بار هوایی
.jpg)
%252C_OWID.svg.png){kind=spacer}
بار هوایی (انگلیسی: Air cargo) به کالا، محموله یا دیگر اموالی گفته می‌شود که با هواگرد حمل می‌شود یا برای حمل با هواگرد پذیرفته شده است. در کاربرد گستردهٔ صنعت هوانوردی، بار هوایی می‌تواند بار تجاری هوایی، مرسولات سریع و پست هوایی را دربر گیرد.[۲]
«بار هوایی» در فارسی تخصصی هوانوردی و حمل‌ونقل نیز به همین معنا به کار می‌رود. سازمان هواپیمایی کشوری ایران از تعبیرهایی مانند «ارسال بار هوایی» و «مراکز خدمات بار هوایی» استفاده کرده است.[۳]
در تعریف فنی سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی، cargo به اموالی گفته می‌شود که در هواگرد حمل می‌شوند، به‌جز پست، ذخایر و تجهیزات مصرفی هواپیما و بار همراه مسافر؛ با این حال در کاربرد گسترده‌تر صنعت هواپیمایی، اصطلاح air cargo برای مجموعهٔ بار تجاری، مرسولات سریع و پست به کار می‌رود.[۴]
شیوه‌های حمل
بار هوایی را می‌توان با هواپیماهای مسافربری، هواپیماهای باری یا هواپیماهای ترکیبی حمل کرد.
هواپیمای مسافربری
بخش قابل‌توجهی از بار هوایی جهان در فضای باقی‌ماندهٔ محفظهٔ بار هواپیماهای مسافربری حمل می‌شود. این فضا در صنعت با عنوان belly hold شناخته می‌شود و پس از قرارگرفتن بار تحویلی مسافران، ظرفیت باقی‌ماندهٔ آن می‌تواند برای حمل محموله‌های تجاری استفاده شود.
برای بسیاری از شرکت‌های هواپیمایی، فروش ظرفیت بار در پروازهای مسافری منبع درآمد مهمی است و می‌تواند به اقتصادی‌شدن برخی مسیرها کمک کند. در سال ۲۰۲۳ بیش از نیمی از ظرفیت بین‌المللی بار هوایی دوباره از محفظهٔ بار هواپیماهای مسافربری تأمین می‌شد؛ سهمی که پس از کاهش شدید در دوران همه‌گیری کووید-۱۹ به سطح پیش از همه‌گیری نزدیک می‌شد.[۵]
برخی محموله‌های کوچک، بسیار حساس یا بسیار ارزشمند نیز ممکن است به‌صورت همراه یک پیک ویژه در کابین حمل شوند که در صنعت با عنوان on-board courier شناخته می‌شود.
در شرایط استثنایی می‌توان کابین مسافری را نیز موقتاً برای حمل بار به کار گرفت. این شیوه به‌ویژه در دوران همه‌گیری کووید-۱۹، هنگامی که پروازهای مسافری کاهش یافتند و تقاضا برای جابه‌جایی تجهیزات پزشکی افزایش یافت، گسترش پیدا کرد. هواپیمای مسافری که به‌طور موقت برای حمل بار به کار گرفته می‌شود گاه preighter نامیده می‌شود.
هواپیمای باری
هواپیماهای باری از ابتدا برای حمل بار طراحی شده‌اند یا از هواپیمای مسافربری به نوع باری تبدیل شده‌اند. در این هواپیماها، بار علاوه بر محفظهٔ زیرین می‌تواند روی عرشهٔ اصلی حمل شود و از درهای بزرگ جانبی یا دماغهٔ بازشونده بارگیری شود.
هواپیماهای باری برای حمل محموله‌هایی مناسب‌اند که از نظر ابعاد، وزن یا نوع بسته‌بندی در محفظهٔ بار هواپیماهای مسافربری جای نمی‌گیرند. هواپیماهایی مانند بوئینگ ۷۴۷-۸ اف، بوئینگ ۷۷۷اف و آنتونوف ای‌ان-۱۲۴ از نمونه‌های شناخته‌شدهٔ این رده‌اند.
هواپیمای ترکیبی
هواپیمای ترکیبی یا combi aircraft بخشی از عرشهٔ اصلی را به مسافران و بخشی دیگر را به بار اختصاص می‌دهد. بخش بار و مسافر با دیوارهٔ مقاوم از یکدیگر جدا می‌شوند و بار معمولاً از در جانبی بزرگ وارد عرشهٔ اصلی می‌شود.
این نوع هواپیما به‌ویژه در مسیرهایی کاربرد داشته است که تقاضای مسافر و بار هر دو وجود دارد اما هیچ‌یک به‌تنهایی برای پرکردن یک هواپیما کافی نیست.
