کتاب هفتاد
کتاب هفتاد (عربی: كتاب السبعين؛ انگلیسی: Book of Seventy / The Seventy Books)، که با نام هفتاد کتاب (عربی: الكتب السبعون) نیز شناخته می‌شود، مجموعه‌ای از هفتاد رسالهٔ کیمیاگری در مجموعه جابری است که به جابر بن حیان منسوب‌اند. این اثر از منسجم‌ترین مجموعه‌های کیمیایی جابری است و در آن نظریهٔ عناصر و طبایع، تهیهٔ اکسیر از مواد حیوانی، گیاهی و معدنی، و تدبیرهای عملیِ دگرگونی مواد به‌صورت نظام‌مند بررسی می‌شوند.[۱][۲]
در شماره‌گذاری آثار جابری به دست پاول کراوس، رساله‌های کتاب هفتاد شماره‌های ۱۲۳ تا ۱۹۲ را تشکیل می‌دهند. این مجموعه پس از «صد و دوازده کتاب» و پیش از مجموعه‌هایی چون «کتاب‌های موازین» در ترتیب بازسازی‌شدهٔ آثار جابری قرار می‌گیرد.[۱] انتساب همهٔ این آثار به شخص تاریخی جابر بن حیان محل بحث است؛ ازاین‌رو در پژوهش‌های جدید معمولاً از آنها به‌عنوان بخشی از «مجموعهٔ جابری» یاد می‌شود، بدون آنکه الزاماً همهٔ آنها نوشتهٔ یک نویسنده دانسته شوند.[۳]
ساختار
کتاب هفتاد به هفت بخش تقسیم شده و هر بخش ده رساله را دربر می‌گیرد. برخلاف «صد و دوازده کتاب» که رساله‌های آن تا اندازه‌ای مستقل از یکدیگرند، هفتاد رسالهٔ این مجموعه ساختاری به‌هم‌پیوسته‌تر دارند و مباحث آنها اجزای یک دستگاه کیمیایی منظم را تشکیل می‌دهند.[۱][۲]
موضوعات هفت بخش را می‌توان چنین خلاصه کرد:
| شمار بخش‌ها | موضوع |
|---|---|
| سه بخش | تهیهٔ اکسیر به‌ترتیب از مواد جانوری، گیاهی و کانی‌ها |
| دو بخش | بررسی عناصر چهارگانه از دیدگاه نظری و عملی |
| یک بخش | کاربرد کیمیایی مواد جانوری |
| یک بخش | کانی‌ها و فلزات |
در نتیجه، موضوع کتاب تنها تبدیل فلزات نیست؛ جانوران، گیاهان و مواد معدنی همگی می‌توانند در دستگاه جابری مواد اولیهٔ تهیهٔ اکسیر باشند.[۲]
نظریهٔ ماده
پایهٔ نظری کتاب هفتاد بر این تصور استوار است که اجسام را می‌توان به چهار عنصرِ آتش، هوا، آب و خاک بازگرداند و عناصر نیز خود از ترکیب چهار طبیعت یا کیفیتِ گرمی، سردی، تری و خشکی پدید می‌آیند.[۴]
تفاوت میان مواد بر پایهٔ نسبت‌ها و آرایش متفاوت این طبیعت‌ها توضیح داده می‌شود. در این چارچوب، تبدیل یک ماده به مادهٔ دیگر از نظر نظری ممکن است، زیرا با جداسازی اجزای یک جسم و تغییر نسبت طبیعت‌های آن می‌توان ترکیب تازه‌ای پدید آورد. این اندیشه پایهٔ بسیاری از دستورهای عملی کتاب هفتاد برای تجزیه و بازترکیب مواد است.[۲]
این کمّی‌کردن مواد هنوز با نظریهٔ گسترده‌تر علم میزان در «کتاب‌های موازین» یکسان نیست. در کتاب هفتاد، مقدارها و نسبت‌ها عمدتاً در خدمت عملیات عملی کیمیاگری‌اند، در حالی که در کتاب‌های موازین، «میزان» به نظریه‌ای عام برای سنجش طبایع و حتی دیگر مراتب طبیعت تبدیل می‌شود.[۴][۵]
اکسیر
اکسیر یکی از موضوعات محوری کتاب هفتاد است. در نظریهٔ جابری، اکسیر ماده‌ای است که با اثرگذاری بر نسبت طبیعت‌های یک جسم می‌تواند آن را دگرگون کند. اکسیر الزاماً تنها از مواد معدنی ساخته نمی‌شود؛ مواد جانوری و گیاهی نیز در تهیهٔ آن نقش دارند.[۲]
