پاپیروس لیدن ایکس

پاپیروس لیدن X یا P. Leyden X یک پاپیروسِ دفترنامه به زبان یونانی است که احتمالاً در اواخر سدهٔ سوم میلادی نوشته شده است.[۱] تاریخ آن را گاه حدود سال ۲۵۰ میلادی نیز دانسته‌اند و احتمال می‌رود پس از مرگ صاحبش همراه او دفن شده باشد.[۲] این پاپیروس امروزه در دانشگاه لیدن در هلند نگهداری می‌شود.

پاپیروس لیدن X شامل مجموعه‌ای از دستورهای عملی دربارهٔ فلزها، سنگ‌های گران‌بها، رنگ‌ها، منسوجات و مواد دیگر است و از مهم‌ترین منابع برای شناخت فنون مادی و دانش شیمیاییِ دورهٔ یونانی–مصری به‌شمار می‌رود. این اثر، همراه با پاپیروس استکهلم، از کهن‌ترین منابع دست‌اول باقی‌مانده دربارهٔ چنین فنونی است.[۱]

کشف و تاریخچه

پاپیروس لیدن در طیبهٔ مصر، همراه با پاپیروس استکهلم و شماری از پاپیروس‌های جادویی یونانی کشف شد. پاپیروس استکهلم احتمالاً به دست همان کاتبی نوشته شده است که پاپیروس لیدن X را کتابت کرده بود.[۳]

این مجموعه در اوایل سدهٔ نوزدهم به دست ژان دِ آناستازی، ماجراجو و عتیقه‌فروشی که سمت معاون کنسول سوئد در اسکندریه را داشت، به دست آمد. او در سال ۱۸۲۸ شماری از پاپیروس‌ها را به دولت هلند فروخت. این اسناد به کتابخانهٔ دانشگاه لیدن سپرده شدند و با حروف A تا Z نشانه‌گذاری شدند.

کنراد لیمانس نخستین بار مجموعه را در سال ۱۸۸۵ در کتاب Papyri graeci musei antiquarii publici Lugduni Batavi منتشر و به لاتینی ترجمه کرد. پاپیروس‌های A تا U عمدتاً مربوط به مسائل حقوقی مصر باستان‌اند، در حالی که پاپیروس‌های V، W و X حاوی مطالب مربوط به جادو، مواد و کیمیا هستند.[۴]

پاپیروس W

پاپیروس W شامل فراخوانی‌های جادویی و مطالبی با عناصر یهودی–گنوسی است. در آن هفت مادهٔ خوشبو با هفت اختر سنتی مرتبط شده‌اند: حسن‌لبه با کیوان، مالاباتروم با هرمزد، کوستوس با بهرام، کندر با خورشید، سنبل‌الطیب با ناهید، دارچین چینی با تیر و مر مکی با ماه.[۵]

هفت گل نیز در این متن عبارت‌اند از سنبل‌الطیب، مرزنگوش، سوسن، لاله مردابی، آلاله، نرگس و بنفشهٔ سفید.[۵]

ویژگی‌های پاپیروس X

پاپیروس X از ده برگ به اندازهٔ تقریبی ۳۰ در ۳۴ سانتی‌متر تشکیل شده است. برگ‌ها از درازا تا شده‌اند و در مجموع ۲۰ صفحه پدید آورده‌اند که ۱۶ صفحهٔ آنها نوشته دارد. در هر صفحه میان ۲۸ تا ۴۷ سطر متن دیده می‌شود.[۱]

متن شامل ۱۱۱ دستور است. این دستورها موضوعاتی مانند استخراج یا تقلید فلزهای گران‌بها، ساخت مواد شبیه طلا و نقره، بدل‌سازی سنگ‌های قیمتی، تهیهٔ رنگ ارغوانی، فرآوری منسوجات و ساخت مرکب‌های زرین و سیمین را دربر می‌گیرند.[۱]

دستورها معمولاً کوتاه‌اند و جزئیات همهٔ مراحل کار را بیان نمی‌کنند. از این رو احتمال داده شده است که متن بیش از آنکه راهنمایی برای افراد ناآشنا باشد، همچون یادآوری یا دفترچهٔ کار برای کسانی نوشته شده باشد که از پیش با فنون مورد نظر آشنایی داشته‌اند.[۱]

فلزها و بدل‌سازی

بخش قابل‌توجهی از پاپیروس به رنگ‌کردن، آلیاژسازی و ایجاد ظاهر فلزهای گران‌بها اختصاص دارد. برخی دستورها راه‌هایی برای زرگون یا سیمین‌کردن سطح فلزها ارائه می‌کنند و برخی دیگر به ساخت آلیاژهایی می‌پردازند که از نظر رنگ یا ظاهر به طلا یا نقره شباهت داشته باشند.

