خزانه شگفتی‌های کیمیا

*خزانه شگفتی‌های کیمیا*
	صفحهٔ عنوان جلد نخست
ویراستار(ها)	ژان-ژاک مانژه
کشور	ژنو
زبان	لاتین
تعداد جلد	۲
موضوع(ها)	کیمیاگری
ناشر	شوئه و همکاران
تاریخ نشر	۱۷۰۲

خزانهٔ شگفتی‌های کیمیا (لاتین: Bibliotheca Chemica Curiosa) مجموعه‌ای دوجلدی از نوشته‌های کیمیاگری است که ژان-ژاک مانژه، پزشک و دانشنامه‌نویس سوئیسی، آن را گردآوری و ویرایش کرد و در سال ۱۷۰۲ در ژنو منتشر ساخت.^[۱] این مجموعه در مجموع ۱۴۳ متن را در بیش از ۱۸۰۰ صفحه گرد آورده است و همراه با تئاتر شیمی از بزرگ‌ترین مجموعه‌های چاپی متون کیمیایی اوایل دورهٔ نوین به‌شمار می‌رود.^[۲]

عنوان کوتاه لاتینی اثر را می‌توان تحت‌اللفظی «کتابخانهٔ شیمیایی شگفت» ترجمه کرد، اما عنوان کامل کتاب خود مجموعه را لاتین: rerum ad alchemiam pertinentium thesaurus instructissimus، یعنی «خزانه‌ای بس پربار از امور مربوط به کیمیا»، معرفی می‌کند.^[۱] مجموعه افزون بر بازچاپ رساله‌های کیمیایی، مطالبی دربارهٔ تاریخ کیمیا، سنگ فلاسفه، دگرگونی فلزها، اکسیر، اصطلاحات دشوار کیمیایی و هشدار دربارهٔ فریبکاران این حرفه دربردارد.

تدوین و انتشار

مانژه این مجموعه را در زمانی منتشر کرد که شمار فراوانی از رساله‌های کیمیایی سده‌های میانه و آغاز دورهٔ نوین در مجموعه‌های چاپی بزرگ گردآوری می‌شدند. خزانه شگفتی‌های کیمیا در سال ۱۷۰۲ در ژنو به هزینه و همکاری چند ناشر و کتاب‌فروش، از جمله خاندان شوئه و دو تورن، منتشر شد.^[۳]

کتاب در دو جلد بزرگ چاپ شد. جلد نخست ۹۳۶ صفحه، علاوه بر صفحات مقدماتی، و جلد دوم ۹۰۴ صفحه دارد.^[۲] هر دو جلد با تصاویر و لوح‌های مسی همراه‌اند و برخی از این تصاویر دستگاه‌ها، نمادها و صحنه‌های تمثیلی مرتبط با کیمیاگری را نشان می‌دهند.

این اثر تألیف یکپارچهٔ مانژه نیست، بلکه مجموعه‌ای از رساله‌های پیشین است که او آنها را گرد آورد، مرتب کرد و همراه با مطالب مقدماتی و توضیحات در یک مجموعهٔ بزرگ منتشر ساخت.

محتوا

دو جلد خزانه شگفتی‌های کیمیا در مجموع ۱۴۳ نوشته را دربر می‌گیرند.^[۲] دامنهٔ مطالب از تاریخ و نظریهٔ کیمیا تا دستورهای عملی، بحث دربارهٔ امکان تبدیل فلزات، سنگ فلاسفه، اکسیر اعظم، زرساخت و نقد مدعیان دروغین کیمیا گسترده است.

جلد نخست با نوشته‌هایی تاریخی و نظری آغاز می‌شود. از جمله، دو نوشته از اوله بورش دربارهٔ پیدایش و تحول کیمیا و نویسندگان نامدار آن آمده است. رساله‌هایی از آتاناسیوس کیرشر دربارهٔ سنگ فلاسفه و نقد برخی دعاوی کیمیایی نیز در این جلد قرار دارند. پس از آنها نوشته‌های موافق و مخالف امکان دگرگونی فلزها و وجود سنگ فلاسفه آمده‌اند.^[۲]

از دیگر نوشته‌های مجموعه، آثاری دربارهٔ تنتور همگانی، تبدیل فلزات، زر کیمیایی و کاربرد سنگ فلاسفه است. چنین تنوعی سبب شده است که مجموعه نه فقط دستورنامه‌ای عملی، بلکه منبعی برای شناخت اختلاف‌های نظری میان کیمیاگران و منتقدان آنان در سده‌های شانزدهم و هفدهم نیز باشد.