در نخستین رسالهٔ مجموعه، کتاب اللاهوت، مواد جانوری جایگاه ویژه‌ای دارند و خون یکی از مواد مهم برای تهیهٔ اکسیر معرفی می‌شود. این رویکرد بخشی از ویژگی گسترده‌تر کیمیای جابری است که برخلاف تصور متأخر از کیمیاگری به‌عنوان کاری صرفاً فلزی، مواد هر سه قلمرو جانوری، گیاهی و معدنی را دربر می‌گیرد.[۲]
در دیگر آثار جابری نیز برای مواد سازندهٔ اکسیر هفت حالت کلی در نظر گرفته می‌شود: مواد معدنی به‌تنهایی، مواد جانوری به‌تنهایی، گیاهان به‌تنهایی، یا ترکیب‌های دوتایی و سه‌تایی این سه گروه.[۳]
ده رسالهٔ نخست
ده رسالهٔ نخست کتاب هفتاد با شماره‌های ۱۲۳ تا ۱۳۲ در فهرست کراوس شناخته می‌شوند. پیر لوری متن و ترجمهٔ فرانسوی این ده رساله را به‌طور ویژه بررسی و منتشر کرده است.[۲][۳]
| شمارهٔ کراوس | عنوان عربی | برگردان تقریبی عنوان |
|---|---|---|
| ۱۲۳ | كتاب اللاهوت | کتاب لاهوت |
| ۱۲۴ | كتاب الباب | کتاب باب |
| ۱۲۵ | كتاب الثلاثين كلمة | کتاب سی کلمه |
| ۱۲۶ | كتاب المنى | کتاب آرزوها |
| ۱۲۷ | كتاب الهدى | کتاب هدایت |
| ۱۲۸ | كتاب الصفات | کتاب صفات |
| ۱۲۹ | كتاب العشرة | کتاب ده |
| ۱۳۰ | كتاب النعوت | کتاب نعوت |
| ۱۳۱ | كتاب العهد | کتاب عهد |
| ۱۳۲ | كتاب السبعة | کتاب هفت |
از میان این آثار، کتاب اللاهوت و کتاب الثلاثین کلمة به‌سبب انتقال آنها به سنت لاتینی و بررسی‌های جدید تاریخ علم اهمیت ویژه‌ای یافته‌اند.[۳]
کتاب سی کلمه
کتاب الثلاثین کلمة («کتاب سی کلمه»)، سومین رسالهٔ کتاب هفتاد و شمارهٔ ۱۲۵ در فهرست کراوس، از شناخته‌شده‌ترین اجزای این مجموعه است. در بخشی از آن، یک ماده—از جمله تخم‌مرغ—به اجزای خود تجزیه می‌شود و اجزا با چهار عنصر تطبیق داده می‌شوند؛ سپس امکان ترکیب دوبارهٔ آنها با نسبت‌های متفاوت بررسی می‌شود.[۶]
این رساله جداگانه نیز به لاتینی ترجمه شد. پژوهش دربارهٔ متنی یونانی با عنوان قراردادی «کار چهار عنصر» نشان داده است که بخش‌هایی از آن از کتاب سی کلمه جابری اقتباس شده‌اند. احتمال داده شده است که نویسندهٔ یونانی این مطالب را از راه ترجمهٔ لاتینی شناخته باشد، هرچند انتقال مستقیم از عربی نیز کاملاً منتفی دانسته نشده است.[۶]
این نمونه نشان می‌دهد که تأثیر کتاب هفتاد تنها به کیمیاگری لاتینی محدود نماند و بخشی از اندیشهٔ آن به ادبیات کیمیایی بیزانسی نیز راه یافت.[۶]
ده کتاب افزوده‌شده
پس از کتاب هفتاد، در فهرست مجموعهٔ جابری گروه کوچکی با عنوان ده کتاب افزوده‌شده به هفتاد (عربی: عشرة كتب مضافة إلى السبعين) قرار دارد که شماره‌های ۱۹۳ تا ۲۰۲ کراوس را دربر می‌گیرد.[۱]
از این مجموعه تنها کتاب الإيضاح («کتاب روشنگری»)، با شمارهٔ ۱۹۵ کراوس، شناخته شده است. این رساله دربارهٔ شیوه‌های مختلف تهیهٔ اکسیر بحث می‌کند و رویکرد کسانی را که مادهٔ اکسیر را تنها در کانی‌ها جست‌وجو می‌کنند نقد می‌کند؛ در آن بر امکان استفاده از مواد گیاهی و جانوری نیز تأکید شده است.[۱]
