ساعات کواکب
ساعات کواکب (به انگلیسی: Planetary hours) در احکام نجوم، سامانه‌ای برای تقسیم شبانه‌روز میان هفت اختر سنتی است. فاصلهٔ میان طلوع و غروب خورشید به دوازده ساعت و فاصلهٔ میان غروب تا طلوع بعدی نیز به دوازده ساعت تقسیم می‌شود؛ ازاین‌رو طول این ساعت‌ها در بیشتر ایام سال یکسان نیست. هر ساعت به‌ترتیب به یکی از هفت اخترِ کیوان، هرمزد، بهرام، خورشید، ناهید، تیر و ماه تعلق دارد و اخترِ ساعت نخست روز، خداوند آن روز نیز به‌شمار می‌رود.[۱]
| اختربینی |
|---|
 |
| پیشینه |
| سنت‌ها |
| زیرشاخه‌ها |
| برج‌های فلکی |
| حمل ← ثور ← جوزا ← سرطان ← اسد ← سنبله ← میزان ← عقرب ← قوس ← جدی ← دلو ← حوت |
| نمادها |
ساعات کواکب سامانه‌ای کهن است که در آن، خداوندی هر روز و بخش‌های گوناگون آن به یکی از هفت اختر نسبت داده می‌شود. این سامانه در اختربینی یونانی‌مآب شکل گرفت و احتمالاً ریشه‌هایی در اختربینی بابلی دارد. نام روزهای هفته در زبان انگلیسی و بسیاری از زبان‌های دیگر نیز از همین سامانه سرچشمه گرفته است.
هفت اختر سنتی عبارت‌اند از کیوان، هرمزد، بهرام، خورشید، ناهید، تیر و ماه و خداوندی ساعات نیز به همین ترتیب میان آن‌ها گردش می‌کند.
این توالی بر پایهٔ ترتیب اختران از کندروترین تا تندروترینِ آن‌ها در آسمان شب است و در الگوی کره‌های آسمانی، ترتیب آن‌ها را از دورترین تا نزدیک‌ترین کره نسبت به زمین نشان می‌دهد. این ترتیب بعدها «ترتیب کَلدانی» نامیده شد.[۲]
از آنجا که هر شبانه‌روز به ۲۴ ساعت تقسیم می‌شود و باقی‌ماندهٔ تقسیم ۲۴ بر ۷ برابر با ۳ است، خداوند ساعت نخست هر روز، اختری است که در ترتیب کلدانی سه جایگاه پس از خداوند ساعت نخست روز پیشین قرار دارد.[۳] بنابراین، پس از روزی که ساعت نخست آن زیر خداوندی خورشید است، یعنی یکشنبه، روزی می‌آید که ساعت نخستش زیر خداوندی ماه است، یعنی دوشنبه. پس از آن به‌ترتیب بهرام در سه‌شنبه، تیر در چهارشنبه، هرمزد در پنجشنبه، ناهید در جمعه و کیوان در شنبه خداوند ساعت نخست‌اند و سپس چرخه بار دیگر با یکشنبه آغاز می‌شود.[۴] نام‌های آشنای روزهای هفته در بسیاری از زبان‌ها از همین ترتیب پدید آمده‌اند.
صاحب ساعت در احکام نجوم، اختری از میان هفت اختر سنتی است که بر یکی از ساعات کواکب فرمانروایی دارد. روز، از طلوع تا غروب خورشید، و شب، از غروب تا طلوع، هر یک به دوازده ساعت نابرابر تقسیم می‌شوند و خداوندی این ساعت‌ها بر پایهٔ ترتیب سنتی اختران میان زحل، مشتری، مریخ، خورشید، زهره، عطارد و ماه گردش می‌کند. نخستین ساعت روز زیر فرمان خداوند همان روز است.
تاریخچه
ترتیب اختربینانهٔ روزها را وتیوس والنس و دیو کاسیوس شرح داده‌اند. جفری چاوسر نیز در اثر خود، رساله‌ای دربارهٔ اسطرلاب، همین توضیح را آورده است. به‌گفتهٔ این نویسندگان، یکی از اصول اختربینی آن بود که اجرام آسمانی به‌ترتیب بر ساعات روز خداوندی می‌کنند.
