سرویس اطلاعات پروازی
سرویس اطلاعات پروازی[۱] (انگلیسی: Flight information service با کوته‌نوشت FIS)، یکی از انواع خدمات ترافیک هوایی است که برای ارائهٔ مشاوره و اطلاعات مفید به‌منظور انجام ایمن و کارآمد پروازها برقرار می‌شود.
در برخی کاربردهای حرفه‌ای هوانوردی ایران صورت «سرویس اطلاعات پرواز» نیز به کار می‌رود.[۲]
در تقسیم‌بندی سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی (ایکائو)، کنترل ترافیک هوایی، سرویس اطلاعات پروازی و سرویس هشدار از اجزای اصلی خدمات ترافیک هوایی‌اند. فضای هوایی جهان به مناطق اطلاعات پروازی یا FIR تقسیم شده است و در هر FIR دست‌کم سرویس اطلاعات پروازی و سرویس هشدار فراهم می‌شود؛ در بخش‌هایی که فضای هوایی کنترل‌شده برقرار است، خدمات کنترل ترافیک هوایی نیز به آنها افزوده می‌شود.[۳]
ترجمهٔ فارسی ضمیمهٔ ۲ ایکائو، سرویس اطلاعات پروازی را «سرویسی که به منظور ارائهٔ مشاوره و اطلاعات مفید برای انجام پروازی ایمن و کارآمد ارائه می‌شود» تعریف کرده است.[۱]
دامنهٔ اطلاعات
اطلاعاتی که در قالب FIS ارائه می‌شود ممکن است شامل وضعیت هوا، شرایط فرودگاه‌ها، تغییرات خدمات ناوبری، خطرهای احتمالی در مسیر و اطلاعات مربوط به دیگر ترافیک‌های هوایی باشد. هدف این اطلاعات کمک به خلبان برای تصمیم‌گیری ایمن است و خودِ سرویس اطلاعات پروازی را نباید با ارائهٔ جدایی کنترل‌شده میان هواگردها یکی دانست.
بر اساس مقررات هوانوردی اروپا، سرویس اطلاعات پروازی می‌تواند اطلاعات مرتبط با موارد زیر را دربر گیرد:[۴]
- اطلاعات SIGMET و AIRMET
- فعالیت پیش از فوران آتشفشانی، فوران و ابرهای خاکستر آتشفشانی
- انتشار مواد رادیواکتیو یا مواد شیمیایی سمی در جو
- تغییر در دسترس‌بودن خدمات ناوبری هوایی
- تغییر وضعیت فرودگاه‌ها و تجهیزات آنها
- وضعیت برف، یخ یا آب روی منطقه حرکت
- اطلاعات دربارهٔ بالن‌های آزاد بدون سرنشین
- وضعیت یا پیکربندی غیرعادی هواگرد
- دیگر اطلاعاتی که ممکن است بر ایمنی پرواز اثر بگذارد
علاوه بر این، اطلاعات هواشناسی گزارش‌شده یا پیش‌بینی‌شده برای فرودگاه مبدأ، مقصد و فرودگاه جایگزین و اطلاعات مربوط به خطر برخورد با دیگر هواگردها می‌تواند در اختیار پرواز قرار گیرد. برای پروازهای VFR، اطلاعات موجود دربارهٔ وضعیت هوا در مسیر که ممکن است ادامهٔ پرواز دیداری را دشوار یا ناممکن کند نیز بخشی از FIS است.[۴]
دریافت‌کنندگان سرویس
بر اساس استانداردهای ایکائو، FIS به هواگردهایی که از خدمات کنترل ترافیک هوایی استفاده می‌کنند و همچنین به دیگر هواگردهایی که واحدهای خدمات ترافیک هوایی از حضور آنها آگاه‌اند ارائه می‌شود.[۳]
از این رو، یک واحد کنترل ترافیک هوایی ممکن است هم‌زمان با وظیفهٔ کنترل، اطلاعاتی را نیز در قالب FIS به هواگرد ارائه کند. در بخش‌هایی از فضای هوایی که سرویس کنترل ترافیک هوایی برقرار نیست، مرکز اطلاعات پرواز یا دیگر واحدهای تعیین‌شده می‌توانند مستقیماً سرویس اطلاعات پروازی را ارائه کنند.
تفاوت با کنترل ترافیک هوایی
FIS و کنترل ترافیک هوایی هدف‌های مشترکی در زمینهٔ ایمنی دارند، اما اختیار و مسئولیت آنها یکسان نیست.