انواع بار
بار هوایی از نظر ویژگی و الزامات حمل به گروه‌های گوناگون تقسیم می‌شود. بخش بزرگی از محموله‌ها «بار عمومی» است؛ یعنی کالاهایی که به شرایط خاصی جز بسته‌بندی و نگهداری معمول نیاز ندارند.
در مقابل، «بار ویژه» ممکن است نیازمند دما، بسته‌بندی، جابه‌جایی یا اسناد ویژه باشد. نمونه‌های آن عبارت‌اند از کالاهای فاسدشدنی، داروها و واکسن‌ها، حیوانات زنده، اشیای قیمتی، اعضا و نمونه‌های زیستی، خودروها، آثار هنری و محموله‌های بسیار سنگین یا بزرگ.[۶]
کالاهای خطرناک، مانند برخی مواد شیمیایی، گازهای فشرده، مواد رادیواکتیو و باتری‌های لیتیمی، تنها تحت شرایط ویژه و مطابق مقررات بین‌المللی قابل حمل‌اند.
فرایند حمل
فرایند حمل بار هوایی معمولاً از تحویل محموله از سوی فرستنده به یک کارگزار حمل بار یا مستقیماً به شرکت هواپیمایی آغاز می‌شود. محموله باید از نظر اسناد، بسته‌بندی، وزن، ابعاد و مقررات امنیتی بررسی شود و سپس برای انتقال به فرودگاه و بارگیری آماده شود.
یاتا فرایند استاندارد جابه‌جایی بار هوایی را در قالب «طرح اصلی عملیات بار» تعریف کرده است. این زنجیره از کارگزار مبدأ آغاز می‌شود و سپس شرکت هواپیمایی مبدأ، شرکت حمل‌کننده، شرکت هواپیمایی مقصد و کارگزار مقصد را دربر می‌گیرد.[۷]
محموله‌ها پس از پذیرش و بازرسی امنیتی وارد پایانهٔ بار می‌شوند و بر اساس پرواز مقصد دسته‌بندی می‌شوند. در بسیاری از پروازها چندین قطعه بار در یک دستگاه بار واحد یا ULD قرار می‌گیرند.
انجمن بین‌المللی ترابری هوایی دستگاه بار واحد را کانتینر هواپیما یا ترکیب پالت و تور مخصوصی تعریف می‌کند که برای تجمیع و مهار بار، پست و توشه طراحی شده است. این وسیله مستقیماً با سامانهٔ بارگیری هواپیما درگیر می‌شود و هنگام پرواز بخشی از سامانهٔ مهار بار هواپیما محسوب می‌شود.[۸]
بارنامهٔ هوایی
سند اصلی حمل بار تجاری با هواپیما بارنامه هوایی است. این سند اطلاعاتی مانند فرستنده، گیرنده، مبدأ و مقصد، وزن، نوع محموله و شرایط حمل را ثبت می‌کند و قرارداد حمل میان طرف‌های مربوط را مستند می‌سازد.
با دیجیتالی‌شدن فرایندهای لجستیکی، بارنامه هوایی الکترونیکی یا e-AWB به‌تدریج جای نسخه‌های کاغذی را گرفته است. استانداردهای الکترونیکی یاتا، از جمله Cargo-XML، برای انتقال داده‌های بار میان شرکت‌های هواپیمایی، کارگزاران، گمرک و دیگر بازیگران زنجیرهٔ تأمین توسعه یافته‌اند.
تاریخچه
نخستین پرواز بار
نخستین پرواز ثبت‌شده‌ای که به‌طور اختصاصی برای حمل تجاری کالا انجام شد در ۷ نوامبر ۱۹۱۰ در ایالات متحده صورت گرفت. فیلیپ اورین پارملی با یک رایت مدل بی حدود ۲۰۰ پوند، نزدیک به ۹۱ کیلوگرم، پارچهٔ ابریشمی را از هافمن پری در نزدیکی دیتون، اوهایو به کلمبوس، اوهایو منتقل کرد.[۹]
مسافت پرواز حدود ۱۰۵ کیلومتر بود. این پرواز برای یک مشتری تجاری انجام شد و بار پس از فرود با خودرو از فرودگاه به فروشگاه منتقل شد؛ از این رو از نخستین نمونه‌های ترابری چندوجهی شامل هواپیما نیز به‌شمار می‌رود.[۹]
آغاز پست هوایی
نخستین پرواز رسمی پست هوایی با هواپیما در ۱۸ فوریهٔ ۱۹۱۱ در هند بریتانیا انجام شد. خلبان فرانسوی آنری پکه با یک هواپیمای دوباله حدود ۶۰۰۰ نامه و کارت را از الله‌آباد به نائینی منتقل کرد. این مسیر نزدیک به ۸ کیلومتر طول داشت.[۱۰]
در ۹ سپتامبر همان سال نیز یک خدمت پست هوایی برنامه‌ریزی‌شده میان هندون و وینزر در بریتانیا برای بزرگداشت تاج‌گذاری جرج پنجم آغاز شد. این خدمت حدود یک ماه ادامه داشت.