بر پایهٔ الگوی زمین‌مرکزی کره‌های اختران، ترتیب اجرام آسمانی از دورترین تا نزدیک‌ترین جرم نسبت به زمین چنین است: کیوان، هرمزد، بهرام، خورشید، ناهید، تیر و ماه. از دید حرکت ظاهری در آسمان شب نیز این ترتیب از کندروترین به تندروترین اختر است؛ هرچند خورشید، ناهید و تیر به‌طور میانگین در هر سال ۳۶۰ درجه پیشروی می‌کنند.[۵]
در نظریهٔ اختربینی، نه‌تنها روزهای هفته، بلکه ساعات شبانه‌روز نیز زیر خداوندی هفت اختر قرار دارند. اگر ساعت نخست روز زیر خداوندی کیوان (.svg.png){kind=small}
) باشد، ساعت دوم به هرمزد (.svg.png){kind=small}
)، ساعت سوم به بهرام (.svg.png){kind=small}
) و ساعت‌های بعدی به‌ترتیب به خورشید (.svg.png){kind=small}
)، ناهید (.svg.png){kind=small}
)، تیر (.svg.png){kind=small}
) و ماه (.svg.png){kind=small}
) تعلق دارند. بدین ترتیب، توالی اختران در هر هفت ساعت تکرار می‌شود.
ازاین‌رو، ساعت بیست‌وپنجم، یعنی ساعت نخست روز بعد، زیر خداوندی خورشید و ساعت چهل‌ونهم، یعنی ساعت نخست روز پس از آن، زیر خداوندی ماه قرار می‌گیرد؛ بنابراین اگر هر روز به نام اختری خوانده شود که خداوند ساعت نخست آن است، پس از روز کیوان، روز خورشید و پس از آن روز ماه فرا می‌رسد و این ترتیب به همین صورت ادامه می‌یابد.
به‌گفتهٔ وتیوس والنس، ساعت نخست شبانه‌روز از هنگام غروب آغاز می‌شد؛ روشی که با سنت یونانی و بابلی مطابقت داشت. او همچنین می‌گوید بخش روشن و بخش تاریک شبانه‌روز زیر خداوندی اخترِ حاکم بر ساعت نخست همان بخش قرار داشتند.
دیوارنوشته‌ای از پمپئی نیز این موضوع را تأیید می‌کند. در این دیوارنوشته، ۶ فوریهٔ سال ۶۰ «یکشنبه» نامیده شده است، درحالی‌که بر پایهٔ محاسبهٔ امروزی آن روز چهارشنبه بوده است. اگر در این دیوارنوشته از شیوهٔ آغاز روز از هنگام غروب، چنان‌که والنس گفته است، استفاده شده باشد، ۶ فوریهٔ سال ۶۰ بر پایهٔ شیوهٔ آغاز روز از هنگام طلوع که در اختربینی جدید به کار می‌رود، چهارشنبه بوده است. این امر نشان می‌دهد که احتمالاً دست‌کم از سدهٔ نخست میلادی تاکنون پیوستگی ناگسسته‌ای در ترتیب روزهای هفته وجود داشته است.[۶]
این دو شیوهٔ هم‌پوشان نام‌گذاری روزها در میان مسیحیان اسکندریه در سدهٔ چهارم نیز به کار می‌رفتند، اما در هر دو روش، روزها تنها با اعداد ۱ تا ۷ مشخص می‌شدند.[۷]
اگرچه نام اختران یا خدایانی که اختران به نام آن‌ها خوانده می‌شدند به کار نمی‌رفت، هفته‌ای که از چهارشنبه آغاز می‌شد در زبان یونانی «τῶν θεῶν» با آوانویسی «تون تِئون»، به معنای «روز خدایان اختران»، نامیده می‌شد. ویراستار اواخر سدهٔ چهارم نامه‌های مربوط به عید پاکِ آتاناسیوس اسکندریه در سال‌های ۳۲۸ تا ۳۷۳ از این نام استفاده کرده است.[۷]
همین اصطلاح در جدولی از تاریخ‌های عید پاک مربوط به سال‌های ۳۱۱ تا ۳۶۹ که در نسخه‌ای اتیوپیایی باقی مانده است، به صورت «تِنتیون»، یعنی آوانویسی گعزی عبارت یونانی، آمده است.[۸]
روز هفتهٔ یکم توت در گاه‌شماری قبطی و یکم مَسکَرَم در گاه‌شماری اتیوپیایی، یعنی نخستین روز سال در هر یک از این دو گاه‌شماری،[۹] به‌ترتیب با اصطلاح‌های «تون تئون» و «تنتیون» مشخص می‌شد. در هر دو مورد، هفته در ستونی از جدول‌های ۵۳۲سالهٔ عید پاک با چهارشنبه به‌عنوان روز نخست آغاز می‌شد.
