شناسنامه احکامی بروج فلکی

شناسنامهٔ احکامی بروج عنوانی توصیفی برای مجموعهٔ ویژگی‌ها و رده‌بندی‌هایی است که در متون احکام نجوم برای بروج دوازده‌گانه به کار می‌رفت. منجمان دورهٔ اسلامی هر برج را از چند جهت مستقل وصف می‌کردند؛ از جمله خداوند برج، مثلثه و عنصر، طبع گرم یا سرد و خشک یا تر، مذکر یا مؤنث بودن، روزی یا شبی بودن، نسبت به یکی از چهار جهت، تعلق فصلی، و قرار گرفتن در یکی از سه گروه منقلب، ثابت و ذوجسدین. افزون بر این، برای برخی بروج صفاتی برآمده از صورت آنها، مانند «بهیمی»، «مردمی»، «بریده‌اندام» و نیز دلالت‌هایی چون «ملکی» ذکر شده است.

اصطلاح «شناسنامهٔ احکامی» خود عنوانی شناخته‌شده در منابع کهن نیست؛ این منابع معمولاً اوصاف بروج را در فصل‌ها و پرسش‌های جداگانه بیان می‌کنند. برای نمونه، ابوریحان بیرونی در التفهیم بروج را از حیث طبع، جنس، روز و شب، شکل صورت و صفاتی چون «بریده‌اندام» دسته‌بندی کرده است، و شهمردان بن ابی‌الخیر رازی در روضةالمنجمین دربارهٔ مثلثه‌ها، طبایع و گروه‌های منقلب، ثابت و ذوجسدین بحث می‌کند. در اشجار و اثمار علیشاه بن محمدقاسم خوارزمی بخاری، مشهور به علاء منجم، نیز همین شیوهٔ توصیف چندلایه دیده می‌شود؛ برای نمونه برج حمل با صفاتی چون «ملکی»، «بریده‌اندام»، «بهاری»، «مذکر»، «روزی»، «مشرقی»، «منقلب» و در جایی دیگر «بهیمی» وصف شده است.

مبنای رده‌بندی

اوصاف احکامی بروج همگی از یک نوع نیستند. برخی، مانند عنصر، جنس و جهت، از عضویت برج در یک مثلثه ناشی می‌شوند؛ برخی دیگر، مانند بهاری یا پاییزی بودن، از جای برج در گردش سال؛ و صفاتی چون منقلب، ثابت و ذوجسدین از جایگاه برج در آغاز، میانه یا پایان فصل. گروه دیگری از صفات به شکل نمادین برج مربوط‌اند؛ برای نمونه انسانی یا چهارپا بودن، یا «بریده‌اندام» بودن. «ملکی» نیز از دلالت‌های احکامی و اجتماعی برج است و با رده‌بندی طبیعیِ عنصر و فصل یکسان نیست.

ازاین‌رو یک برج می‌تواند هم‌زمان چند صفت داشته باشد بی‌آنکه میان آنها تناقضی باشد. برای نمونه، حمل در نظام سنتی هم ناری است، هم گرم و خشک، هم مذکر و روزی، هم مشرقی، هم بهاری و منقلب، و در بعضی متون بهیمی، بریده‌اندام و ملکی نیز شمرده می‌شود.

خداوندان بروج

برج	نام فارسی	خداوند
حمل	بره	بهرام
ثور	گاو	ناهید
جوزا	دوپیکر	تیر
سرطان	خرچنگ	ماه
اسد	شیر	خورشید
سنبله	خوشه	تیر
میزان	ترازو	ناهید
عقرب	کژدم	بهرام
قوس	کماندار	هرمزد
جدی	بزغاله	کیوان
دلو	آب‌ریز	کیوان
حوت	ماهی	هرمزد

مثلثه‌ها، عنصرها و سرشت‌ها

در متون قدیمی‌تر به سرشت برج‌ها (طبایع) یعنی آتشی، خاکی، هوایی و آبی به ترتیب ناری، ارضی، هوایی و مائی هم گفته می‌شد.