کنترل ترافیک هوایی می‌تواند مجوزها و دستورهای الزام‌آور صادر کند و در شرایطی که مقررات مقرر کرده‌اند جدایی میان هواگردها را برقرار سازد. در مقابل، سرویس اطلاعات پروازی اساساً اطلاعات، توصیه و هشدار در اختیار خلبان قرار می‌دهد. اطلاعات ترافیکی FIS به خلبان کمک می‌کند هواگردهای دیگر را شناسایی و از برخورد جلوگیری کند، اما دریافت چنین اطلاعاتی به‌خودی‌خود به معنای ایجاد جدایی کنترلی توسط واحد FIS نیست.
این تفاوت در سرویس اطلاعات پروازی فرودگاهی آشکارتر است؛ یوروکنترل تصریح می‌کند که واحد AFIS یک واحد کنترل ترافیک هوایی نیست و جز هنگام بازپخش مجوز صادرشده از سوی ATC، مأمور AFIS اطلاعات و هشدار ارائه می‌کند و مسئولیت حفظ فاصلهٔ مناسب میان هواگردها بر عهدهٔ خلبانان باقی می‌ماند.[۵]
سرویس اطلاعات پروازی فرودگاهی
سرویس اطلاعات پروازی فرودگاهی انگلیسی: Aerodrome Flight Information Service با کوته‌نوشت AFIS گونه‌ای از FIS است که در برخی فرودگاه‌هایی برقرار می‌شود که حجم یا پیچیدگی ترافیک آنها ایجاد یک واحد کامل کنترل ترافیک هوایی را توجیه نمی‌کند، اما ترافیک به اندازه‌ای است که ارائهٔ یک سرویس رسمی اطلاعاتی و هشدار ضروری یا سودمند تشخیص داده می‌شود.[۵]
یوروکنترل AFIS را همچنین مرحله‌ای میانی میان فرودگاهی بدون چنین سرویس و فرودگاهی دارای کنترل کامل ترافیک هوایی توصیف کرده است. تصمیم دربارهٔ برقراری AFIS معمولاً با توجه به حجم و نوع ترافیک، وضعیت جغرافیایی، شرایط هواشناسی و دیگر عوامل مرتبط با ایمنی و کارایی گرفته می‌شود.[۵]
ایکائو نیز راهنمای اختصاصی AFIS را در بخشنامهٔ ۲۱۱ منتشر کرده است.[۶]
مأمور سرویس اطلاعات پروازی فرودگاهی
فرد آموزش‌دیده و مجاز به ارائهٔ AFIS را مأمور سرویس اطلاعات پروازی فرودگاهی انگلیسی: Aerodrome Flight Information Service Officer یا AFISO می‌نامند. یوروکنترل آن را فردی تعریف می‌کند که به‌طور مناسب آموزش دیده، دارای صلاحیت و برای ارائهٔ AFIS مجاز شده باشد و در صورت الزام مقررات ملی، مجوز حرفه‌ای نیز داشته باشد.[۵]
اطلاعاتی که AFISO در اختیار خلبان قرار می‌دهد می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
- ترافیک شناخته‌شده در اطراف فرودگاه
- باند مورد استفاده
- جهت و سرعت باد
- فشارسنجی فرودگاه مانند QNH
- وضعیت سطح باند
- شرایط هواشناسی
- موانع یا خطرهای موجود در منطقه مانور
- اطلاعات لازم دربارهٔ نشست و برخاست دیگر هواگردها
- هشدار دربارهٔ آشفتگی دنباله‌ای
- اطلاعات مربوط به خودروها یا اشخاص در منطقهٔ مانور
AFISO ممکن است مجوز ATC صادرشده توسط واحد دیگری را برای هواگرد بازپخش کند، اما این امر به‌خودی‌خود او را به کنترل‌کننده ترافیک هوایی تبدیل نمی‌کند.[۵]
فضای هوایی پیرامون فرودگاه‌های AFIS
ساختار فضای هوایی پیرامون فرودگاه AFIS در کشورهای مختلف متفاوت است. در الگوی توصیه‌شدهٔ یوروکنترل دو اصطلاح منطقهٔ اطلاعات ترافیک انگلیسی: Traffic Information Zone؛ TIZ و ناحیهٔ اطلاعات ترافیک انگلیسی: Traffic Information Area؛ TIA به کار می‌رود.[۵]
TIZ فضای هوایی کنترل‌نشده‌ای با ابعاد مشخص است که از سطح زمین تا حد بالایی تعیین‌شده امتداد می‌یابد و در آن ارتباط رادیویی دوطرفه برای همهٔ هواگردها الزامی و اطلاعات پروازی توسط یک واحد ATS ارائه می‌شود. TIA نیز فضای هوایی کنترل‌نشده‌ای با ابعاد مشخص است که از یک حد تعیین‌شده بالای زمین آغاز می‌شود و در آن ارتباط دوطرفه و ارائهٔ اطلاعات پروازی برقرار است.[۵]
با این حال، همهٔ کشورها الزاماً این نام‌گذاری یا همین ساختار را به کار نمی‌برند و شکل فضای هوایی AFIS تابع مقررات ملی است.