این ده رساله از نظر فهرست‌شناختی به کتاب هفتاد وابسته‌اند، اما جزو هفتاد رسالهٔ اصلیِ شماره‌های ۱۲۳ تا ۱۹۲ به شمار نمی‌روند.
انتقال به لاتینی
کتاب هفتاد یکی از معدود بخش‌های بزرگ مجموعهٔ جابری بود که در اروپای قرون وسطی به لاتینی راه یافت. ترجمهٔ لاتینی آن با عنوان Liber de Septuaginta («کتاب هفتاد») شناخته می‌شود و در سنت نسخه‌های لاتینی به ژرار کرمونایی و محیط ترجمهٔ سدهٔ دوازدهم نسبت داده شده است.[۷]
وضع انتقال لاتینیِ مجموعه ساده نیست. همهٔ رساله‌هایی که در کتاب هفتاد عربی قرار دارند الزاماً در نسخهٔ شناخته‌شدهٔ Liber de Septuaginta حضور ندارند. برای نمونه کتاب سی کلمه، با وجود آنکه سومین رسالهٔ مجموعهٔ عربی است، در ترجمهٔ لاتینیِ منسوب به ژرار که اکنون شناخته شده حضور ندارد و ترجمهٔ لاتینی مستقلی از آن گردش داشته است.[۶]
ورود این آثار به لاتینی یکی از راه‌های مهم انتقال نظریه‌ها و تدبیرهای کیمیایی عربی به اروپای قرون وسطی بود. نام جابر نیز در لاتینی به صورت Geber درآمد؛ هرچند آثار لاتینی متأخری که با نام «گبر» نوشته شدند و امروز به شبه‌جابر نسبت داده می‌شوند، نباید با ترجمهٔ واقعی آثار مجموعهٔ جابری یکی دانسته شوند.[۷]
نسخه‌ها و پژوهش جدید
کتاب هفتاد در نسخه‌های عربی برجای مانده است. فؤاد سزگین در سال ۱۹۸۶ نسخه‌ای عکسی از متن عربی این اثر را با عنوان The Book of Seventy: Kitāb al-Sabʿīn در مجموعهٔ مؤسسهٔ تاریخ علوم عربی و اسلامی دانشگاه گوتهٔ فرانکفورت منتشر کرد.[۸]
پیر لوری در ۱۹۸۳ ترجمه، معرفی و شرح فرانسوی ده رسالهٔ نخست را با عنوان Dix traités d'alchimie: Les dix premiers traités du Livre des soixante-dix منتشر کرد.[۲] او سپس در ۱۹۸۸ متن عربی این ده رساله را همراه با چند رسالهٔ جابری دیگر در مجموعه‌ای با عنوان تدبير الإكسير الأعظم: أربع عشرة رسالة في صنعة الكيمياء منتشر کرد.[۹]
پژوهش لوری از مهم‌ترین مطالعات جدید دربارهٔ ساختار و زبان کیمیایی کتاب هفتاد است و همچنین امکان مقایسهٔ مستقیم میان نسخهٔ عربی و سنت لاتینی را فراهم کرده است.[۲]
جایگاه در مجموعه جابری
کتاب هفتاد مرحله‌ای مهم در تحول نظری کیمیای جابری به شمار می‌رود. در «صد و دوازده کتاب»، رساله‌ها بیشتر استقلال موضوعی دارند، در حالی که در کتاب هفتاد یک دستگاه نسبتاً منظم از نظریهٔ ماده، عناصر، طبایع، اکسیر و عملیات کیمیایی شکل گرفته است. در مرحلهٔ بعد، در «کتاب‌های موازین»، گرایش به اندازه‌گیری و نسبت‌های عددی گسترش بیشتری می‌یابد و در قالب علم میزان به پدیده‌هایی فراتر از کیمیا نیز تعمیم داده می‌شود.[۱][۴]
ازاین‌رو کتاب هفتاد از منابع اصلی برای مطالعهٔ گذار میان کیمیای عملیِ رساله‌های آغازین مجموعهٔ جابری و دستگاه نظری پیچیده‌تر کتاب‌های موازین است.
