خرید در هواپیما
.jpg)
خرید در هواپیما (انگلیسی: Buy on board؛ BoB) در معنای خاص صنعت هواپیمایی، شیوه‌ای از پذیرایی در پرواز است که در آن غذا یا نوشیدنی در بهای بلیت هواپیما گنجانده نشده است و مسافر برای دریافت آن جداگانه هزینه می‌پردازد. خرید ممکن است در خود هواپیما انجام شود یا مسافر هنگام رزرو یا پیش از پرواز، خوراک یا نوشیدنی مورد نظر خود را به‌عنوان خدمتی اضافی سفارش دهد.[۱]
این شیوه به‌ویژه با گسترش شرکت‌های هواپیمایی ارزان‌قیمت رواج یافت و یکی از نمونه‌های تفکیک خدمات از قیمت پایهٔ بلیت است. در این مدل، شرکت هواپیمایی به‌جای آنکه هزینهٔ پذیرایی را از همهٔ مسافران در قالب کرایه دریافت کند، غذا و نوشیدنی را به کسانی می‌فروشد که خواهان آن هستند. درآمد حاصل از چنین فروش‌هایی بخشی از درآمد جانبی (انگلیسی: Ancillary revenue) شرکت هواپیمایی به‌شمار می‌رود.[۲]
دامنهٔ اصطلاح
اصطلاح Buy on board در منابع صنعت هواپیمایی، هنگامی که به مدل خدمات مسافر اشاره دارد، معمولاً دربارهٔ فروش غذا و نوشیدنی در پرواز به کار می‌رود. برای نمونه، انجمن بین‌المللی ترابری هوایی در بررسی پسماند پذیرایی هواپیما، BoB را شیوه‌ای می‌داند که در آن مسافران غذا و نوشیدنی مورد نیاز خود را خریداری می‌کنند؛ این گزارش گسترش این مدل را با فعالیت شرکت‌های هواپیمایی ارزان‌قیمت مرتبط می‌داند.[۱]
با این حال، خود عبارت انگلیسی buy on board در تبلیغات و زبان عمومی شرکت‌های هواپیمایی گاه در معنایی گسترده‌تر، یعنی هرگونه خرید در هواپیما، نیز استفاده می‌شود. این کاربرد می‌تواند عطر، لوازم آرایشی، هدایا، لوازم سفر و کالاهای معاف از عوارض را نیز دربر گیرد.
برای نمونه، ایزی‌جت در راهنمای فروش داخل هواپیما بخش‌های جداگانه‌ای برای خوراک و نوشیدنی و برای فروش کالاهایی چون عطر، محصولات زیبایی، لوازم سفر و هدایا دارد و برای کالاهای هر دو بخش از تعبیر «خرید در هواپیما» استفاده می‌کند.[۳] رایان‌ایر نیز فروش خوراک و نوشیدنی و فروش کالاهای معاف از عوارض، عطر، لوازم آرایشی و وسایل سفر را در بخش خدمات داخل هواپیما از یکدیگر متمایز می‌کند.[۴]
از این رو، در این مقاله «خرید در هواپیما» در معنای تخصصی BoB، یعنی پذیرایی غذایی و نوشیدنیِ دارای هزینهٔ جداگانه، به کار می‌رود. فروش کالاهای غیرخوراکی معمولاً زیر عنوان‌هایی چون خرده‌فروشی درون‌پروازی (انگلیسی: In-flight retail) یا خرده‌فروشی در هواپیما (انگلیسی: On-board retail) بررسی می‌شود.