اطلاعات ترافیکی
یکی از وظایف مهم FIS و AFIS انتقال اطلاعات ترافیکی است. این اطلاعات ممکن است جهت حرکت، نوع هواگرد، ردهٔ آشفتگی دنباله‌ای، ارتفاع یا تراز، موقعیت و فاصلهٔ نسبی و قصد پرواز هواگرد دیگر را دربر گیرد.[۵]
هدف این اطلاعات آگاه‌کردن خلبان از ترافیکی است که ممکن است در نزدیکی موقعیت یا مسیر موردنظر او قرار داشته باشد و کمک به جلوگیری از برخورد است.
در بسیاری از فرودگاه‌های AFIS اطلاعات موقعیت هواگردها عمدتاً از گزارش‌های رادیویی خلبانان به دست می‌آید. برخی واحدها در عین حال ممکن است به تجهیزات نظارتی مانند رادار یا نمایشگرهای ترافیکی نیز دسترسی داشته باشند. استفاده از چنین تجهیزات نظارتی، ماهیت AFIS را خودبه‌خود به سرویس کنترل ترافیک هوایی تبدیل نمی‌کند.
مقررات و استانداردها
چارچوب کلی FIS از استانداردها و رویه‌های ایکائو، به‌ویژه ضمیمهٔ ۱۱ کنوانسیون هواپیمایی کشوری بین‌المللی دربارهٔ خدمات ترافیک هوایی، سرچشمه می‌گیرد. این ضمیمه تأسیس و بهره‌برداری از سرویس کنترل ترافیک هوایی، سرویس اطلاعات پروازی و سرویس هشدار را پوشش می‌دهد.[۳]
برای AFIS، افزون بر راهنمای ایکائو، کشورها مقررات و نظام مجوزدهی خود را دارند. یوروکنترل در سال ۲۰۱۰ راهنمای جامعی برای اجرای AFIS منتشر کرد.[۵]
در اتحادیهٔ اروپا، قواعد مشترک ارائهٔ FIS و AFIS از ژانویهٔ ۲۰۲۲ در چارچوب مقررات اروپایی اجرا شد و آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا عبارت‌شناسی رادیویی استاندارد برای این خدمات را نیز تدوین کرد.[۷]
بریتانیا
در بریتانیا FIS می‌تواند توسط مأمور سرویس اطلاعات پروازی انگلیسی: Flight Information Service Officer؛ FISO دارای مجوز ارائه شود. سازمان هوانوردی غیرنظامی بریتانیا دستورالعمل‌های عملیاتی این کارکنان را در سند CAP 797 منتشر می‌کند.[۸]
در نظام بریتانیا واحدهای FIS به دو گروه کلی تقسیم می‌شوند: واحدهای AFIS در فرودگاه‌ها و واحدهای FIS ناحیه‌ای. مأمور FIS مستقر در فرودگاه را Aerodrome FISO یا AFISO می‌نامند.[۸]
مجوز مأمور AFIS فرودگاهی نیز تابع مقررات ویژهٔ CAA است. سند CAP 1032 شرایط صدور و نگهداری این مجوز را بیان می‌کند.[۹]
آموزش
آموزش و صدور مجوز برای کارکنان FIS و AFIS تابع نظام مقرراتی هر کشور است. موضوع‌های آموزشی معمولاً قوانین هوا، رویه‌های خدمات ترافیک هوایی، هواشناسی، ناوبری، ارتباطات رادیویی، عملیات فرودگاهی، اطلاعات ترافیکی، خدمات هشدار و مدیریت وضعیت‌های اضطراری را دربر می‌گیرد.
