿāwija (in German). Heidelberg: Carl Winter.
  • Ullmann, Manfred (1978). "Ḫālid Ibn Yazīd und die Alchemie: Eine Legende". Der Islam (in German). 55 (2): 181–218. doi:10.1515/islm.1978.55.2.181.

جستارهای وابسته

منابع

  1. ↑ Forster, Regula (2017). Wissensvermittlung im Gespräch: Eine Studie zu klassisch-arabischen Dialogen (in English). Leiden and Boston: Brill. p. 461. doi:10.1163/9789004326729. ISBN 978-90-04-32670-5.
  2. 1 2 3 4 5 6 Halleux, Robert (1996). "The Reception of Arabic Alchemy in the West". In Roshdi Rashed (ed.). Encyclopedia of the History of Arabic Science (in English). Vol. 3. London: Routledge. pp. 886–902. ISBN 9780415020633.
  3. ↑ Dapsens, Marion (2016). "De la Risālat Maryānus au De Compositione alchemiae: Quelques réflexions sur la tradition d'un traité d'alchimie" (PDF). Studia graeco-arabica (in French). 6: 121–140. Archived from the original (PDF) on 17 دسامبر 2020. Retrieved 19 سپتامبر 2026.
  4. 1 2 3 4 5 6 Dapsens, Marion (2016). "De la Risālat Maryānus au De Compositione alchemiae: Quelques réflexions sur la tradition d'un traité d'alchimie". Studia graeco-arabica (in French). 6: 121–140.
  5. ↑ Ruska, Julius (1924). Arabische Alchemisten I. Chālid ibn Jazīd ibn Muʿāwija (in German). Heidelberg: Carl Winter. pp. 41–42، 51.
  6. 1 2 3 Al-Hassan, Ahmad Y. (2004). "The Arabic Original of the Liber de compositione alchemiae: The Epistle of Maryānus, the Hermit and Philosopher, to Prince Khālid ibn Yazīd". Arabic Sciences and Philosophy (in English). 14 (2): 213–231. doi:10.1017/S0957423904000086.
  7. 1 2 الگو:یادکرد پایان‌نامه
  8. ↑ Ullmann, Manfred (1978). "Ḫālid Ibn Yazīd und die Alchemie: Eine Legende". Der Islam (in German). 55 (2): 181–218. doi:10.1515/islm.1978.55.2.181.
  9. ↑ Lory, Pierre (1989). Alchimie et mystique en terre d'Islam (in French). Lagrasse: Verdier. pp. 16–21. ISBN 9782864320913.
  10. ↑ Forster, Regula (2017). Wissensvermittlung im Gespräch: Eine Studie zu klassisch-arabischen Dialogen (in English). Leiden and Boston: Brill. pp. 461، 470–471. ISBN 978-90-04-32670-5.
  11. ↑ Forster, Regula (2016). "The Transmission of Secret Knowledge: Three Arabic Dialogues on Alchemy". Al-Qantara (in English). 37 (2): 399–422. doi:10.3989/alqantara.2016.013.
  12. 1 2 3 4 Moureau, Sébastien (2020). "Min al-kīmiyāʾ ad alchimiam. The Transmission of Alchemy from the Arab-Muslim World to the Latin West in the Middle Ages". Micrologus (in English). 28: 87–141. hdl:2078.1/211340.
  13. ↑ Rosenthal, Franz (1975). The Classical Heritage in Islam (in English). London: Routledge. p. 247. ISBN 0-415-07693-5.
  14. ↑ Hudry, Françoise (1997–1999). "Le De secretis nature du Ps. Apollonius de Tyane, traduction latine par Hugues de Santalla du Kitāb sirr al-halīqa". Chrysopoeia (in French). 6: 1–154.
  15. ↑ Ruska, Julius (1924). Arabische Alchemisten I. Chālid ibn Jazīd ibn Muʿāwija (in German). Heidelberg: Carl Winter.
  16. ↑ Ullmann, Manfred (1978). "Ḫālid Ibn Yazīd und die Alchemie: Eine Legende". Der Islam (in German). 55 (2): 181–218. doi:10.1515/islm.1978.55.2.181.
  17. ↑ Forster, Regula (2021). "Khālid b. Yazīd". Encyclopaedia of Islam, Three (in English). doi:10.1163/1573-3912_ei3_COM_35436.
  18. ↑ Manget, Jean-Jacques (1702). Bibliotheca Chemica Curiosa (in Latin). Vol. 1. Geneva. pp. 509–519.
  19. ↑ Stavenhagen, Lee (1974). A Testament of Alchemy: Being the Revelations of Morienus to Khālid ibn Yazīd (in English). Hanover: Brandeis University Press. ISBN 9780874510959.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.