مدل تجاری
در شیوهٔ سنتی پذیرایی هواپیمایی، هزینهٔ غذا و نوشیدنی در کرایهٔ بلیت محاسبه می‌شد و مسافر بدون پرداخت جداگانه آن را دریافت می‌کرد. یاتا گزارش کرده است که غذا و نوشیدنی در گذشته به‌طور معمول بخشی از خدمات مشمول قیمت بلیت بود؛ وعده‌های کامل بیشتر در پروازهای میان‌برد و دوربرد و غذاهای سبک‌تر در پروازهای کوتاه ارائه می‌شد.[۱]
گسترش شرکت‌های هواپیمایی ارزان‌قیمت این الگو را تغییر داد. در مدل کم‌هزینه، قیمت پایه تا حد امکان پایین نگه داشته می‌شود و بسیاری از خدماتی که پیش‌تر جزئی از بلیت بودند، جداگانه قیمت‌گذاری می‌شوند. پژوهشی در Journal of Air Transport Management، فروش غذا، نوشیدنی و برخی خدمات داخل پرواز را از ویژگی‌های مدل «بدون خدمات اضافی» شرکت‌های کم‌هزینه دانسته است.[۲]
این شیوه برای شرکت هواپیمایی دو کارکرد اقتصادی دارد: نخست، هزینهٔ تأمین پذیرایی رایگان برای تمام مسافران کاهش می‌یابد؛ دوم، فروش خوراک و نوشیدنی می‌تواند خود به منبع درآمد جانبی تبدیل شود.
BoB لزوماً منحصر به شرکت‌های ارزان‌قیمت نیست. شرکت‌های شبکه‌ای و حامل‌های ملی نیز در برخی مسیرها یا کلاس‌ها از آن استفاده کرده‌اند، به‌ویژه در پروازهای کوتاه‌برد کلاس اقتصادی.
شیوهٔ ارائه
خرید هنگام پرواز
در شکل معمول، شرکت هواپیمایی فهرستی از خوراک، نوشیدنی و گاه وعده‌های سبک یا گرم را در اختیار مسافر قرار می‌دهد. پس از رسیدن هواپیما به مرحله‌ای از پرواز که ارائهٔ خدمات کابین امکان‌پذیر است، مهمانداران با چرخ دستی یا به روش دیگری سفارش‌ها را دریافت و کالاها را تحویل می‌دهند.
رایان‌ایر، برای نمونه، انواع غذا، میان‌وعده و نوشیدنی را برای خرید در هواپیما عرضه می‌کند.[۴]
پرداخت در بسیاری از شرکت‌ها به‌صورت غیرنقدی انجام می‌شود. رایان‌ایر پرداخت نقدی را نمی‌پذیرد و از کارت بانکی و روش‌های پرداخت بدون تماس استفاده می‌کند.[۴] ایزی‌جت نیز در راهنمای فروش خود پرداخت داخل هواپیما را مبتنی بر کارت و ابزارهای پرداخت الکترونیکی معرفی کرده است.[۳]
سفارش پیش از پرواز
گونه‌ای دیگر از این مدل پیش‌سفارش (انگلیسی: Pre-order) است. مسافر هنگام خرید بلیت، مدیریت رزرو یا در فاصله‌ای معین پیش از پرواز، غذای مورد نظر را سفارش می‌دهد و هزینهٔ آن را جداگانه می‌پردازد. غذا سپس برای همان مسافر در هواپیما بارگیری و سرو می‌شود.
پیش‌سفارش به شرکت هواپیمایی امکان می‌دهد تعداد دقیق‌تری از غذاها را بارگیری کند و در عین حال مسافر از موجودبودن انتخاب خود مطمئن شود. در برخی شرکت‌ها، غذای تازه فقط با پیش‌سفارش عرضه می‌شود و خوراک‌های بسته‌بندی‌شده همچنان هنگام پرواز قابل خرید هستند.
تعریف صنعتی BoB معمولاً هر دو حالت را شامل می‌شود: خرید در خود هواپیما و خرید قبلی خوراکی که به‌عنوان گزینه‌ای اضافی در پرواز تحویل داده می‌شود.[۱]
تاریخچه
ایالات متحده
در ایالات متحده، فروش جداگانهٔ غذا در پرواز در اوایل دههٔ ۲۰۰۰ در میان شرکت‌های بزرگ گسترش یافت. در سال ۲۰۰۳ شماری از شرکت‌های هواپیمایی آمریکایی برنامه‌های آزمایشی یا عملی فروش غذا در کلاس اقتصادی داشتند.