در ستونی کناری از همان جدول‌ها، روز نخست هر دو سال با روزی به نام «روز یوحنا» نیز مشخص شده بود و هفته در آن ستون با یکشنبه به‌عنوان روز نخست آغاز می‌شد. شمارهٔ «تون تئون» و «تنتیون» برای روز نخست سال در هر دو گاه‌شماری، با شمارهٔ روز هفتهٔ ۲۴ مارس بعدی در گاه‌شماری ژولینی، بر پایهٔ هفته‌ای که یکشنبه روز نخست آن بود، یکسان است.[۱۰] محاسبه‌گران قرون وسطی این عدد را «هم‌زمان» می‌نامیدند. این هفته‌های هم‌پوشان همچنان در محاسبه عید پاک اتیوپیایی به کار می‌روند.[۸]
جدول ساعات
در جدول زیر، ساعات کواکب در دوره‌ای هفت‌روزه نشان داده شده است. روز هفته هم بر پایهٔ شیوهٔ آغاز روز در ساعت نخست، یعنی هنگام طلوع، و هم بر پایهٔ شیوهٔ آغاز آن در ساعت سیزدهم، یعنی هنگام غروب، مشخص شده است.
طول ساعات روز با محاسبهٔ فاصلهٔ زمانی میان طلوع و غروب و تقسیم آن بر ۱۲ به دست می‌آید. طول ساعات شب نیز با محاسبهٔ فاصلهٔ میان غروب تا طلوع روز بعد و تقسیم آن بر ۱۲ محاسبه می‌شود.
| ۱ (طلوع) | ۲ | ۳ | ۴ | ۵ | ۶ | ۷ | ۸ | ۹ | ۱۰ | ۱۱ | ۱۲ | ۱۳ (غروب) | ۱۴ | ۱۵ | ۱۶ | ۱۷ | ۱۸ | ۱۹ | ۲۰ | ۲۱ | ۲۲ | ۲۳ | ۲۴ |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| شنبه |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(چهارشنبه) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| یکشنبه |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(پنجشنبه) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| دوشنبه |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(جمعه) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| سه‌شنبه |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(شنبه) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| چهارشنبه |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(یکشنبه) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| پنجشنبه |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(دوشنبه) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
| جمعه |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
(سه‌شنبه) |
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
اهمیت در اختربینی
محاسبهٔ ساعات کواکب در اختربینی رنسانس و جادوی رنسانس نقشی معین داشت. جدول‌های نجومی منتشرشده در اواخر سدهٔ پانزدهم یا در طول سدهٔ شانزدهم غالباً جدولی از ساعات کواکب و دلالت‌های آن‌ها دربرداشتند.[۱۱] بااین‌حال، کاربرد این ساعات در اختربینی عملی اهمیت محدودی داشت و کرنلیوس گما آشکارا نوشته است که برای آن‌ها اهمیت چندانی قائل نبود.[۱۲]
کتاب کلید سلیمان، متعلق به سدهٔ شانزدهم، فصلی را به این موضوع اختصاص داده و نمونه‌هایی از اعمال جادویی مناسب برای روزها یا ساعات وابسته به هر اختر آورده است:
- در روزها و ساعات کیوان: فراخواندن ارواح از جهان مردگان، اما تنها ارواح کسانی که به مرگ طبیعی درگذشته‌اند.
- در روزها و ساعات هرمزد: به‌دست‌آوردن افتخار، کسب ثروت، برقراری دوستی و حفظ تندرستی.
- در روزها و ساعات بهرام: اعمال مربوط به جنگ، دستیابی به افتخارات نظامی، کسب دلیری و شکست‌دادن دشمنان؛ و در ساعات بهرام، فراخواندن ارواح جهان مردگان، به‌ویژه ارواح کسانی که در جنگ کشته شده‌اند.
- در روزها و ساعات خورشید: اعمال مربوط به ثروت دنیوی، امید، سود، بخت، پیشگویی، جلب لطف فرمانروایان، از میان بردن دشمنی و یافتن دوستان.
- در روزها و ساعات ناهید: برقراری دوستی، مهربانی و عشق، کارهای شادی‌بخش و خوشایند و سفر؛ و در ساعات ناهید، قرعه‌کشی، زهرها و آماده‌کردن پودرهایی که تصور می‌شد موجب دیوانگی می‌شوند.
- در روزها و ساعات تیر: فصاحت و هوشمندی، سرعت عمل در کار، دانش و پیشگویی؛ و در ساعات تیر، پرداختن به اعمال مربوط به بازی، شوخی، مطایبه و ورزش.
- در روزها و ساعات ماه: سفارت، سفر، فرستادگان، پیام‌ها، دریانوردی، آشتی، عشق و به‌دست‌آوردن کالا از راه دریا؛ و در ساعات ماه، آزمودن اعمال مربوط به بازیابی اموال دزدیده‌شده، دیدن رؤیاهای شبانه، فراخواندن ارواح در خواب و آماده‌کردن هر آنچه به آب مربوط است.
جستارهای وابسته
- اختربینی یونانی‌مآب
- سیاره‌ها در اختربینی
- معجزه‌گری
- وارا (ستاره‌شناسی)
پیوند به بیرون
- اطلاعات تفصیلی دربارهٔ ساعات کواکب، وبگاه اختربینی رنسانس
پانویس
- ↑ مشارکت‌کنندگان ویکی‌پدیا. «Planetary hours». در دانشنامهٔ ویکی‌پدیای انگلیسی.