جستارهای وابسته
- جابر بن حیان
- مجموعه جابری
- کتاب‌های موازین
- علم میزان
- ارض الحجر
- کتاب احجار علی رأی بلیناس
- اکسیر
- نظریهٔ گوگرد–جیوه
- کیمیاگری در جهان اسلام
منابع
- 1 2 3 4 5 6 Kraus, Paul (1942). Jâbir ibn Ḥayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam (in French). Vol. 1. قاهره: Institut français d'archéologie orientale.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Lory, Pierre (1983). Dix traités d'alchimie: Les dix premiers traités du Livre des soixante-dix (in French). پاریس: Sindbad. ISBN 9782727400899.
- 1 2 3 4 Haq, Syed Nomanul (1994). Names, Natures and Things: The Alchemist Jābir ibn Hayyān and his Kitāb al-Aḥjār (Book of Stones) (in English). Dordrecht: Kluwer Academic Publishers. doi:10.1007/978-94-011-1898-9. ISBN 9780792325871.
- 1 2 3 Kraus, Paul (1943). Jâbir ibn Ḥayyân: Contribution à l'histoire des idées scientifiques dans l'Islam (in French). Vol. 2. قاهره: Institut français d'archéologie orientale.
- ↑ نیک‌سرشت، ایرج (۲۰۲۵). «کیمیا و نقش ریاضیات در علم موازین جابربن حیان». فلسفه. ۲۳ (۱): ۲۸۹–۳۰۵. doi:10.22059/JOP.2025.399017.1006928.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 Roberts, Alexandre M. (2022). "Byzantine Engagement with Islamicate Alchemy". Isis (in English). 113 (3). doi:10.1086/721264.
- 1 2 Moureau, Sébastien (2020). "Min al-kīmiyāʾ ad alchimiam: The Transmission of Alchemy from the Arab-Muslim World to the Latin West in the Middle Ages". Micrologus (in English). 28: 87–141.
- ↑ Sezgin، Fuat (۱۹۸۶). The Book of Seventy: Kitāb al-Sabʿīn (به عربی). Frankfurt am Main: Institute for the History of Arabic-Islamic Science at the Johann Wolfgang Goethe University.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ ابن حیان، جابر (۱۹۸۸). Pierre Lory (ویراستار). تدبير الإكسير الأعظم: أربع عشرة رسالة في صنعة الكيمياء (به عربی). دمشق: Institut français de Damas.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| سنتها و شاخهها |
| ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| کیمیاگران |
| ||||||||||||||||||
| آثار و متون |
| ||||||||||||||||||
| مفاهیم و نظریه‌ها |
| ||||||||||||||||||
| مواد | |||||||||||||||||||
| فرایندها | |||||||||||||||||||
| ابزار و دستگاهها | |||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||
- کیمیاگری و شیمی در جهان اسلام قرون وسطی