زرسازی
زَرسازی[۱] (انگلیسی: Chrysopoeia) در کیمیاگری به تولید مصنوعی طلا، به‌ویژه از راه تبدیل ادعایی فلزات پایه‌ای مانند سرب به طلا، گفته می‌شود. این کار در بخش بزرگی از تاریخ کیمیاگری یکی از مهم‌ترین صورت‌های تبدیل فلزات به‌شمار می‌رفت و با جست‌وجوی سنگ فلاسفه و عمل اعظم ارتباط داشت.[۲]
اصطلاح متناظر برای تولید مصنوعی نقره سیم‌سازی است. سیم‌سازی نیز معمولاً به تبدیل فلزاتی مانند مس به نقره اشاره داشت. هرچند کیمیاگران اهداف بسیار متنوعی، از ساخت داروها تا پژوهش دربارهٔ مواد و فرایندهای طبیعی، دنبال می‌کردند، زرسازی و سیم‌سازی از دوران زوسیموس کیمیاگر تا کیمیاگران آغاز دورهٔ نو همچنان از شناخته‌شده‌ترین آرمان‌های کیمیاگری باقی ماندند.[۲]
تاریخچه
زرسازی از موضوعات مهم کیمیاگری یونانی بود. یکی از کهن‌ترین آثاری که این اصطلاح را در عنوان خود دارد، نوشتهٔ کوتاهی منسوب به کلئوپاترای کیمیاگر است که با نام زرسازی کلئوپاترا شناخته می‌شود. این اثر احتمالاً در نخستین سده‌های میلادی پدید آمده و متن و تصاویر آن در نسخه‌های خطی متأخر کیمیاگری یونانی حفظ شده است.[۳]
یکی از نسخه‌های شناخته‌شدهٔ این اثر در دست‌نوشته‌ای متعلق به حدود سده‌های دهم یا یازدهم در کتابخانه مارچیانا در ونیز باقی مانده است.[۳] مشهورترین تصویر آن اوروبروس، یعنی ماری است که دم خود را می‌خورد. درون تصویر عبارت یونانی ἕν τὸ πᾶν به معنای «همه یکی است» نوشته شده است. این عبارت بیانگر تصوری از وحدت ماده و دگرگونی آن است که بعدها با برخی آموزه‌های هرمسی‌گری نیز ارتباط یافت.
استفان اسکندرانی، فیلسوف و کیمیاگر سدهٔ هفتم، نیز اثری دربارهٔ زرسازی نوشت که با عنوان لاتینی De Chrysopoeia و همچنین هنر بزرگ و مقدس زرسازی شناخته می‌شود. این نوشته از آثار مهم کیمیاگری بیزانسی بود و نسخه‌برداری و نقل از آن در میان کیمیاگران بیزانسی رواج داشت.[۴]
زرسازی در کیمیاگری اروپایی نیز تا آغاز دوران جدید موضوعی جدی باقی ماند. حتی در سده‌های هفدهم و هجدهم، هنگامی که دانش شیمی به‌تدریج صورت تازه‌ای می‌یافت، برخی شیمی‌دانان همچنان امکان تبدیل فلزات به طلا را بررسی می‌کردند. پژوهش‌های تاریخی نشان داده‌اند که تلاش برای زرسازی در برخی محافل علمی اروپا تا سدهٔ هجدهم نیز ادامه داشت.[۵]
در ۱۵۱۵ نیز جووانی آئورلیو آئورلیو شعری با عنوان Chrysopoeia سرود که این مفهوم کیمیایی را موضوع اثر خود قرار داده بود.
زرسازی و تبدیل فلزات
در کیمیاگری، زرسازی معمولاً بر این فرض استوار بود که فلزات مواد کاملاً جدا و تغییرناپذیر نیستند، بلکه می‌توان ماهیت یا نسبت اجزای سازندهٔ آنها را دگرگون کرد و فلزی «ناقص‌تر» را به صورت کامل‌تر، یعنی طلا، درآورد.
