جایگزینی خدمه در پرواز
جایگزینی خدمه در پرواز (انگلیسی: In-flight crew relief) در هوانوردی تجاری به ترتیبی گفته می‌شود که طی آن یک یا چند عضو اضافیِ خدمه پرواز، معمولاً خلبان، در بخشی از پرواز موقتاً وظایف خلبانان فعال را بر عهده می‌گیرند تا آنان فرصت استراحت یا خواب داشته باشند. این شیوه عمدتاً در پروازهای دوربرد و بسیار دوربرد به کار می‌رود و هدف اصلی آن کاهش آثار خستگی خلبان و حفظ هوشیاری خدمه در مراحل حساس پرواز است.[۱][۲]
اعضایی که برای این منظور به حداقل خدمهٔ لازم برای پرواز افزوده می‌شوند، «خدمهٔ پروازی تقویتی» نامیده می‌شوند. سازمان بین‌المللی هوانوردی کشوری خدمهٔ پروازی تقویتی را خدمه‌ای تعریف می‌کند که شمار اعضای آن از حداقل لازم برای هدایت هواپیما بیشتر است و هر عضو خدمه می‌تواند برای استراحت در پرواز جایگاه خود را ترک کند و عضو واجد صلاحیت دیگری جای او را بگیرد.[۱]
در عمل، اصطلاح «جایگزینی خدمه در پرواز» بیشتر دربارهٔ خلبانان به کار می‌رود. خلبانی که در زمان استراحت خلبان فرمانده یا کمک‌خلبان وظایف او را بر عهده می‌گیرد «خلبان جایگزین» نامیده می‌شود. خلبانی که تنها در مرحلهٔ پیمایش این وظیفه را انجام می‌دهد، «خلبان جایگزین مرحلهٔ پیمایش» نامیده می‌شود.[۳]
کارکرد
هواپیماهای مسافربری بزرگ معمولاً برای پرواز عادی به یک خلبان فرمانده و یک کمک‌خلبان نیاز دارند. در پروازهایی که مدت انجام وظیفهٔ خدمه طولانی است، شرکت هواپیمایی می‌تواند یک یا دو خلبان دیگر به خدمه بیفزاید تا امکان تقسیم دوره‌های کار و استراحت در طول پرواز فراهم شود. در چنین حالتی معمولاً سه یا چهار خلبان برای یک پرواز تعیین می‌شوند و در هر زمان خلبانان لازم برای هدایت هواپیما در کابین پرواز حضور دارند، در حالی که دیگر خلبانان استراحت می‌کنند.[۴]
هدف از این ترتیب آن است که خلبانانی که باید مراحل پرکارتر و حساس‌تر پرواز، به‌ویژه فرود، را انجام دهند فرصت کافی برای خواب یا استراحت داشته باشند. ادارهٔ هوانوردی فدرال آمریکا تصریح کرده است که استراحت در پرواز در عملیات با خدمهٔ تقویتی برای کاهش خستگی انباشته‌شده در دورهٔ انجام وظیفه، به‌ویژه در پروازهای طولانی، در نظر گرفته شده است.[۴]
تقسیم دقیق دوره‌های کار و استراحت بسته به قوانین کشور، مقررات شرکت هواپیمایی، مدت پرواز، شمار خلبانان و امکانات استراحت هواپیما متفاوت است. خلبانان جایگزین ممکن است در بخش میانی پرواز وظیفه را تحویل بگیرند و خدمهٔ اصلی پیش از آغاز نزول و تقرب برای فرود دوباره به کابین پرواز بازگردند.[۱]
خلبان جایگزین مرحلهٔ پیمایش
«خلبان جایگزین مرحلهٔ پیمایش» خلبانی است که برای انجام وظایف خلبانی در مرحلهٔ پیمایش پرواز تعیین می‌شود تا خلبان فرمانده یا کمک‌خلبان بتواند از دورهٔ استراحت برنامه‌ریزی‌شده استفاده کند.[۱]
در مقررات اروپایی، «کمک‌خلبان جایگزین مرحلهٔ پیمایش» خلبانی تعریف شده است که در عملیات چندخلبانه و در مرحلهٔ پیمایش، بالاتر از سطح پرواز ۲۰۰، وظایف کمک‌خلبان را در پشت فرمان بر عهده می‌گیرد.[۵]
فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های خلبانان خطوط هوایی میان «خلبان فرمانده جایگزین مرحلهٔ پیمایش» و «کمک‌خلبان جایگزین مرحلهٔ پیمایش» تمایز می‌گذارد. اولی در مرحلهٔ پیمایش وظایف خلبان فرمانده را موقتاً بر عهده می‌گیرد و دومی جای کمک‌خلبان را می‌گیرد. این فدراسیون تأکید کرده است که خلبانان جایگزین باید برای نوع هواپیمایی که با آن پرواز می‌کنند صلاحیت لازم را داشته باشند و شرکت هواپیمایی نیز باید رویه‌های مشخصی برای تحویل مسئولیت، تقسیم وظایف و بازگشت خلبان فرمانده به کابین پرواز داشته باشد.[۳]
تحویل و بازپس‌گیری وظایف
در عملیات با خدمهٔ تقویتی، مسئولیت هدایت هواپیما در دوره‌های تعیین‌شده میان خدمه جابه‌جا می‌شود. این جابه‌جایی تنها تعویض صندلی نیست و مستلزم انتقال اطلاعات عملیاتی و روشن‌بودن سلسله‌مراتب فرماندهی است.
آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیهٔ اروپا در بررسی مقررات مربوط به خلبانان جایگزین، بر ضرورت تعیین روشن سلسله‌مراتب فرماندهی و وظایف اعضای خدمه تأکید کرده است، به‌ویژه در زمانی که خلبان فرمانده در حال استراحت است. از جمله باید روشن باشد که در غیاب خلبان فرمانده چه کسی اختیار فرماندهی دارد و در چه شرایطی باید او به کابین پرواز فراخوانده شود.[۱]
مسئولیت نهایی پرواز با خلبان فرمانده باقی می‌ماند، هرچند در زمان استراحت او ممکن است اختیار عملیاتی در محدودهٔ تعیین‌شده به خلبان جایگزین واگذار شود.
استراحت خدمه در پرواز
استراحت خلبانان جایگزین‌شده ممکن است در صندلی مخصوص، صندلی خواب‌شو یا محل استراحت خدمه انجام شود. برخی هواپیماهای دوربرد دارای اتاقک‌های مخصوص استراحت خدمه با تخت هستند که معمولاً از کابین مسافران جدا شده‌اند.
در مقررات آمریکا، امکانات استراحت خدمه بر اساس میزان امکان خواب و جدایی از محیط کار به سه رده تقسیم می‌شوند. ردهٔ نخست شامل تخت یا سطحی برای خوابیدن کاملاً افقی در فضایی جدا از کابین خلبان و مسافران است؛ ردهٔ دوم شامل صندلی تخت‌شو یا تقریباً تخت‌شو در کابین است که از مسافران جدا شده باشد؛ و ردهٔ سوم شامل صندلی‌ای است که دست‌کم ۴۰ درجه خم شود و برای پاها تکیه‌گاه داشته باشد.[۶]
کیفیت محل استراحت بر مدت مجاز دورهٔ انجام وظیفه اثر می‌گذارد. در مقررات ادارهٔ هوانوردی فدرال آمریکا، خدمه‌ای که به محل استراحت بهتر دسترسی دارند می‌توانند، با رعایت دیگر شرایط، دورهٔ انجام وظیفهٔ طولانی‌تری نسبت به خدمه‌ای داشته باشند که امکانات استراحت محدودتری دارند.[۷]
مدیریت خستگی
یکی از اهداف اصلی جایگزینی خدمه در پرواز، مدیریت خطر ناشی از خستگی است. پروازهای طولانی با عواملی مانند طول زیاد دورهٔ بیداری، عبور از چند منطقهٔ زمانی، فعالیت در ساعات شبانه و برهم‌خوردن ریتم شبانه‌روزی همراه‌اند و می‌توانند هوشیاری و عملکرد شناختی خلبانان را کاهش دهند.[۸]
پژوهشی دربارهٔ خلبانان دو شرکت هواپیمایی آمریکایی در پروازهای دوربرد با خدمهٔ تقویتی نشان داد که دوره‌های استراحت در پرواز فرصت واقعی برای خواب فراهم می‌کنند و زمان‌بندی این دوره‌ها می‌تواند بر میزان خواب، احساس خستگی و خواب‌آلودگی خلبانان پیش از نزول اثر بگذارد.[۲]
مطالعه‌ای دیگر دربارهٔ پروازهای بسیار دوربرد میان دوحه و هیوستون با چهار خلبان گزارش کرد که ۹۸ درصد خلبانان در دوره‌های استراحت در پرواز موفق به خوابیدن شدند و خواب‌آلودگی آنان پس از این استراحت کاهش یافت.[۹]
مقررات
قواعد مربوط به جایگزینی خدمه در پرواز میان کشورها و نظام‌های هوانوردی متفاوت است. مقررات معمولاً شمار اعضای خدمه، حداکثر مدت انجام وظیفه، زمان و طول دوره‌های استراحت، صلاحیت خلبان جایگزین و ویژگی‌های محل استراحت را تعیین می‌کنند.