سی‌بی‌اس نیوز در ژوئیهٔ ۲۰۰۳ گزارش کرد که شرکت‌هایی مانند دلتا ایرلاینز، یونایتد ایرلاینز، نورث‌وست ایرلاینز و یواس ایرویز در برخی پروازها به‌جای وعدهٔ رایگان، غذاهای آماده‌شده با همکاری رستوران‌ها و شرکت‌های پذیرایی را به مسافران می‌فروختند.[۵]
این روند در ادامه با قیمت‌گذاری جداگانهٔ خدمات مختلف هواپیمایی گسترش یافت. برخی شرکت‌ها هم‌زمان میان‌وعده یا نوشیدنی پایهٔ رایگان را حفظ کردند و برای غذاهای کامل‌تر هزینه گرفتند؛ در برخی دیگر، بخش عمدهٔ پذیرایی اقتصادی به مدل خرید در هواپیما منتقل شد.
کانتیننتال ایرلاینز که مدت بیشتری از بسیاری از رقبای آمریکایی خود غذای رایگان را در پروازهای داخلی حفظ کرده بود، در سال ۲۰۱۰ نیز به فروش غذا در بسیاری از پروازهای اقتصادی کوتاه‌تر روی آورد.
اروپا
در اروپا، آزادسازی بازار هوایی و رشد سریع شرکت‌های ارزان‌قیمت در دهه‌های ۱۹۹۰ و ۲۰۰۰ به گسترش مدل BoB کمک کرد. شرکت‌هایی چون رایان‌ایر و ایزی‌جت خوراک و نوشیدنی را به‌عنوان خدماتی جدا از بهای پایهٔ بلیت عرضه کردند.[۲]
این مدل بعدها به برخی شرکت‌های سنتی اروپایی نیز راه یافت. در سال ۲۰۰۶، شرکت BA Connect متعلق به بریتیش ایرویز اعلام کرد که با تغییر مدل تجاری خود، در پروازهای تک‌کلاسه غذا و نوشیدنی گرم و سرد را به‌صورت خرید در هواپیما عرضه خواهد کرد.[۶]
خود بریتیش ایرویز نیز از ژانویهٔ ۲۰۱۷ پذیرایی رایگان را در بخش عمدهٔ پروازهای کوتاه‌برد کلاس اقتصادی خود کنار گذاشت و منوی خرید در هواپیما را با همکاری مارکس اند اسپنسر راه‌اندازی کرد.[۷]
کاربرد در شرکت‌های هواپیمایی
مدل خرید در هواپیما می‌تواند شکل‌های متفاوتی داشته باشد. برخی شرکت‌ها همهٔ غذاها و نوشیدنی‌ها را در کلاس اقتصادی به‌صورت پولی عرضه می‌کنند؛ برخی دیگر نوشیدنی یا میان‌وعده‌ای ساده را رایگان نگه می‌دارند و برای غذای کامل یا نوشیدنی‌های خاص هزینه دریافت می‌کنند.
ایر کانادا برای نمونه در بخش «Air Canada Bistro» در برخی مسیرهای آمریکای شمالی و کارائیب غذاهای تازه و گزینه‌های گیاهی را به‌صورت خرید جداگانه عرضه کرده است.[۸]
در مقابل، ممکن است همان شرکت در مسیرها یا کلاس‌های دیگر غذا یا نوشیدنی رایگان ارائه کند. بنابراین وجود BoB در یک شرکت به این معنا نیست که تمام پذیرایی آن شرکت در همهٔ پروازها پولی است.
نوع محصول نیز با طول پرواز تفاوت دارد. پروازهای کوتاه ممکن است تنها نوشیدنی، تنقلات و ساندویچ عرضه کنند، در حالی که در مسیرهای طولانی‌تر امکان فروش یا پیش‌سفارش وعده‌های گرم نیز وجود دارد.