دهه‌های میان دو جنگ
در دههٔ ۱۹۲۰ کاربرد هواپیما برای حمل کالاهایی که ارزش زیاد و حجم کم داشتند افزایش یافت. سرعت هواپیما در مقایسه با راه‌آهن و کشتی، حمل کالاهای حساس به زمان را جذاب می‌کرد.
نخستین پروازهای مسافری برنامه‌ای نیز اغلب همراه با بار انجام می‌شدند. برای نمونه، در یکی از نخستین پروازهای لندن–پاریس در سال ۱۹۱۹، افزون بر یک مسافر، چرم برای یک تولیدکنندهٔ کفش و مواد غذایی برای یک رستوران حمل شد.[۲]
فیلم‌های خبری نیز از کالاهای متداول حمل هوایی بودند؛ نگاتیو اصلی باید به آزمایشگاه مرکزی می‌رسید، تکثیر می‌شد و سپس نسخه‌ها با سرعت به شهرهای مختلف فرستاده می‌شدند.
با وجود تلاش‌هایی برای ایجاد خطوط اختصاصی باربری از دههٔ ۱۹۲۰، شرکت‌های بزرگ تمام‌باری عمدتاً پس از جنگ جهانی دوم شکل گرفتند.
جنگ جهانی دوم و پل هوایی برلین
اهمیت راهبردی ترابری هوایی بار در جنگ جهانی دوم و سال‌های بلافاصله پس از آن آشکار شد. مهم‌ترین نمونه، پل هوایی برلین در جریان محاصرهٔ برلین در سال‌های ۱۹۴۸ و ۱۹۴۹ بود.
پس از بسته‌شدن راه‌های زمینی به برلین غربی، ایالات متحده و بریتانیا مواد غذایی، سوخت و دیگر نیازهای شهر را با هواپیما منتقل کردند. تا پایان عملیات در مه ۱۹۴۹ حدود ۲٫۲۶ میلیون تن محموله به برلین انتقال یافته بود؛ میانگین روزانه نزدیک به ۶۸۰۰ تن.[۱۱]
دورهٔ جت و هواپیماهای پهن‌پیکر
پس از جنگ، بار هوایی رشد کرد، اما برای چند دهه همچنان بخش کوچکی از کل حمل‌ونقل هوایی بود. ورود هواپیماهای جت و سپس هواپیماهای پهن‌پیکر ظرفیت و کارایی حمل بار را افزایش داد.
بوئینگ ۷۴۷ که در پایان دههٔ ۱۹۶۰ معرفی شد، در تحول صنعت بار هوایی اهمیت ویژه‌ای داشت. بدنهٔ پهن و عرشهٔ بزرگ آن امکان حمل مستقیم پالت‌ها و کانتینرهای بزرگ‌تر را فراهم می‌کرد و نسخه‌های باری آن دارای در دماغه‌ای یا جانبی بزرگ بودند.
بخشی از رشد بار هوایی همچنان در هواپیماهای مسافربری اتفاق افتاد. ظرفیت عظیم محفظهٔ زیرین هواپیماهایی مانند بوئینگ ۷۷۷ سبب شد حمل بار همراه با مسافر برای بسیاری از خطوط هوایی اقتصادی‌تر از استفادهٔ هواپیمای باری اختصاصی باشد.[۱۲]
شرکت‌های حمل سریع
از دههٔ ۱۹۸۰ و به‌ویژه در دههٔ ۱۹۹۰، شرکت‌های حمل سریع مانند فدکس، دی‌اچ‌ال و یونایتد پارسل سرویس به یکی از موتورهای اصلی رشد بار هوایی تبدیل شدند.
این شرکت‌ها، که در صنعت integrator نامیده می‌شوند، بخش بزرگی از زنجیرهٔ حمل را درون یک سازمان یکپارچه می‌کنند؛ از دریافت محموله از فرستنده و ترابری زمینی تا پرواز، ترخیص و تحویل نهایی.[۱۳]
فدکس در دههٔ ۱۹۹۰ امکان رهگیری رایانه‌ای مرسولات را در اختیار مشتریان قرار داد و بعدها اینترنت رهگیری لحظه‌ای، رزرو ظرفیت و تبادل الکترونیکی اسناد را به بخشی عادی از صنعت تبدیل کرد.
