کتاب خاموش
کتاب خاموش (لاتین: Mutus Liber) اثری مصور در زمینهٔ فلسفهٔ هرمسی و کیمیاگری است که در سال ۱۶۷۷ در لا روشل فرانسه منتشر شد. این اثر در کنار آتالانتای گریزان نوشتهٔ مایکل مایر از مهم‌ترین کتاب‌های کیمیاگری در اوایل دورهٔ جدید اروپا به شمار می‌رود و از زمان انتشار نخستین آن بارها تجدید چاپ شده است.
کتاب خاموش عمدتاً از لوح‌های تصویری تشکیل شده و متن بسیار اندکی دارد؛ از همین رو تفسیرهای بسیار متفاوت و گاه متعارضی از معنای آن ارائه شده است. نویسندگانی چون اوژن کانسلیه و سرژ اوتن، که خود را آشنا با سنت‌های رازآمیز کیمیاگری می‌دانستند، کوشش کردند تصاویر کتاب را بر پایهٔ آموزه‌های درونی کیمیا تفسیر کنند. پژوهش‌های جدیدتر بیشتر کوشیده‌اند اثر را در زمینهٔ تاریخی، فکری، دینی و علمی سدهٔ هفدهم بررسی کنند.[۱]
انتشار و چاپ‌ها
نخستین چاپ کتاب خاموش در سال ۱۶۷۷ به دست پیر ساووره در لا روشل منتشر شد.[۲] شمار نسخه‌های چاپ نخست احتمالاً تنها چند ده نسخه بوده است. امروزه دوازده نسخهٔ اصلی در شماری از کتابخانه‌های مهم غربی نگهداری می‌شوند، هرچند ممکن است نسخه‌های دیگری نیز باقی مانده باشند.
اثر در سال ۱۷۰۲ در ژنو با لوح‌های تازه تجدید چاپ شد و ژان-آنتوان شوئه و ژان-ژاک مانژه آن را منتشر کردند. اوژن کانسلیه ادعا کرده بود صفحاتی از چاپی پاریسی متعلق به سال ۱۷۲۵ دیده است، اما وجود چنین چاپی به‌طور مستقل اثبات نشده است.
نسخهٔ سومی از اثر حدود سال ۱۷۶۰ به‌طور کامل در پاریس بازچاپ شد که امروزه بسیار کمیاب است. پس از مدتی فراموشی، از نیمهٔ دوم سدهٔ نوزدهم علاقه به انتشار مجدد کتاب افزایش یافت و از آغاز سدهٔ بیستم چاپ‌های متعددی از آن، اغلب همراه با مقدمه و تفسیر، منتشر شد.
از چاپ‌های مهم آن می‌توان به این موارد اشاره کرد:
- ۱۸۶۷، انتشارات تیبو در کلرمون-فران؛
- ۱۹۱۴، انتشارات نوری، با مقدمهٔ پیر دوژول با نام مستعار «ماگوفون»؛
- ۱۹۴۳، به‌وسیلهٔ ناشر پل درن؛
- ۱۹۶۶، انتشارات پوور، با مقدمهٔ اوژن کانسلیه؛
- ۱۹۶۷، انتشارات لونیت، با مقدمهٔ سرژ اوتن؛
- ۱۹۹۱، انتشارات وبر در آمستردام، با مقدمهٔ ژان لاپلاس؛ این چاپ شامل نسخهٔ عکسی همهٔ لوح‌ها در اندازهٔ ۱۹ در ۲۸ سانتی‌متر و نیز سه مقدمه و تفسیرهای مفصل کانسلیه، با ترجمهٔ آلمانی مارتین پ. اشتاینر، بود؛
- ۲۰۱۵، انتشارات «اَ لان‌وِر»، با لوح‌های تازه‌ای از ریمون مایر.
انتساب نویسندگی
در خود کتاب خاموش نام‌هایی برای نویسنده و یابندهٔ اثر ذکر شده است. نویسنده «آلتوس»، با عنوان «دانشمند کیمیای عالی هرمس»، معرفی می‌شود و یابندهٔ کتاب نیز «ژاک سولا، ارباب مارِز» نامیده شده است. با این حال، این نام‌ها به‌زودی ساختگی دانسته شدند و هویت واقعی پدیدآورندهٔ اثر مدت‌ها محل اختلاف بود.