مثلثه	برج‌ها	عنصر	سرشت
آتشی	حمل، اسد، قوس	آتش	گرم و خشک
خاکی	ثور، سنبله، جدی	خاک	سرد و خشک
هوایی	جوزا، میزان، دلو	هوا	گرم و تر
آبی	سرطان، عقرب، حوت	آب	سرد و تر

مثلثه	جنس	روزوشبی	جهت
آتشی	مذکر	روزی	مشرقی
خاکی	مؤنث	شبی	جنوبی
هوایی	مذکر	روزی	مغربی
آبی	مؤنث	شبی	شمالی

فصل‌های بروج

در اختربینی غربی و برخی سنت‌های اخترشناسی، دایرةالبروج فصل‌بنیاد به چهار بخش سه‌برجی تقسیم می‌شود. این چهار بخش با دو اعتدالین و دو انقلابین تعیین می‌شوند و نام‌هایشان از فصل‌های نیمکرهٔ شمالی گرفته شده است.

• بروج بهاری (ربیعی)، شامل حمل، ثور و جوزا است. این بخش با آغاز حمل و اعتدال بهاری شروع می‌شود؛ در این هنگام، طول روز و شب تقریباً برابر است. سپس روزها به‌تدریج بلندتر و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شوند.

• بروج تابستانی (صیفی)، شامل سرطان، اسد و سنبله است. آغاز سرطان با انقلاب تابستانی و بلندترین روز و کوتاه‌ترین شب سال در نیمکرهٔ شمالی هم‌زمان است. پس از آن، از طول روز کاسته و بر طول شب افزوده می‌شود.

در منابع لغوی و گاه‌شماری کهن فارسی، «باحورا» نام دوره‌ای هفت یا هشت‌روزه از ماه تموز، از نوزدهم آن ماه، و نیز نام شدت گرمای این دوره است. در برخی باورهای عامیانه، وضع هوا در هر یک از روزهای باحورا را نشانه‌ای برای وضعیت هوای یکی از ماه‌های خزان و زمستان می‌پنداشتند. دهخدا می‌گویند بنابر یکی از دیدگاه‌ها، باحورا «لفظی یونانی به معنای روزگارآزموده» است.

• بروج پاییزی (خریفی)، شامل میزان، عقرب و قوس است. این بخش با آغاز میزان و اعتدال پاییزی شروع می‌شود؛ در این زمان نیز طول روز و شب تقریباً برابر است. سپس شب‌ها به‌تدریج بلندتر و روزها کوتاه‌تر می‌شوند.

• بروج زمستانی (شَتَوی)، شامل جدی، دلو و حوت است. آغاز جدی با انقلاب زمستانی و بلندترین شب و کوتاه‌ترین روز سال در نیمکرهٔ شمالی هم‌زمان است و در سنت ایرانی با شب یلدا پیوند دارد. پس از آن، روزها به‌تدریج بلندتر و شب‌ها کوتاه‌تر می‌شوند.

گونه	برج نخست	برج دوم	برج سوم
بهاری	حمل	ثور	جوزا
تابستانی	سرطان	اسد	سنبله
پاییزی	میزان	عقرب	قوس
زمستانی	جدی	دلو	حوت

حالت‌ها

حالت‌های برج‌های فلکی عبارتند از: منقلب، ثابت و ذوجسدین

گروه	بروج	جایگاه در فصل
منقلب	حمل، سرطان، میزان، جدی	نخستین برج فصل
ثابت	ثور، اسد، عقرب، دلو	دومین برج فصل
ذوجسدین	جوزا، سنبله، قوس، حوت	سومین برج فصل