- ↑ اصطلاح «ترتیب کلدانی» اصطلاحی جدید است که برای نمونه در شمارهٔ ژانویهٔ ۱۸۹۵ مجلهٔ Popular Science, ص. ۳۳۵، به کار رفته است؛ بااین‌حال، مدرکی وجود ندارد که نشان دهد این ترتیب واقعاً از اختربینی بابلی گرفته شده باشد. به نظر می‌رسد این ترتیب نوآوری‌ای یونانی‌مآب متعلق به سدهٔ دوم پیش از میلاد بوده باشد. بنگرید به: Eviatar Zerubavel, The Seven Day Circle: The History and Meaning of the Week, University of Chicago Press, 1989 [1985], p. 14.
- ↑ چرخهٔ کامل هفت اختر در هر شبانه‌روز سه بار تکرار می‌شود و ۷ × ۳ = ۲۱ ساعت را در بر می‌گیرد. سه ساعت باقی‌مانده به سه اختر نخست چرخهٔ بعدی تعلق دارد.
- ↑ شبانه‌روز به دو بخش تقسیم می‌شود: روز، یعنی فاصلهٔ میان طلوع تا غروب خورشید، و شب، یعنی فاصلهٔ میان غروب تا طلوع روز بعد. هر یک از این دو بخش به ۱۲ قسمت مساوی تقسیم می‌شود و در مجموع ۲۴ ساعت نامساوی به دست می‌آید. هرچه مکان از استوا دورتر و تاریخ به انقلابین نزدیک‌تر باشد، در مقایسه با زمان اعتدالین، تفاوت میان طول ساعات کواکب و ساعات معمولی بیشتر می‌شود.
Barrett، Francis (۱۹۸۹) [نخستین چاپ در ۱۸۰۱]. «Book II. Part IV. The Magic and Philosophy of Trithemius of Spanheim». The Magus (ویراست First Carol Publishing Group). نیویورک: Carol Publishing Group. صص. ۱۳۹–۱۴۰. شابک ۰-۸۰۶۵-۰۴۶۲-۵.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Falk، Michael (۱۹ مارس ۱۹۹۹). «Astronomical names for the days of the week». Journal of the Royal Astronomical Society of Canada. ۹۳ (۱۹۹۹–۰۶): ۱۲۲–۱۳۳. بیبکد:1999JRASC..93..122F.
{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ Nerone Caesare Augusto Cosso Lentuol Cossil fil. Cos. VIII idus Febr(u)arius dies solis, luna XIIIIX nun(dinae) Cumis, V (idus Februarias) nun(dinae) Pompeis. Robert Hannah, "Time in Written Spaces", in: Peter Keegan, Gareth Sears, Ray Laurence (eds.), Written Space in the Latin West, 200 BC to AD 300, A&C Black, 2013, p. 89.
- 1 2 The Festal Epistles of S. Athanasius، ۱۸۵۴، صص. xv–xxvi
{{یادکرد}}: از پارامتر ناشناخته|مترجم-نام خانوادگی=صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته|مترجم-نام=صرف‌نظر شد (کمک); از پارامتر ناشناخته|مجموعه=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Neugebauer، Otto (۲۰۱۶) [نخستین انتشار در ۱۹۷۹ به‌وسیلهٔ فرهنگستان علوم اتریش]، Ethiopic Astronomy and Computus، Red Sea Press، صص. ۵۳–۵۸، ۹۴، ۲۱۲–۲۱۹، شابک ۹۷۸-۱-۵۶۹۰۲-۴۴۰-۹
{{یادکرد}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ نخستین روز سال در هر دو گاه‌شماری، در سال‌های عادی برابر با ۲۹ اوت در گاه‌شماری ژولینی است. در سال‌هایی که پس از سال کبیسه می‌آیند و یک روز افزودهٔ ششم پیش از آغاز سال دارند، این روز با ۳۰ اوت برابر می‌شود.
- ↑ ۲۴ مارس = روز ۲۰۸ توت یا مسکرم ≡ روز ۵ توت یا مسکرم به پیمانهٔ ۷.
- ↑ Giuseppe Bezza, "Representation of the Skies and the Astrological Chart" in: Brendan Dooley (ed.) A Companion to Astrology in the Renaissance, Brill's Companions to the Christian Tradition, 2014, p. 70.
- ↑ Steven Vanden Broecke, The Limits of Influence: Pico, Louvain, and the Crisis in Renaissance Astrology, volume 4 of History of science and medicine library: Medieval and early modern science, BRILL, 2003, p. 130.
- الگو:نوار کناری دین و عقیده
- الگو:اختربینی
- اختربینی یونانی‌مآب
- سیاره‌ها در اختربینی