کشیش آرسِر، تاریخ‌نگار نامدار لا روشل، نویسندگی کتاب را به پزشکی به نام ژاک توله نسبت داد، هرچند حتی وجود تاریخی او نیز مدتی مورد تردید قرار گرفته بود.[۳] توله در واقع پزشکی اهل لا روشل بود که به کاربرد شیمی در پزشکی و نیز آشنایی با علم پرسپکتیو شهرت داشت.[۴] همین دو ویژگی سبب شد برای مدت طولانی نویسندگی اثر به او نسبت داده شود.
ژان فلوره بعدتر نویسندهٔ کتاب خاموش را ایزاک بولو دانست. پاتریک سمبل نیز با بررسی نشانه‌های موجود در کتاب و اسناد هم‌دوره پیشنهاد کرده است که علاوه بر بولو، سه تن دیگر نیز احتمالاً در تهیهٔ اثر نقش داشته‌اند.
به‌گفتهٔ سمبل، آبراهام ته‌ونن احتمالاً در تهیهٔ لوح‌های تصویری مشارکت داشت؛ وجود نشانهٔ پولی یا علامت ویژهٔ او بر نخستین صفحهٔ مصور کتاب از شواهد این فرض است. الی بوهرو و الی ریشار نیز ممکن است در شکل‌گیری محتوای کتاب نقش داشته باشند. هر دو پزشک و دانشمندانی آشنا با شیمی بودند و شبکهٔ ارتباطی گسترده‌ای داشتند که می‌توانست انتشار اثر را تسهیل کند.
الی ریشار در خرونینگن نزد فیلسوفی به نام دِمارِه تحصیل کرده بود؛ نام همین شخص احتمالاً الهام‌بخش شخصیت «ارباب مارِز» در کتاب بوده است. الی بوهرو نیز با والنتن کنرار، دبیر فرهنگستان فرانسه، و شماری از نویسندگان و فیلسوفان مهم آن دوره ارتباط داشت. نسبت‌دادن نویسندگی کتاب خاموش به ایزاک بولو نیز از بوهرو سرچشمه گرفته است.
ساختار و تفسیر
ماهیت تقریباً بی‌متن کتاب خاموش سبب شده است که اثر پذیرای تفسیرهای گوناگون باشد. دست‌کم چهار رویکرد عمده در خوانش آن شکل گرفته است.
رایج‌ترین شیوهٔ تفسیر، خوانش «کیمیاگرانِ اهل اسرار» است که با پیر دوژول، با نام مستعار ماگوفون، آغاز شد.[۵] این رویکرد بعدها به‌وسیلهٔ اوژن کانسلیه[۶] و سرژ اوتن[۷] ادامه یافت. بر پایهٔ این تفسیر، لوح‌های کتاب خاموش دستور یا راهنمایی نمادین برای انجام عمل اعظم و در نهایت دستیابی به سنگ فلاسفه هستند.
کارل گوستاو یونگ نیز کتاب خاموش را مطالعه کرده بود و نسخه‌ای از چاپ ۱۶۷۷ آن را در اختیار داشت. او شماری از تصاویر کتاب را در اثر خود روان‌شناسی و کیمیاگری به کار برد.[۸] در تفسیر یونگ، کیمیا تنها فعالیتی مادی برای تبدیل فلزات نبود، بلکه می‌توانست بازتابی از فرایندهای روانی و جست‌وجوی تعادل درونی باشد؛ سنگ فلاسفه نیز در این چارچوب صورتی نمادین از این فرایند تلقی می‌شد. او تصاویر و نمادهای کیمیایی را با مفهوم کهن‌الگو و ناخودآگاه جمعی مرتبط می‌کرد.
لی استاون‌هاگن در پژوهشی دیگر ساختار روایی تصاویر کتاب خاموش و شیوهٔ انتقال معنا از راه توالی تصویری را بررسی کرده است.[۹]
در پژوهش‌های ژان فلوره و پاتریک سمبل نیز کوشش شده است کتاب خاموش نه صرفاً به‌عنوان متنی رمزی، بلکه در بستر دینی، فکری، علمی و اجتماعی زمان انتشار آن بررسی شود.