صورت بروج

برج	صورت	ردهٔ صورت
حمل	قوچ	چهارپا؛ بهیمی
ثور	گاو	چهارپا
جوزا	دو انسان	انسانی
سرطان	خرچنگ	جانوری و آبی
اسد	شیر	چهارپا؛ درنده
سنبله	دوشیزه	انسانی
میزان	ترازو	در برخی تقسیمات انسانی
عقرب	کژدم	جانوری
قوس	انسان و اسب	مرکب؛ انسانی و چهارپا
جدی	بزماهی	مرکب
دلو	آب‌ریز	انسانی
حوت	دو ماهی	آبی

بروج بریده‌اندام

برج	وضعیت
حمل	بریده‌اندام
ثور	بریده‌اندام
اسد	بریده‌اندام
حوت	بریده‌اندام

شناسنامهٔ بنیادی دوازده برج

خداوند، فصل و کیفیت

برج	خداوند	فصل	کیفیت
حمل	بهرام	بهار	منقلب
ثور	ناهید	بهار	ثابت
جوزا	تیر	بهار	ذوجسدین
سرطان	ماه	تابستان	منقلب
اسد	خورشید	تابستان	ثابت
سنبله	تیر	تابستان	ذوجسدین
میزان	ناهید	پاییز	منقلب
عقرب	بهرام	پاییز	ثابت
قوس	هرمزد	پاییز	ذوجسدین
جدی	کیوان	زمستان	منقلب
دلو	کیوان	زمستان	ثابت
حوت	هرمزد	زمستان	ذوجسدین

عنصر، طبع و جنس

برج	عنصر	طبع	جنس
حمل	آتش	گرم و خشک	مذکر
ثور	خاک	سرد و خشک	مؤنث
جوزا	هوا	گرم و تر	مذکر
سرطان	آب	سرد و تر	مؤنث
اسد	آتش	گرم و خشک	مذکر
سنبله	خاک	سرد و خشک	مؤنث
میزان	هوا	گرم و تر	مذکر
عقرب	آب	سرد و تر	مؤنث
قوس	آتش	گرم و خشک	مذکر
جدی	خاک	سرد و خشک	مؤنث
دلو	هوا	گرم و تر	مذکر
حوت	آب	سرد و تر	مؤنث

روز و شب، جهت و صورت

برج	روز یا شب	جهت	صورت
حمل	روزی	مشرقی	چهارپا؛ بهیمی
ثور	شبی	جنوبی	چهارپا
جوزا	روزی	مغربی	انسانی
سرطان	شبی	شمالی	جانوری و آبی
اسد	روزی	مشرقی	چهارپا؛ درنده
سنبله	شبی	جنوبی	انسانی
میزان	روزی	مغربی	در برخی تقسیمات انسانی
عقرب	شبی	شمالی	جانوری
قوس	روزی	مشرقی	انسانی و چهارپا
جدی	شبی	جنوبی	مرکب
دلو	روزی	مغربی	انسانی
حوت	شبی	شمالی	آبی

نمونه: شناسنامهٔ احکامی حمل

ویژگی	وصف
خداوند	بهرام
خانه	خانهٔ بهرام
مثلثه	آتشی
عنصر	آتش
سرشت	گرم و خشک
جنس	مذکر
روزوشبی	روزی
جهت	مشرقی
فصل	بهاری
حالت	منقلب
صورت	بهیمی و چهارپا
هیئت اندام	بریده‌اندام
دلالت اجتماعی	مَلِکی (شاهانه)

این نمونه نشان می‌دهد که عبارت‌های فشردهٔ متون احکام نجوم را نباید مجموعه‌ای از مترادف‌ها دانست. هر یک از صفات بالا پاسخ به پرسشی جداگانه دربارهٔ برج است: از چه عنصری است؟ چه طبعی دارد؟ در کدام فصل است؟ در کجای فصل قرار دارد؟ صورتش چیست؟ و چه دلالت اجتماعی‌ای دارد؟

تفاوت «بهاری» با مثلثه

یکی از مواردی که ممکن است سبب اشتباه شود تفاوت میان فصل برج و عنصر مثلثه است. حمل، ثور و جوزا سه برج بهاری‌اند؛ اما هر یک به مثلثه‌ای متفاوت تعلق دارد:

• حمل: بهاری و ناری؛
• ثور: بهاری و ارضی؛
• جوزا: بهاری و هوایی.