یوروکنترل توصیه می‌کند کارکنان AFIS به‌طور مناسب آموزش ببینند، صلاحیت آنان ارزیابی شود و در صورت اقتضای مقررات کشور مجوز حرفه‌ای دریافت کنند.[۵]
در بریتانیا، آزمون‌های FISO شامل موضوع‌هایی مانند ناوبری، هواشناسی، حقوق هوایی و مقررات مجوز و رویه‌های FISO است.[۱۰]
فرکانس‌های اختصاصی اطلاعات پروازی
در بسیاری از مناطق اطلاعات پروازی یک یا چند فرکانس رادیویی برای برقراری تماس با واحد ارائه‌دهندهٔ FIS تعیین می‌شود. خلبان می‌تواند برای دریافت اطلاعات مربوط به هوا، وضعیت فضای هوایی، ترافیک یا دیگر اطلاعات عملیاتی با این واحد تماس بگیرد.
وسعت زیاد برخی FIRها و محدودیت پوشش رادیویی می‌تواند بر میزان اطلاعات در دسترس اثر بگذارد. در صورت مناسب‌بودن، واحد FIS ممکن است هواگرد را به فرکانس واحد دیگری، برای نمونه واحد محلی یک فرودگاه یا واحد کنترل تقرب، هدایت کند.
ایالات متحده
ساختار ارائهٔ اطلاعات پروازی در ایالات متحده با بسیاری از کشورهای اروپایی تفاوت دارد. بخش مهمی از اطلاعات پیش و حین پرواز به خلبانان از طریق ایستگاه خدمات پرواز انگلیسی: Flight Service Station؛ FSS و سامانه‌های خودکار ارائه می‌شود.
همچنین اصطلاح AFIS در ایالات متحده ممکن است به Automatic Flight Information Service اشاره داشته باشد و از این رو الزاماً همان معنای Aerodrome Flight Information Service مورد استفاده در اروپا و بسیاری از کشورهای دیگر را ندارد.
تفاوت با سرویس اطلاعات هوانوردی
سرویس اطلاعات پروازی (FIS) را نباید با سرویس اطلاعات هوانوردی انگلیسی: Aeronautical Information Service؛ AIS اشتباه کرد.
FIS یک خدمت عملیاتی از مجموعهٔ خدمات ترافیک هوایی است که مستقیماً اطلاعات لازم برای انجام ایمن و کارآمد پرواز را در اختیار خلبانان قرار می‌دهد. در مقابل، AIS مسئول گردآوری، پردازش و انتشار اطلاعات هوانوردی مانند نشریه اطلاعات هوانوردی، نوتام و دیگر داده‌های رسمی ناوبری هوایی است.
جستارهای وابسته
- خدمات ترافیک هوایی
- کنترل ترافیک هوایی
- منطقه اطلاعات پروازی
- مرکز اطلاعات پرواز
- سرویس هشدار
- سرویس اطلاعات هوانوردی
- اطلاعات خودکار پایانه
- نوتام
- قواعد پرواز با دید
- قواعد پرواز ابزاری
منابع
- 1 2 «استانداردهای بین‌المللی، ضمیمهٔ ۲ معاهدهٔ هواپیمایی کشوری بین‌المللی: قوانین هوا» (PDF). ترجمهٔ علی عرفانیان. Tabriz-ATC. ص. ۱–۱۰. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)</(ref>.<ref name="ICAO11">"Annex 11 – Air Traffic Services" (in English). سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی. Retrieved 26 سپتامبر 2026. - ↑ «روز جهانی FIS مبارک». جامعه متخصصین مراقبت پرواز ایران. دریافت‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
{{cite web}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 خطای یادکرد: خطای یادکرد:برچسب
<ref> غیرمجاز؛ متنی برای یادکردهای با نامICAO11وارد نشده است. (صفحهٔ راهنما را مطالعه کنید.). - 1 2 "SERA.9005 Scope of flight information service" (in English). آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 "EUROCONTROL Manual for Aerodrome Flight Information Service (AFIS)" (PDF) (in English). یوروکنترل. 2010. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ "Aerodrome Flight Information Service (AFIS) (Cir 211)" (in English). سازمان بین‌المللی هوانوردی غیرنظامی. 1988. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ "Standardised European rules of the air — Introduction of radiotelephony phraseologies for the provision of aerodrome flight information service" (in English). آژانس ایمنی هوانوردی اتحادیه اروپا. 25 نوامبر 2021. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- 1 2 "CAP 797: Flight Information Service Officer Manual" (in English). سازمان هوانوردی غیرنظامی بریتانیا. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ "CAP1032: Aerodrome Flight Information Service Officer Licensing" (in English). سازمان هوانوردی غیرنظامی بریتانیا. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- ↑ "Flight Information Service Officer examinations" (in English). سازمان هوانوردی غیرنظامی بریتانیا. Retrieved 26 سپتامبر 2026.
- مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Flight information service». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی، بازبینی‌شده در ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶.
- مراقبت پرواز