در ایالات متحده، مقررات خدمهٔ پروازی تقویتی تصریح می‌کند که خلبانی که قرار است هواپیما را هنگام فرود هدایت کند باید در نیمهٔ دوم دورهٔ انجام وظیفه دست‌کم دو ساعت استراحت پیوسته در پرواز در اختیار داشته باشد؛ خلبانی که هنگام فرود وظیفهٔ پایش را انجام می‌دهد نیز باید دست‌کم ۹۰ دقیقه استراحت پیوسته داشته باشد. همچنین در همهٔ لحظات پرواز باید دست‌کم یک خلبان واجد صلاحیت پشت فرمان حضور داشته باشد.[۱۰]
در مقررات اروپایی نیز برای خلبانان جایگزین مرحلهٔ پیمایش شرایط صلاحیت، آموزش و حدود انجام وظیفه تعیین شده است. مقررات اتحادیهٔ اروپا اجازه می‌دهد کمک‌خلبان در مرحلهٔ پیمایش توسط خلبان واجد صلاحیت دیگری یا کمک‌خلبان جایگزین مرحلهٔ پیمایش تعویض شود؛ خلبان جایگزین تخصصی تنها در مرحلهٔ پیمایش و بالاتر از سطح پرواز ۲۰۰ وظیفهٔ عملیاتی را انجام می‌دهد.[۱۱]
آموزش و صلاحیت
صلاحیت خلبانان جایگزین، به‌ویژه کسانی که تنها در مرحلهٔ پیمایش فعالیت می‌کنند، موضوع بحث‌های ایمنی بوده است. فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های خلبانان خطوط هوایی با ایجاد گواهینامه‌ای جداگانه و محدود صرفاً برای «خلبان جایگزین» مخالفت کرده و خواستار آن شده است که این خلبانان برای نوع هواپیما صلاحیت کامل داشته باشند.[۳]
این فدراسیون همچنین توصیه کرده است آموزش خلبان جایگزین موضوعاتی چون وضعیت‌های اضطراری و غیرعادی، سامانهٔ جلوگیری از برخورد هوایی، آشفتگی جوی، توفان‌ها، عملیات در ارتفاع بالا و رویه‌های ویژهٔ مسیر را دربر گیرد. از آنجا که خلبانان جایگزین مرحلهٔ پیمایش ممکن است در پرواز عادی کمتر با برخاست و فرود یا هدایت دستی هواپیما سروکار داشته باشند، آموزش دوره‌ای برای جلوگیری از کاهش مهارت اهمیت ویژه‌ای دارد.[۳]
آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیهٔ اروپا نیز پس از بررسی مسائل مرتبط با خلبانان جایگزین، بر آموزش و صلاحیت کافی برای هدایت ایمن هواپیما در مرحلهٔ پیمایش و وجود رویه‌های روشن برای انتقال اختیار از خلبان فرمانده به خلبان جایگزین تأکید کرد.[۱]
تمایز با استراحت کنترل‌شده
جایگزینی خدمه در پرواز با «استراحت کنترل‌شده در کابین خلبان» تفاوت دارد. در جایگزینی خدمه، خلبان دیگری که برای انجام وظیفه صلاحیت دارد رسماً جای خلبان در حال استراحت را می‌گیرد و خلبانِ آزادشده می‌تواند برای مدتی طولانی‌تر کابین پرواز را ترک کند و در محل مخصوص بخوابد.