محتوای تصویری
کتاب خاموش برخلاف بیشتر رساله‌های کیمیاگری، تقریباً سراسر از تصویر تشکیل شده است. مجموعهٔ اصلی شامل پانزده لوح است که مراحل مختلف عملیاتی کیمیایی را در قالب صحنه‌های نمادین نشان می‌دهند. در تصاویر، زوجی زن و مرد در حال گردآوری مواد، کار با ظروف و ابزارها، گرم‌کردن و تقطیر مواد و انجام دیگر عملیات دیده می‌شوند.
شماری از لوح‌ها به شبنم، تابش خورشید و ماه، گردش مواد در ظروف و پیوند میان نیروهای آسمانی و فرایندهای زمینی اشاره دارند. همین ویژگی سبب شده است که تصاویر کتاب هم به‌عنوان راهنمای عملی احتمالی برای آزمایش‌های کیمیایی و هم به‌عنوان مجموعه‌ای از نمادهای فلسفی و معنوی تفسیر شوند.
استفادهٔ گسترده از نشانه‌های خورشید، ماه، فرشتگان، جانوران و زوج زن و مرد با زبان نمادین رایج در کیمیاگری اروپایی سده‌های شانزدهم و هفدهم همخوانی دارد. با این حال، نبود توضیح مستقیم در کتاب باعث شده است که تعیین معنای دقیق هر لوح دشوار باشد.
جایگاه در تاریخ کیمیاگری
کتاب خاموش نمونه‌ای برجسته از سنت «کتاب‌های تصویری» کیمیاگری است که در آن آموزه‌ها نه با شرح مستقیم، بلکه عمدتاً از راه توالی تصاویر، نشان‌ها و تمثیل‌ها منتقل می‌شوند. از این نظر می‌توان آن را با آثاری چون آتالانتای گریزان مقایسه کرد، هرچند اثر مایکل مایر تصاویر را با متن، شعر و موسیقی همراه کرده است، در حالی که کتاب خاموش آگاهانه زبان نوشتاری را به حداقل رسانده است.
همین ویژگی سبب شده است که کتاب در تاریخ کیمیاگری هم به‌عنوان سندی از فرهنگ رازآمیز و هرمسی سدهٔ هفدهم و هم به‌عنوان نمونه‌ای مهم از کاربرد تصویر برای انتقال دانش کیمیایی مورد توجه قرار گیرد.
جستارهای وابسته
منابع
- ↑ Jean Flouret, « À propos de l'auteur du Mutus Liber », Revue française d'histoire du livre, no. 11, April–June 1976, pp. 206–211.
- ↑ برای بررسی چاپ‌های مختلف و انتساب‌های مربوط به نویسندگی اثر، نک.: Patrick Sembel, Hermès Atlantique, Le Mutus Liber, 1677, L'éloge d'éther, 2015, 65 p. شابک ۹۷۸−۲−۹۵۵۵۴۴۲−۰−۴.
- ↑ Arcère, Histoire de la ville de La Rochelle et du Pays d'Aunis, vol. 2, Chez Desbordes, La Rochelle, 1757, p. 394.
- ↑ Balthasar de Monconys, Journal des Voyages, Lyon, Boissat & Remeus, 1665, p. 20.
- ↑ Pierre Dujols (Magophon), Hypotypose du Mutus Liber, Paris, Éditions Nourry, 1914.
- ↑ Eugène Canseliet, L'Alchimie et son livre muet, Paris, Pauvert, 1967.
- ↑ Serge Hutin, Commentaires sur le Mutus Liber, Paris, Le lien, 1967.
- ↑ Carl Gustav Jung, Psychologie et Alchimie, Buchet/Chastel, 1970, p. 756.
- ↑ Lee Stavenhagen, "Narrative Illustration Techniques and the Mute Books of Alchemy", Explorations in Renaissance Culture, vol. 5, no. 1, December 1979, pp. 56–69. doi:10.1163/23526963-90000034.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Mutus Liber». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
| سنتها و شاخهها |
| ||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| کیمیاگران |
| ||||||||||||||||||
| آثار و متون |
| ||||||||||||||||||
| مفاهیم و نظریهها |
| ||||||||||||||||||
| مواد | |||||||||||||||||||
| فرایندها | |||||||||||||||||||
| ابزار و دستگاهها | |||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||
- اسناد کیمیاگری