پیمایش بدون مسافر
_(TP1562).jpg){kind=spacer}
پیمایش بدون مسافر (انگلیسی: Dead mileage) یا جابه‌جایی بی‌درآمد، به مسافتی گفته می‌شود که یک وسیلهٔ ترابری عمومی، مانند اتوبوس یا قطار، بدون جابه‌جا کردن یا پذیرفتن مسافر طی می‌کند. برای نمونه، هنگامی که اتوبوس از توقفگاه خود به ابتدای خط می‌رود تا نخستین سرویس روز را آغاز کند، یا پس از پایان کار از انتهای خط به توقفگاه بازمی‌گردد، مسافتی که در این مسیر طی می‌کند «پیمایش بدون مسافر» است. این حرکت برای اداره و جابه‌جایی ناوگان لازم است، اما چون در آن خدماتی به مسافران ارائه نمی‌شود، مستقیماً درآمدی برای بهره‌بردار ایجاد نمی‌کند.[۱]
عنوان «پیمایش بدون مسافر» بر پایهٔ ماهیت این نوع پیمایش انتخاب شده است. در ادبیات فارسی حمل‌ونقل نیز برای همین مفهوم، حرکت ناوگان اتوبوسرانی «بدون مسافر و صرفاً جهت جابه‌جایی بین توقفگاه‌ها و پایانه‌ها» توصیف شده و از آن با عنوان «پیمایش انتقال یا غیرمفید» یاد شده است.[۲]
این مفهوم در منابع انگلیسی با اصطلاح‌هایی چون dead running، deadheading و dead kilometres نیز بیان می‌شود. در آمار حمل‌ونقل، پیمایش بدون مسافر جزو کل پیمایش وسیله محسوب می‌شود، اما از «پیمایش درآمدزا» جداست؛ زیرا در طول آن وسیله برای جابه‌جایی عموم مسافران در دسترس نیست.[۳]
علت‌ها
پیمایش بدون مسافر معمولاً هنگامی ایجاد می‌شود که توقفگاه، پارکینگ یا مرکز نگهداری ناوگان از نقطهٔ آغاز یا پایان مسیر خدماتی فاصله داشته باشد. وسیله پیش از آغاز سرویس باید از محل استقرار خود به نقطهٔ آغاز خط برسد و پس از آخرین سفر نیز دوباره به توقفگاه بازگردد.[۱]
جابه‌جایی وسیله از یک مسیر به مسیر دیگر در طول روز نیز می‌تواند به پیمایش بدون مسافر منجر شود. ادارهٔ ترابری فدرال آمریکا، رفت‌وآمد به توقفگاه یا محوطهٔ نگهداری، تغییر مسیر و حرکت در وضعیتی که انتظار حمل مسافر درآمدزا وجود ندارد را در تعریف پیمایش بدون مسافر قرار می‌دهد.[۱]
در شبکه‌های بزرگ اتوبوسرانی، محل قرارگیری توقفگاه‌ها و تخصیص خودروها به مسیرها تأثیر مستقیم بر مقدار این پیمایش دارد. پژوهش‌های برنامه‌ریزی حمل‌ونقل نشان داده‌اند که فاصلهٔ میان توقفگاه و نقاط آغاز و پایان خطوط یکی از عوامل اصلی ایجاد «کیلومترهای بدون درآمد» است.[۴]
پیامدهای اقتصادی و عملیاتی
از آنجا که در پیمایش بدون مسافر درآمد مستقیمی از جابه‌جایی مسافر ایجاد نمی‌شود، این حرکت هزینه‌هایی مانند مصرف سوخت، دستمزد راننده، استهلاک وسیله و هزینه‌های نگهداری را به بهره‌بردار تحمیل می‌کند. افزایش پیمایش بدون مسافر همچنین می‌تواند مدت زمانی را که خودرو و راننده برای خدمات درآمدزا در دسترس‌اند کاهش دهد.[۵]
پیمایش اضافی همچنین مصرف انرژی، انتشار آلاینده‌ها و فرسودگی خودرو را افزایش می‌دهد. از این رو کاهش آن یکی از مسائل بهینه‌سازی در برنامه‌ریزی ناوگان و زمان‌بندی ترابری عمومی است.[۵]
در یک مطالعه دربارهٔ شبکهٔ اتوبوسرانی، تخصیص مناسب‌تر اتوبوس‌ها به توقفگاه‌ها با توجه به فاصلهٔ توقفگاه از نقاط آغاز و پایان مسیر، به‌عنوان روشی برای کاهش کیلومترهای بدون درآمد و هزینهٔ عملیاتی بررسی شده است.[۴]
کاهش پیمایش بدون مسافر
یکی از روش‌های اصلی کاهش پیمایش بدون مسافر، انتخاب محل مناسب توقفگاه‌ها و تخصیص هر وسیله به توقفگاهی نزدیک‌تر به مسیر فعالیت آن است. در مدل‌های برنامه‌ریزی ناوگان، می‌توان مجموع فاصله‌ای را که خودروها میان توقفگاه و نقاط آغاز و پایان مسیر طی می‌کنند به‌عنوان یکی از متغیرهای مورد بهینه‌سازی در نظر گرفت.[۴]
راهکارهای دیگر می‌تواند شامل تغییر محل آغاز یا پایان برخی سرویس‌ها، تنظیم برنامهٔ شیفت‌ها، تغییر تخصیص خودرو به خطوط و استفادهٔ مشترک از توقفگاه‌ها باشد. در برخی شبکه‌ها، بخشی از نخستین یا آخرین حرکت روز به‌گونه‌ای برنامه‌ریزی می‌شود که مسیر آن تا حد ممکن با مسیر حرکت خودرو به سوی توقفگاه یا از توقفگاه همپوشانی داشته باشد.