منابع مورد استفاده در تدوین

بخش بزرگی از خزانه شگفتی‌های کیمیا از بازچاپ آثاری تشکیل شده است که پیش‌تر در مجموعه‌های دیگر انتشار یافته بودند. مهم‌ترین آنها تئاتر شیمی (لاتین: Theatrum Chemicum)، مجموعهٔ بزرگ لاتینیِ متون کیمیایی، و تماشاخانه کیمیای بریتانیا (انگلیسی: Theatrum Chemicum Britannicum) است.

مانژه در گردآوری خود مطالب این مجموعه‌ها را با نوشته‌های دیگری که در چاپ‌های مستقل یا مجموعه‌های کوچک‌تر منتشر شده بودند درآمیخت. به همین سبب خزانه شگفتی‌های کیمیا تا اندازه‌ای می‌تواند چکیده‌ای از سنت چاپی کیمیاگری اروپایی تا آغاز سدهٔ هجدهم دانسته شود.^[۲]

این مجموعه در ۱۷۰۲، یعنی زمانی منتشر شد که واژگان لاتینی chemia، chymia و alchemia هنوز مرز معنایی روشنی مطابق تمایز امروزی میان شیمی و کیمیاگری نداشتند. ازاین‌رو واژهٔ Chemica در عنوان کتاب را نباید صرفاً به معنای «شیمی» در مفهوم جدید آن فهمید؛ محتوای مجموعه عمدتاً به سنت تاریخی کیمیاگری تعلق دارد.

عنوان کامل

عنوان چاپی کتاب بسیار طولانی‌تر از صورت کوتاه Bibliotheca Chemica Curiosa است. صورت آغازین آن چنین است:

Jo. Jacobi Mangeti, Medicinae Doctoris, Et Sereniss. ac Potentiss. Regis Prussiae Archiatri, Bibliotheca Chemica Curiosa, Seu Rerum ad Alchemiam pertinentium Thesaurus Instructissimus...

عنوان کامل مانژه را «دکتر پزشکی و پزشک مخصوص پادشاه پروس» معرفی می‌کند و سپس کتاب را «خزانه‌ای بس پربار از امور مربوط به کیمیا» می‌نامد. در ادامه، دامنهٔ کتاب چنین توصیف می‌شود: تاریخ «هنر زرساخت» و نویسندگان برجستهٔ آن؛ استدلال‌ها و آزمایش‌های مربوط به حقیقت سنگ فلاسفه؛ توضیح اصطلاحات مبهم؛ هشدار در برابر فریبکاران؛ مشکلات تهیهٔ «تنتور همگانی»؛ و رساله‌های نویسندگانی که دربارهٔ «اکسیر اعظم» و زرساخت نوشته‌اند.^[۱]

در عنوان، دامنهٔ تاریخی مجموعه به‌طور نمادین از هرمس تریسمجیستوس تا زمان خود مانژه امتداد داده شده است و همچنین به تصاویر فراوان حک‌شده بر صفحه‌های مسی اشاره می‌شود.

اهمیت

اهمیت خزانه شگفتی‌های کیمیا بیش از آنکه در ارائهٔ نظریه‌ای تازه باشد، در گردآوری شمار بزرگی از متون پیشین در یک مجموعه است. بسیاری از نوشته‌هایی که پیش از آن در چاپ‌های کمیاب، مجموعه‌های پراکنده یا نسخه‌های جداگانه در دسترس بودند، از طریق این کتاب در کنار یکدیگر قرار گرفتند.

این اثر، همراه با تئاتر شیمی، از منابع مهم برای مطالعهٔ تاریخ کیمیاگری اروپایی است؛ به‌ویژه از آن جهت که طیفی از دیدگاه‌های موافق و مخالف دربارهٔ امکان دگرگونی فلزها، سنگ فلاسفه و اعتبار کیمیاگری را حفظ کرده است.

نسخه‌های دیجیتال هر دو جلد امروزه در چند کتابخانهٔ پژوهشی در دسترس‌اند و اصل اثر نیز به سبب قدمت آن در مالکیت عمومی قرار دارد.^[۳]