در برخی سنت‌های کیمیایی، سنگ فلاسفه ماده‌ای دانسته می‌شد که می‌توانست این تبدیل را به انجام برساند. از این رو زرسازی با عمل اعظم پیوند یافت؛ فرایندی که در متون مختلف نه تنها به تبدیل فلز، بلکه به تهیهٔ ماده‌ای کامل یا دارویی ویژه نیز ارتباط داده می‌شد.[۲]
از دید شیمی جدید، عناصر شیمیایی با شمار پروتون‌های هستهٔ آنها تعریف می‌شوند؛ بنابراین هیچ واکنش شیمیایی معمولی نمی‌تواند سرب، جیوه یا بیسموت را به طلا تبدیل کند. تبدیل واقعی یک عنصر به عنصر دیگر تنها از راه تغییر هستهٔ اتم و در نتیجه از طریق تبدیل هسته‌ای امکان‌پذیر است.[۶]
تولید طلا با روش‌های هسته‌ای
ساخت فلزات گران‌بها
در سدهٔ بیستم، با پیدایش فیزیک هسته‌ای، تبدیل واقعی یک عنصر به عنصر دیگر امکان‌پذیر شد. این فرایند از نظر فیزیکی تحقق چیزی است که کیمیاگران در پی آن بودند، اما سازوکار آن هیچ ارتباطی با عملیات شیمیایی تاریخی کیمیاگری ندارد.
جیوه
در ۱۹۴۱، رابرت شر، کنت بینبریج و اچ.اچ. اندرسون در دانشگاه هاروارد نمونه‌های جیوه را با نوترون‌های سریع بمباران کردند و چند ایزوتوپ پرتوزای طلا، از جمله طلا-۱۹۸ و طلا-۱۹۹، به دست آوردند.[۷]
طلاهای حاصل پایدار نبودند و در نتیجه این آزمایش راهی برای تولید طلا به‌عنوان یک مادهٔ قابل استفاده یا اقتصادی فراهم نکرد.
بیسموت
در ۱۹۸۰، گروهی به سرپرستی گلن سیبورگ در آزمایشگاه ملی لارنس برکلی با بمباران هسته‌های بیسموت-۲۰۹ به وسیلهٔ هسته‌های پرانرژی کربن و نئون توانستند اتم‌های طلا تولید کنند. این فرایند با بیرون راندن پروتون‌ها و نوترون‌ها از هستهٔ بیسموت انجام می‌شد.[۸]
مقدار طلای تولیدشده بسیار ناچیز و هزینهٔ آن بسیار بیشتر از ارزش خود طلا بود؛ بنابراین این روش هیچ کاربرد اقتصادی برای تولید طلا ندارد.
تولید طلا در سرن
پژوهشگران سرن نیز در چند آزمایش اتم‌ها یا هسته‌های طلا تولید کرده‌اند. در مرکز ایزولد، بمباران هدف اورانیومی با پروتون‌های پرانرژی به تشکیل ایزوتوپ‌های گوناگون طلا انجامیده است.[۹]
در ۲۰۲۵، گروه آزمایش آلیس در برخورددهنده هادرونی بزرگ اندازه‌گیری دقیقی از تبدیل هسته‌های سرب به طلا منتشر کرد. در برخوردهای بسیار نزدیک ولی غیرمستقیم هسته‌های سرب، میدان‌های الکترومغناطیسی بسیار قوی می‌توانند سه پروتون را از هستهٔ سرب خارج کنند؛ از آنجا که سرب ۸۲ پروتون و طلا ۷۹ پروتون دارد، هستهٔ باقی‌مانده هسته‌ای از طلا است.[۱۰]
در دورهٔ دوم فعالیت برخورددهنده هادرونی بزرگ، از ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۸، حدود ۸۶ میلیارد هستهٔ طلا در چهار آزمایش اصلی تولید شد. جرم کل این طلا تنها حدود ۲۹ پیکوگرم بود. هسته‌های طلا نیز با انرژی بسیار بالا حرکت می‌کنند و اندکی بعد با تجهیزات شتاب‌دهنده برخورد کرده و متلاشی می‌شوند؛ بنابراین نمی‌توان آنها را به صورت طلای قابل گردآوری به دست آورد.[۱۰]
حداکثر آهنگ تولید طلا در نقطهٔ برخورد آلیس حدود ۸۹ هزار هسته در ثانیه اندازه‌گیری شده است. با وجود این، مقدار کل طلا چنان اندک است که تولید آن هیچ ارزش اقتصادی ندارد.[۱۰]
پیشنهاد تولید طلا در راکتور همجوشی
در ۲۰۲۵ گروهی از پژوهشگران شرکت ماراتون فیوژن در یک پیش‌چاپ، روشی نظری برای تولید طلا-۱۹۷ پایدار از جیوه-۱۹۸ پیشنهاد کردند. در این طرح، نوترون‌های پرانرژی حاصل از همجوشی هسته‌ای دوتریم–تریتیم با هسته‌های جیوه واکنش می‌دهند و پس از مجموعه‌ای از واکنش‌ها، طلا پدید می‌آید.[۱۱]
این طرح یک پیشنهاد محاسباتی برای راکتورهای همجوشی آینده است و تا زمان انتشار آن به صورت یک روش عملی برای تولید تجاری طلا به نمایش درنیامده بود.