کاهش این نوع پیمایش از دیرباز یکی از مسائل پژوهش در عملیات در برنامه‌ریزی اتوبوسرانی بوده است. مدل‌های ریاضی برای تعیین این‌که اتوبوس‌های هر مسیر در کدام توقفگاه مستقر شوند، با هدف کاهش فاصلهٔ غیرخدماتی ناوگان توسعه یافته‌اند.[۵]
ترابری ریلی
همین مفهوم در ترابری ریلی نیز وجود دارد. قطار مسافری ممکن است بدون مسافر از محوطهٔ نگهداری یا دپو به ایستگاهی حرکت کند که سرویس مسافری خود را از آنجا آغاز می‌کند، یا پس از پایان خدمت از ایستگاه به دپو بازگردد.
در اصطلاح راه‌آهن بریتانیا، برای این نوع حرکت از اصطلاح «ناوگان مسافری خالی» استفاده می‌شود. منظور قطار یا مجموعه‌ای از واگن‌های مسافری است که در آن هنگام برای استفادهٔ مسافران در دسترس نیست و معمولاً میان ایستگاه، خطوط جانبی و دپو جابه‌جا می‌شود.[۶]
هوانوردی
در هوانوردی تجاری، مفهوم نزدیک به پیمایش بدون مسافر در پروازهای چارتر با عنوان پرواز خالی یا «ساق خالی پرواز» شناخته می‌شود. این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که هواپیمای چارتر برای رسیدن به محل پرواز بعدی یا بازگشت به پایگاه خود ناچار باشد بدون مسافر درآمدزا پرواز کند.
برخی شرکت‌های چارتر صندلی یا کل هواپیما را برای چنین پروازهایی با قیمت پایین‌تری عرضه می‌کنند، زیرا هواپیما در هر صورت باید مسیر را طی کند. به این ترتیب ممکن است بخشی از هزینهٔ پروازی که در غیر این صورت بدون درآمد انجام می‌شد جبران شود.[۷]
کاربرد متفاوت «ددهدینگ» برای کارکنان
اصطلاح انگلیسی deadheading در صنعت حمل‌ونقل یک کاربرد مرتبط اما متفاوت نیز دارد و ممکن است به جابه‌جایی کارکنان یک شرکت حمل‌ونقل در مقام مسافر غیر درآمدزا اشاره کند. برای نمونه، ممکن است خلبان یا مهماندار هواپیما با یک پرواز عادی به شهری منتقل شود تا از آنجا کار خود را در پرواز دیگری آغاز کند.
این کاربرد را نباید دقیقاً مترادف پیمایش بدون مسافر دانست، زیرا در این حالت وسیلهٔ نقلیه می‌تواند هم‌زمان در حال حمل مسافران عادی و انجام یک سرویس درآمدزا باشد؛ آنچه غیر درآمدزا است جابه‌جایی کارمند است، نه حرکت خود وسیلهٔ نقلیه.
سنجش
در آمار بهره‌برداری از ترابری عمومی، معمولاً میان «کل پیمایش وسیله» و «پیمایش درآمدزای وسیله» تفاوت گذاشته می‌شود. کل پیمایش شامل مسافت طی‌شده در سرویس درآمدزا و پیمایش بدون مسافر است، در حالی که پیمایش درآمدزا فقط مسافتی را دربرمی‌گیرد که وسیله برای حمل عموم مسافران در خدمت است.[۱][۳]
نسبت بالای پیمایش بدون مسافر به کل پیمایش می‌تواند نشانه‌ای از فاصلهٔ زیاد توقفگاه‌ها از مسیرها، تخصیص نامناسب ناوگان یا ناکارآمدی برنامهٔ بهره‌برداری باشد؛ هرچند مقدار مشخصی از آن در بسیاری از سامانه‌های ترابری اجتناب‌ناپذیر است.
جستارهای وابسته
- ترابری عمومی
- زمان‌بندی ترابری
- توقفگاه اتوبوس
- پرواز انتقالی
- پرواز چارتر
- پژوهش در عملیات
منابع
- 1 2 3 4 «National Transit Database (NTD) Glossary». Federal Transit Administration. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ فاتحی، سعید؛ حق‌شناس، حسین؛ صاحبقرانی، علیرضا. «تحلیل مدل‌های حرکتی ناوگان حمل‌ونقل همگانی: ارزیابی سهم پیمایش انتقال در برابر پیمایش سرویس در شبکه اتوبوسرانی شهری (مطالعه موردی: شهر اصفهان)». شبکه علمی ایران. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 «Fact Book Glossary». American Public Transportation Association. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Mahadikar، Jagadish؛ Mulangi، Raviraj H.؛ Sitharam، Thallak G. (۲۰۱۵). «Optimization of bus allocation to depots by minimizing dead kilometers». Journal of Advanced Transportation. ۴۹: ۹۰۱–۹۱۲. doi:10.1002/atr.1312.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 Prakash، Satya؛ Balaji، B. V.؛ Tuteja، Deepak (۱۹۹۹). «Optimizing dead mileage in urban bus routes through a nondominated solution approach». European Journal of Operational Research. ۱۱۴ (۳): ۴۶۵–۴۷۳. doi:10.1016/S0377-2217(98)00238-0.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ «Student Notes – Module 11: Jargon Buster» (PDF). دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Cashmore، Pete (۱۱ اوت ۲۰۱۴). «Can't afford to fly in a luxury jet? How empty-legs deals make it possible». گاردین. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite news}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
- ترابری عمومی
- هدایت ترابری
- هوانوردی
- هدایت هواگرد
- بهرهوری اقتصادی