ارتباط با درآمد جانبی
خرید در هواپیما بخشی از روند گسترده‌تر تفکیک خدمات در صنعت هواپیمایی است. در این مدل، محصول پایه عمدتاً شامل جابه‌جایی مسافر و صندلی است و خدمات دیگری مانند بار تحویلی، انتخاب صندلی، سوارشدن زودتر، غذا و نوشیدنی یا سرگرمی حین پرواز می‌توانند جداگانه فروخته شوند.
در شرکت‌های ارزان‌قیمت، درآمد حاصل از این خدمات می‌تواند سهم مهمی از درآمد غیرکرایه‌ای داشته باشد. پژوهش دربارهٔ رفتار مسافران و مدل تجاری شرکت‌های کم‌هزینه، فروش غذا و نوشیدنی داخل پرواز را در کنار دیگر خدمات پولی، بخشی از ساختار درآمد جانبی این شرکت‌ها دانسته است.[۲]
BoB همچنین به شرکت هواپیمایی اجازه می‌دهد از فروش محصولات دارای نشان تجاری یا همکاری با تولیدکنندگان غذا و نوشیدنی درآمد کسب کند. نمونه‌های دههٔ ۲۰۰۰ در آمریکا شامل همکاری شرکت‌های هواپیمایی با رستوران‌ها، سرآشپزان و برندهای غذایی برای تهیهٔ محصولات فروشی بود.[۵]
تجربهٔ مسافر
یکی از مزایای مورد ادعای مدل خرید در هواپیما این است که مسافر تنها برای چیزی که می‌خواهد هزینه می‌پردازد و در عین حال ممکن است گزینه‌های بیشتری نسبت به یک وعدهٔ استاندارد رایگان داشته باشد.
در مقابل، موجودی غذا در هواپیما محدود است و ممکن است بعضی اقلام پیش از رسیدن چرخ پذیرایی به ردیف‌های انتهایی تمام شوند. پس از آغاز برنامهٔ خرید در هواپیمای بریتیش ایرویز در سال ۲۰۱۷، گزارش‌هایی دربارهٔ تمام‌شدن برخی غذاها و طولانی‌شدن فرایند فروش و پرداخت در پروازهای کوتاه منتشر شد.[۹]
پیش‌سفارش می‌تواند بخشی از این مشکل را کاهش دهد، زیرا شرکت از پیش می‌داند چه مقدار غذا و از چه نوعی باید برای مسافران مشخص بارگیری کند.
در شرکت‌هایی که مدل BoB دارند، مسافران ممکن است غذای خود را نیز به فرودگاه یا هواپیما بیاورند، مشروط بر اینکه مقررات امنیتی، گمرکی و شرکت هواپیمایی اجازه دهد.
پسماند و اثر زیست‌محیطی
پذیرایی هواپیمایی می‌تواند مقدار قابل‌توجهی پسماند غذایی و بسته‌بندی ایجاد کند. در مدل پذیرایی رایگان، شرکت هواپیمایی باید برای تعداد زیادی از مسافران غذا بارگیری کند، حتی اگر بخشی از آنان آن را مصرف نکنند.