این دستورها نشان‌دهندهٔ پیوند نزدیک میان فلزکاری، زرگری و دانش مواد در جهان یونانی–مصری‌اند. هدف بسیاری از آنها نه دگرگونی ماده به معنای نظریِ کیمیاگری متأخر، بلکه ایجاد ویژگی‌های دیداری و کاربردی مشخص در فلزهاست.

از این جهت پاپیروس لیدن X برای شناخت پیشینهٔ فنی زرساخت و برخی عملیات بعدی کیمیاگری اهمیت دارد، ولی متن خود فاقد بخش بزرگی از دستگاه فلسفی و نمادینی است که در آثار کیمیایی نویسندگانی چون زوسیموس پانوپولیسی دیده می‌شود.

سنگ‌های گران‌بها

شماری از دستورها به تقلید یا تغییر ظاهر گوهرسنگ‌ها اختصاص دارند. این روش‌ها غالباً شامل رنگ‌کردن سنگ‌ها یا مواد شفاف برای ایجاد ظاهری مشابه سنگ‌های گران‌بها هستند.

چنین دستورهایی با سنت گسترده‌تری از فنون باستانی برای بدل‌سازی گوهرها، شیشه و فلزهای قیمتی ارتباط دارند. این فنون در برخی دیگر از متون فنی یونانی و رومی نیز دیده می‌شوند.

رنگرزی و منسوجات

پاپیروس افزون بر فلزکاری، دستورهایی برای رنگ‌کردن منسوجات، به‌ویژه ایجاد رنگ‌هایی شبیه ارغوان صوری، دارد. رنگ ارغوانی طبیعی که از برخی نرم‌تنان دریایی به دست می‌آمد بسیار گران‌بها بود؛ ازاین‌رو روش‌های ایجاد رنگ‌های مشابه با مواد ارزان‌تر اهمیت اقتصادی داشتند.

این موضوع در پاپیروس استکهلم نیز برجسته است؛ آن پاپیروس به‌ویژه مجموعه‌ای گسترده از دستورهای مربوط به رنگرزی، سنگ‌های گران‌بها و مواد مشابه را حفظ کرده است.

مرکب‌های زرین و سیمین

چند دستور به تهیهٔ مرکب‌هایی اختصاص دارند که نوشته یا نقش حاصل از آنها ظاهری زرین یا سیمین داشته باشد. چنین مرکب‌هایی الزاماً از طلای یا نقرهٔ خالص ساخته نمی‌شدند، بلکه می‌توانستند از مخلوط‌هایی تشکیل شوند که رنگ و درخششی مشابه فلز گران‌بها ایجاد می‌کردند.

این دستورها از جنبهٔ تاریخ فناوری هنر اهمیت دارند، زیرا میان دانش مواد، نسخه‌آرایی، فلزکاری و ساخت رنگدانه‌ها پیوند برقرار می‌کنند.

ماهیت عملی متن

برخلاف بسیاری از نوشته‌های کیمیایی متأخر، پاپیروس لیدن X تقریباً به‌طور کامل ماهیتی عملی دارد. در متن از نظریه‌های فلسفی دربارهٔ ماهیت ماده، کیهان‌شناسی کیمیایی یا زبان پیچیدهٔ تمثیلی که در آثار بعدی دیده می‌شود، خبری نیست.

دستورها مستقیماً به مواد و عملیات می‌پردازند. ازاین‌رو برخی تاریخ‌نگاران آن را بیشتر نمونه‌ای از «فناوری مواد» باستانی دانسته‌اند تا یک رسالهٔ کامل کیمیاگری. در عین حال، بسیاری از مواد و عملیات توصیف‌شده در آن بعدها جزئی از سنت کیمیاگری یونانی–مصری شدند.