در نتیجه «بهاری بودن حمل» به معنی عضویت آن در «مثلثهٔ بهار» نیست. سه‌گانه‌های احکامی بر پایهٔ هم‌طبعی و فاصلهٔ ۱۲۰ درجه‌ای شکل می‌گیرند، نه بر پایهٔ پشت سر هم قرار گرفتن سه برج در یک فصل. به همین سبب مثلثهٔ ناری از حمل، اسد و قوس تشکیل می‌شود که به‌ترتیب در بهار، تابستان و پاییز قرار دارند.

کاربرد در احکام نجوم

این رده‌بندی‌ها در شاخه‌های مختلف احکام نجوم کاربرد داشتند. در احکام موالید، طبع و جنس برج و شکل آن در تفسیر طالع، بدن و خلق‌وخو به کار می‌رفت؛ در اختیارات، ثابت یا منقلب یا ذوجسدین بودن برج برای انتخاب زمان آغاز کارها اهمیت داشت. شهمردان، برای نمونه، در برخی اختیارات بر بودن طالع یا ماه در برج ثابت یا ذوجسدین تأکید می‌کند.

صفات مربوط به صورت نیز کاربردهای خاص داشتند. انسانی، چهارپا، آبی، بریده‌اندام یا آوازدار بودن برج می‌توانست در پرسش‌هایی دربارهٔ انسان، جانور، بیماری، اندام، سخن، حرفه یا مکان به عنوان یکی از دلالت‌ها در نظر گرفته شود.

از این نظر، شناسنامهٔ احکامی برج را باید مجموعه‌ای از «دلالت‌ها» دانست، نه توصیفی نجومی از ویژگی‌های فیزیکی صورت‌های فلکی. این دسته‌بندی‌ها متعلق به نظام تاریخی اختربینی و احکام نجوم هستند و در اخترشناسی نوین به‌عنوان ویژگی‌های فیزیکی اجرام آسمانی به کار نمی‌روند.

تفاوت منابع

هرچند تقسیمات بنیادین، مانند چهار مثلثه و گروه‌های منقلب، ثابت و ذوجسدین، در بسیاری از متون دورهٔ اسلامی تقریباً پایدارند، در شماری از تقسیمات فرعی اختلاف وجود دارد. برای نمونه، بیرونی چند شیوهٔ متفاوت برای تقسیم بروج به روزی و شبی نقل می‌کند و در دسته‌بندی صورت‌ها نیز میان سنت یونانی، ایرانی و هندی تفاوت‌هایی گزارش می‌دهد.

همچنین اصطلاحاتی چون «ملکی»، «بهیمی»، «درنده»، «آوازدار»، «راست‌ایستاده» و نظایر آنها لزوماً در همهٔ مؤلفان با یک فهرست واحد به کار نرفته‌اند. بنابراین در بررسی این صفات، ذکر مؤلف یا سنت منبع اهمیت بیشتری از صفات اصلی مانند عنصر و جنس دارد.

در احکام نجوم سنتی، هر برج بیت یکی از هفت اختر به‌شمار می‌رود و آن اختر خداوند برج است. بنابراین «خداوند برج» و «بیت اختر» دو سوی یک رابطه‌اند؛ برای نمونه، بهرام خداوند حمل است و حمل بیتِ بهرام، ناهید خداوند ثور است و ثور بیتِ ناهید. در متون فارسی کهن برای بیت اختر واژهٔ «خانه» نیز به کار رفته است؛ چنان‌که از «خانهٔ شمس» و «خانهٔ قمر» سخن گفته‌اند. این کاربرد را نباید با خانه‌های دوازده‌گانهٔ زایچه اشتباه کرد. برای جلوگیری از این ابهام، در این مقاله «بیت» برای جایگاه ذاتی اختر در بروج و «خانه» برای بخش‌های دوازده‌گانهٔ زایچه به کار می‌رود.