یاتا در گزارش خود دربارهٔ پسماند پذیرایی بین‌المللی نوشته است که گسترش خرید در هواپیما موجب کاهش حجم بخشی از پسماندهای پذیرایی شده است، زیرا مسافران بیشتر غذا و نوشیدنی‌ای را خریداری می‌کنند که قصد مصرف آن را دارند.[۱]
راهنمای پسماند کابین یاتا نیز می‌گوید حرکت به سوی BoB در پروازهای کوتاه‌برد به کاهش قابل‌توجه پسماند کابین مربوط به غذا کمک کرده است، زیرا مسافران تنها محصولات مورد نظر خود را می‌خرند.[۱۰]
با این حال، این تغییر الزاماً همهٔ پسماند را از میان نمی‌برد. یاتا اشاره کرده است که مسافران در چنین پروازهایی بیشتر غذای خود را همراه می‌آورند و بخشی از این پسماند ممکن است به جای جریان پسماند کترینگ وارد زباله‌های جمع‌آوری‌شده هنگام نظافت کابین شود.[۱]
تفاوت با خرده‌فروشی درون‌پروازی
فروش غذا و نوشیدنی و خرده‌فروشی کالا در کابین از نظر عملیاتی می‌توانند هم‌زمان و حتی از طریق همان چرخ فروش یا سامانهٔ پرداخت انجام شوند، اما دو مفهوم کاملاً یکسان نیستند.
در خرید در هواپیما به معنای تخصصی BoB، موضوع اصلی پذیرایی در پرواز است. در خرده‌فروشی درون‌پروازی، دامنهٔ محصولات می‌تواند شامل مواردی مانند:
- عطر و محصولات آرایشی؛
- ساعت و زیورآلات؛
- هدفون و لوازم الکترونیکی کوچک؛
- وسایل سفر؛
- اسباب‌بازی و هدیه؛
- دخانیات و نوشیدنی‌های مشمول مقررات خاص؛
- کالاهای معاف از عوارض
باشد.
رایان‌ایر در راهنمای مسافران خود از یک سو «غذا، میان‌وعده و نوشیدنی قابل خرید» و از سوی دیگر «کالاهای معاف از عوارض، لوازم آرایشی، عطر و وسایل سفر» را به‌عنوان بخش‌های جداگانهٔ خدمات داخل هواپیما معرفی می‌کند.[۴]
ایزی‌جت نیز در بروشور فروش خود بخش CAFE را برای غذا و نوشیدنی و بخش SHOP را برای عطر، محصولات زیبایی، لوازم سفر و هدایا جدا کرده است، هرچند همهٔ آنها در خود هواپیما قابل خریدند.[۳]
به این ترتیب، هر BoB نوعی خرید در هواپیماست، اما هر خریدی که در هواپیما انجام شود الزاماً به مفهوم تخصصی BoB در خدمات پذیرایی تعلق ندارد.
جستارهای وابسته
- پذیرایی در پرواز
- شرکت هواپیمایی ارزان‌قیمت
- درآمد جانبی شرکت هواپیمایی
- کلاس اقتصادی
- کابین هواپیما
- مهماندار هواپیما
- فروشگاه معاف از عوارض
- سرگرمی حین پرواز
جستارهای وابسته
منابع
- 1 2 3 4 5 6 الگو:یادکرد گزارش
- 1 2 3 4 Balcombe, Kelvin; Fraser, Iain; Harris, Liam (2009). "Consumer willingness to pay for in-flight service and comfort levels: A choice experiment". Journal of Air Transport Management (in English). 15 (5): 221–226. doi:10.1016/j.jairtraman.2008.12.005.
- 1 2 3 "Eat. Drink. Shop. – On Board Menu" (PDF) (in English). ایزی‌جت. 2025. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- 1 2 3 4 "On Board Experience" (in English). رایان‌ایر. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- 1 2 Morales, Tatiana (4 ژوئیه 2003). "Buy On-Board Meals?". سی‌بی‌اس نیوز (in English). Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ Macalister, Terry (10 ژانویه 2006). "CitiExpress given 2-year deadline". گاردین (in English). Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ Calder, Simon (11 ژانویه 2017). "British Airways new 'buy on board' scheme: No thanks, say passengers". ایندیپندنت (in English). Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ "Pack your appetite" (in English). ایر کانادا. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ Tims, Anna (30 مارس 2017). "BA has its head in the clouds over buy-on-board food". گاردین (in English). Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ "Cabin Waste Handbook" (PDF) (in English). انجمن بین‌المللی ترابری هوایی. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Buy on board». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
- هوانوردی غیرنظامی