سدهٔ بیست‌ویکم
گسترش تجارت الکترونیک، زنجیره‌های تأمین جهانی و تقاضا برای تحویل سریع، اهمیت بار هوایی را در سدهٔ بیست‌ویکم افزایش داده است. کالاهای باارزش و حساس به زمان، از جمله تجهیزات الکترونیکی، دارو، قطعات صنعتی، مواد غذایی تازه و مرسولات تجارت الکترونیکی، سهم مهمی از بازار را تشکیل می‌دهند.[۶]
به گفتهٔ یاتا، کالاهایی به ارزش بیش از ۸ تریلیون دلار در سال با هواپیما حمل می‌شوند و بار هوایی حدود یک‌سوم تجارت جهانی کالا از نظر ارزش را تشکیل می‌دهد، هرچند سهم آن از نظر وزن بسیار کمتر است.[۶]
در سال ۲۰۲۴ تقاضای جهانی بار هوایی، بر حسب تن-کیلومتر بار، ۱۱٫۳ درصد نسبت به سال پیش افزایش یافت و به بالاترین سطح سالانهٔ ثبت‌شده رسید. یاتا رشد تجارت الکترونیکی و اختلال در برخی مسیرهای دریایی را از عوامل این افزایش دانست.[۱۴]
مزایا و محدودیت‌ها
مهم‌ترین مزیت بار هوایی سرعت است. برای کالاهای گران‌قیمت، فاسدشدنی یا بسیار حساس به زمان، هزینهٔ بیشتر ترابری هوایی ممکن است در برابر کاهش زمان تحویل و نیاز کمتر به موجودی انبار توجیه‌پذیر باشد.
در مقابل، هزینهٔ حمل هر کیلوگرم کالا با هواپیما معمولاً به‌مراتب بیشتر از کشتی، قطار یا کامیون است. محدودیت ابعاد و وزن، نیاز به زیرساخت فرودگاهی و مقررات سخت‌گیرانه دربارهٔ برخی کالاهای خطرناک نیز از محدودیت‌های این شیوه‌اند.
به همین سبب، انتخاب ترابری هوایی بیش از همه برای کالاهایی رایج است که نسبت ارزش به وزن بالایی دارند یا سرعت تحویل آنها اهمیت اقتصادی ویژه‌ای دارد.[۶]
اندازه‌گیری بازار
حجم فعالیت بار هوایی را می‌توان با وزن محموله، شمار محموله‌ها یا شاخص «تن-کیلومتر بار» سنجید. یک تن-کیلومتر بار معادل حمل یک تن بار به فاصلهٔ یک کیلومتر است.
در آمار یاتا، تقاضای بار با Cargo Tonne-Kilometres یا CTK و ظرفیت با Available Cargo Tonne-Kilometres یا ACTK اندازه‌گیری می‌شود.[۱۵]
جستارهای وابسته
- بارنامه هوایی
- هواگرد باری
- هواپیمای ترکیبی
- پست هوایی
- ترابری هوایی
- باربری
- فهرست پررفت‌وآمدترین فرودگاه‌های جهان بر پایه جابه‌جایی بار
- آنتونوف ای‌ان-۲۲۵ مریا
- تاریخ هوانوردی
منابع
- ↑ «Air transport, freight (ton-km)». Our World in Data. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Allaz, Camille (2005). The History of Air Cargo and Airmail from the 18th Century (in English). Christopher Foyle Publishing. p. 8.
- ↑ «صدور مجوز ۱۱۱ شرکت خدمات بار و کارگزاری هوایی». تسنیم. ۱۴ اردیبهشت ۱۳۹۳. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Manual on the Regulation of International Air Transport (in English) (دوم ed.). سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی. 2004.
- ↑ الگو:یادکرد گزارش
- 1 2 3 4 "What Types of Cargo are Transported by Air?" (in English). انجمن بین‌المللی ترابری هوایی. 7 سپتامبر 2022. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ "What to Know About Air Cargo Handling" (in English). انجمن بین‌المللی ترابری هوایی. 4 نوامبر 2022. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ "What is Aircraft ULD in Air Transport?" (in English). انجمن بین‌المللی ترابری هوایی. 13 اوت 2021. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- 1 2 "Ohio Aviation Firsts: First Air Cargo Shipment" (in English). Ohio History Connection. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ "World's First Official Air Mail by Airplane, India, 1911" (in English). موزه ملی پست. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ Morrell, Peter S. (2011). Moving Boxes by Air: The Economics of International Air Cargo (in English). Ashgate.
- ↑ Johnsson، Julie (۲۶ ژوئن ۲۰۱۴). «Big-Belly Boeing 777 Blunts Demand for Cargo-Only Jets». بلومبرگ. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ الگو:یادکرد گزارش
- ↑ "Global Air Cargo Demand Achieves Record Growth in 2024" (in English). انجمن بین‌المللی ترابری هوایی. 29 ژانویه 2025. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ "Strong Air Cargo Demand Growth Extends into July" (in English). انجمن بین‌المللی ترابری هوایی. 28 اوت 2024. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Air cargo». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
پیوند به بیرون
- هوانوردی غیرنظامی