تصاویر زرسازی کلئوپاترا
یکی از نمودارهای کیمیایی اثر
حلقه‌ای از نوشته‌ها همراه با ابزارهای کیمیایی
یکی دیگر از نمودارهای زرسازی کلئوپاترا
جستارهای وابسته
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ لغت‌نامهٔ دهخدا «زرساز» را در این معنی نیز ثبت کرده است و در مدخل «مشاقی»، «صنعت زرسازی» را صریحاً برابر با «کیمیاگری» و «عمل کیمیاگر» آورده است. «زرساز». لغت‌نامه دهخدا. دریافت‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|وبگاه=و|اثر=داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)«مشاقی». لغت‌نامه دهخدا. دریافت‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶.{{cite web}}: بیش از یک پارامتر|وبگاه=و|اثر=داده‌شده است (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Principe, Lawrence M. (2013). The Secrets of Alchemy (in English). Chicago: University of Chicago Press. pp. 13، 170. ISBN 978-0226103792.
- 1 2 Berthelot, Marcellin (1887). Collection des anciens alchimistes grecs (in French). Vol. 1. Paris: Steinheil. p. 128.
- ↑ Linden, Stanton J. (2003). The Alchemy Reader: From Hermes Trismegistus to Isaac Newton (in English). Cambridge University Press. p. 54.
- ↑ Principe, Lawrence M. (2014). "The End of Alchemy? The Repudiation and Persistence of Chrysopoeia at the Académie Royale des Sciences in the Eighteenth Century". Osiris (in English). 29 (1): 96–116. doi:10.1086/678099.
- ↑ "ALICE detects the conversion of lead into gold at the LHC" (in English). سرن. 8 May 2025.
- ↑ Sherr, R.; Bainbridge, K. T.; Anderson, H. H. (1941). "Transmutation of Mercury by Fast Neutrons". Physical Review (in English). 60 (7): 473–479. doi:10.1103/PhysRev.60.473.
- ↑ Aleklett, K.; Morrissey, D. J.; Loveland, W.; McGaughey, P. L.; Seaborg, G. T. (1981). "Energy dependence of 209Bi fragmentation in relativistic nuclear collisions". Physical Review C (in English). 23 (3): 1044–1046. doi:10.1103/PhysRevC.23.1044.
- ↑ Barzakh, A. E.; Andreyev, A. N. (2022). "Producing gold at ISOLDE-CERN". Nuclear Instruments and Methods in Physics Research Section B (in English). 513: 26–32. doi:10.1016/j.nimb.2021.12.011.
- 1 2 3 "ALICE detects the conversion of lead into gold at the LHC" (in English). سرن. 8 May 2025.
- ↑ الگو:یادکرد arXiv
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Chrysopoeia». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
| سنتها و شاخهها |
| ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| کیمیاگران |
| ||||||||||||||||||
| آثار و متون |
| ||||||||||||||||||
| مفاهیم و نظریهها |
| ||||||||||||||||||
| مواد | |||||||||||||||||||
| فرایندها | |||||||||||||||||||
| ابزار و دستگاهها | |||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||
- طلا
- مفهومهای کیمیاگری
- نقره