ارتباط با دیوسکوریدس

یازده دستور پایانی پاپیروس در واقع گزیده‌های کوتاهی از درباره مواد دارویی اثر دیوسکوریدس هستند. این بخش‌ها عمدتاً به توصیف برخی کانی‌ها و مواد معدنی می‌پردازند.[۱]

وجود این مطالب نشان می‌دهد که گردآورندهٔ پاپیروس از سنت‌های مکتوب مربوط به مواد طبیعی استفاده کرده و دانش کارگاهی را با اطلاعات برگرفته از نوشته‌های داروشناختی و طبیعی درآمیخته است.

اهمیت در تاریخ کیمیا و فناوری

پاپیروس لیدن X و پاپیروس استکهلم از مهم‌ترین اسناد برای شناخت فنون مواد در مصرِ دورهٔ رومی‌اند. اهمیت آنها از آن روست که برخلاف بسیاری از نوشته‌های کیمیایی متأخر که تنها در نسخه‌های سده‌های بعد باقی مانده‌اند، خود این پاپیروس‌ها از دوران باستان به دست ما رسیده‌اند.[۱]

ارل رادکلیف کیلی بر پایهٔ شواهد زبان‌شناختی و دیرین‌نگاری، این دو پاپیروس را از کهن‌ترین مدارک دست‌اول موجود دربارهٔ گستره و ماهیت دانش شیمیایی باستان دانسته است.[۱]

با این حال، نباید آنها را به معنای امروزی «کتاب شیمی» دانست. مرزهای امروزی میان شیمی، کیمیاگری، فلزکاری، رنگرزی، داروسازی و فناوری هنر در محیطی که این پاپیروس‌ها در آن پدید آمدند وجود نداشت.

کتاب‌شناسی

  • Halleux, Robert (1981). Papyrus de Leyden, papyrus de Stockholm, fragments de recettes. Les alchimistes grecs (in French). Vol. 1. Paris: Les Belles Lettres. ISBN 2-251-00003-8.
  • Leemans, Conrad (1885). Papyri graeci Musei antiquarii publici Lugduni-Batavi (in Latin). Vol. 2. Leiden. p. 199.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
  • Caley, Earle Radcliffe (1926). "The Leyden Papyrus X: An English Translation with Brief Notes". Journal of Chemical Education (in English). 3 (10): 1149–1166.
  • Hunt, Leslie Bernard (1976). "The Oldest Metallurgical Handbook: Recipes of a Fourth Century Goldsmith". Gold Bulletin (in English). 9: 24–31.
  • Raub, C. (1993). "How to Coat Objects with Gold – Pliny, Leyden Papyrus X, Mappae Clavicula and Theophilus Seen with a Modern Chemist's Eyes". In Christiane Eluère (ed.). Outils et ateliers d'orfèvres des temps anciens (in English). Saint-Germain-en-Laye. pp. 101–110.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:مکان بدون ناشر (رده)
  • Wallert, Arie (1990). "Alchemy and Medieval Art Technology". In Zweder R. von Martels (ed.). Alchemy Revisited: Proceedings of the International Conference on the History of Alchemy at the University of Groningen 17–19 April 1989 (in English). Leiden: Brill. pp. 154–161. ISBN 90-04-09287-0.

جستارهای وابسته

منابع

  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 Caley, Earle Radcliffe (1926). "The Leyden Papyrus X: An English Translation with Brief Notes". Journal of Chemical Education (in English). 3 (10): 1149–1166.
  2. ↑ Irby-Massie, Georgia Lynette; Keyser, Paul Turquand. Greek Science of the Hellenistic Era: A Sourcebook (in English). Routledge. p. 251.
  3. ↑ Linden, Stanton J. The Alchemy Reader: From Hermes Trismegistus to Isaac Newton (in English). Cambridge University Press. p. 46.
  4. ↑ Lippmann, Edmund (1919). Entstehung und Ausbreitung der Alchemie (in German). Springer. pp. 1–10.
  5. 1 2 Berthelot, Marcellin (1889). Introduction à l'étude de la chimie des anciens et du moyen âge (in French). Steinheil. pp. 3–28.
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.