در استراحت کنترل‌شده، یکی از خلبانان فعال برای مدت کوتاهی در همان کابین پرواز استراحت می‌کند و خلبان دیگر همچنان در جایگاه خود باقی می‌ماند. این روش تابع قواعد و محدودیت‌های جداگانه است و جایگزین خدمهٔ تقویتی در پروازهای طولانی نیست.
پیشینه
در دوره‌های نخست هوانوردی تجاری، هواپیماهای بزرگ گاه افزون بر خلبان فرمانده و کمک‌خلبان دارای مهندس پرواز و دیگر اعضای خدمهٔ کابین پرواز بودند و در شرایط لازم برخی وظایف میان اعضای بیشتری تقسیم می‌شد. با حذف تدریجی مهندس پرواز از بیشتر هواپیماهای مسافربری جدید و رواج کابین‌های دوخلبانه، در پروازهای طولانی استفاده از خلبانان اضافی به یکی از روش‌های اصلی فراهم‌کردن استراحت در پرواز تبدیل شد.
امروزه خدمهٔ تقویتی معمولاً از خلبانانی تشکیل می‌شود که برای هواپیمای موردنظر آموزش و صلاحیت لازم را دارند، هرچند حدود صلاحیت و وظایف «خلبان جایگزین مرحلهٔ پیمایش» در نظام‌های مقرراتی مختلف می‌تواند متفاوت باشد.[۱][۳]
جستارهای وابسته
- خدمه پرواز
- محل استراحت خدمه پرواز
- افسر دوم
- افسر سوم
- پرواز دوربرد
- مدیریت خستگی
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 "NPA 2014-25: Requirements for relief pilots" (PDF) (in English). آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا. 4 نوامبر 2014. Retrieved 28 سپتامبر 2026.
- 1 2 Gregory، Kevin B.؛ Soriano-Smith، Rhiannon N.؛ Lamp، Amanda C. M.؛ Hilditch، Cassie J.؛ Rempe، Michael J.؛ Flynn-Evans، Erin E.؛ Belenky، Gregory L. (۲۰۲۱). «Flight Crew Alertness and Sleep Relative to Timing of In-Flight Rest Periods in Long-Haul Flights». Aerospace Medicine and Human Performance. ۹۲ (۲): ۸۳–۹۱. doi:10.3357/AMHP.5672.2021.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 5 "Cruise relief pilots" (PDF) (in English). فدراسیون بین‌المللی انجمن‌های خلبانان خطوط هوایی. 12 سپتامبر 2013. Retrieved 28 سپتامبر 2026.
- 1 2 "Schnaubelt-Japek Flightcrew Management Legal Interpretation" (in English). اداره هوانوردی فدرال. Retrieved 28 سپتامبر 2026.
- ↑ "Easy Access Rules for Aircrew" (in English). آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا. Retrieved 28 سپتامبر 2026.
- ↑ "AC 117-1 – Flightcrew Member Rest Facilities" (PDF) (in English). اداره هوانوردی فدرال. 19 سپتامبر 2012. Retrieved 28 سپتامبر 2026.
- ↑ "Flight duty period: Augmented flightcrew" (in English). مؤسسه اطلاعات حقوقی، دانشکده حقوق دانشگاه کرنل. Retrieved 28 سپتامبر 2026.
- ↑ "Fatigue Countermeasures Laboratory" (in English). ناسا. Retrieved 28 سپتامبر 2026.
- ↑ Holmes، Alexandra؛ Al-Bayat، Soha؛ Hilditch، Cassie؛ Bourgeois-Bougrine، Samira (۲۰۱۲). «Sleep and sleepiness during an ultra long-range flight operation between the Middle East and United States». Accident Analysis & Prevention. doi:10.1016/j.aap.2011.09.021. PMID 22239927.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "14 CFR § 117.17 – Flight duty period: Augmented flightcrew" (in English). مؤسسه اطلاعات حقوقی، دانشکده حقوق دانشگاه کرنل. Retrieved 28 سپتامبر 2026.
- ↑ "Commission Regulation (EC) No 1899/2006" (in English). اتحادیه اروپا. Retrieved 28 سپتامبر 2026.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «In-flight crew relief». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۲۶.
- پیشههای هوانوردی