شناسنامهٔ بنیادین احکام بروج

برج	نام فارسی	خداوند	مثلثه	عنصر	سرشت	جنس	روزوشبی	جهت	فصل	حالت	صورت	هیئت اندام	دلالت اجتماعی
حمل	بره	بهرام	آتشی	آتش	گرم و خشک	مذکر	روزی	مشرقی	بهاری	منقلب	بهیمی و چهارپا	بریده‌اندام	مَلِکی (شاهانه)
ثور	گاو	ناهید	خاکی	خاک	سرد و خشک	مؤنث	شبی	جنوبی	بهاری	ثابت	بهیمی و چهارپا	بریده‌اندام	طبقهٔ میانه
جوزا	دوپیکر	تیر	هوایی	هوا	گرم و تر	مذکر	روزی	مغربی	بهاری	ذوجسدین	انسانی	—	اشرافی
سرطان	خرچنگ	ماه	آبی	آب	سرد و تر	مؤنث	شبی	شمالی	تابستانی	منقلب	جانوری و آبی	—	طبقهٔ فرودست
اسد	شیر	خورشید	آتشی	آتش	گرم و خشک	مذکر	روزی	مشرقی	تابستانی	ثابت	بهیمی، چهارپا و درنده	بریده‌اندام	مَلِکی (شاهانه)
سنبله	خوشه	تیر	خاکی	خاک	سرد و خشک	مؤنث	شبی	جنوبی	تابستانی	ذوجسدین	انسانی	—	طبقهٔ میانه
میزان	ترازو	ناهید	هوایی	هوا	گرم و تر	مذکر	روزی	مغربی	پاییزی	منقلب	انسانی در برخی تقسیمات	—	اشرافی
عقرب	کژدم	بهرام	آبی	آب	سرد و تر	مؤنث	شبی	شمالی	پاییزی	ثابت	جانوری	—	طبقهٔ فرودست
قوس	کماندار	هرمزد	آتشی	آتش	گرم و خشک	مذکر	روزی	مشرقی	پاییزی	ذوجسدین	مرکب؛ انسانی و بهیمی	—	مَلِکی (شاهانه)
جدی	بزغاله	کیوان	خاکی	خاک	سرد و خشک	مؤنث	شبی	جنوبی	زمستانی	منقلب	بهیمی و مرکب	—	طبقهٔ میانه
دلو	آب‌ریز	کیوان	هوایی	هوا	گرم و تر	مذکر	روزی	مغربی	زمستانی	ثابت	انسانی	—	اشرافی
حوت	ماهی	هرمزد	آبی	آب	سرد و تر	مؤنث	شبی	شمالی	زمستانی	ذوجسدین	آبی	بریده‌اندام	طبقهٔ فرودست

جستارهای وابسته

• احکام نجوم
• اختربینی ایرانی
• برج فلکی
• منطقةالبروج
• مثلثه
• خداوندی (اختربینی)
• حالت‌های برج فلکی
• التفهیم
• روضةالمنجمین

منابع

منابع کتاب‌شناختی

• بیرونی، ابوریحان محمد بن احمد (۱۳۵۲). التفهیم لأوائل صناعة التنجیم. تهران: انجمن آثار ملی. {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |ویرایشگر= صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• رازی، شهمردان بن ابی‌الخیر (۱۳۸۲). روضة المنجمین. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب. {{cite book}}: از پارامتر ناشناخته |ویرایشگر= صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خوارزمی بخاری، علیشاه بن محمدقاسم (سدهٔ هفتم هجری). اشجار و اثمار (نسخهٔ خطی). {{cite book}}: تاریخ وارد شده در |سال= را بررسی کنید (کمک)نگهداری یادکرد:سال (رده)