فردار
فَردار یا فِردار (به انگلیسی: Firdaria) برای باورمندان به طالع‌بینی روشی سنتی برای پیش‌بینی است که در آن، عمر انسان به دوره‌های چندسالۀ مشخصی بخش‌بندی می‌شود تا در هر دوره، یکی از هفت سیاره سنتی، فرمانروایی زمانه و جهت کلی رویدادهای زندگی فرد را به دست بگیرد.
فردار در اختربینی سنتی، روشی برای بخش‌بندی زندگی شخص به دوره‌های زمانی زیر فرمان هفت اختر سنتی و دو گره ماه است. در این روش، هر اختر برای شمار ثابتی از سال‌ها «خداوند فردار» به‌شمار می‌رود و بر پایهٔ باورهای اختربینان، موضوعات و رویدادهای آن دوره را نشان می‌دهد. هر دورهٔ اصلی نیز به هفت زیردوره تقسیم می‌شود که در متون فارسی «انبازان» خوانده شده‌اند.[۱]
فردار از روش‌های پیش‌بینی در اختربینی زادروزی است و با روش‌هایی مانند تسییر، انتها و تحویل سال زادروز تفاوت دارد. برخلاف تسییر که بر جابه‌جایی محاسبه‌شدهٔ نقاط زایچه استوار است، ترتیب و مدت فردارها ثابت است و تنها آغاز چرخه بر پایهٔ روزانه یا شبانه بودن زایچه تعیین می‌شود.[۲]
نام و خاستگاه
این اصطلاح در منابع فارسی به صورت‌های «فردار»، «فِردار» و «فرداریه» و در منابع عربی به صورت «فَردار» یا «فِردار» و جمع آن «فردارات» آمده است. صورت‌های لاتینیِ قرون وسطایی آن نیز از راه ترجمه‌های عربی وارد نوشته‌های اختربینی اروپا شد.
ریشه‌شناسی این واژه قطعی نیست. در یک دست‌نوشتهٔ «مجموعه نجوم» حدود ۱۰۸۱ق/۱۶۷۰م در تعریف فردار، آن را معرب بردار (پردار؟) ذکر کرده است.[۳] منابع دیگر نیز آن را واژه‌ای فارسی و یا برگرفته از واژهٔ یونانیِ periodos به معنای «دوره» دانسته‌اند، اما این اشتقاق از نظر زبان‌شناختی اثبات نشده و برخی پژوهشگران آن را صرفاً یک حدس می‌دانند.[۲] منشأ خود روش نیز کاملاً روشن نیست؛ بااین‌حال، پژوهشگران آن را روشی با پیشینهٔ ایرانی یا ایرانی‌ـ‌عربی دانسته‌اند که صورت مستند آن در نوشته‌های دورهٔ اسلامی دیده می‌شود.[۲]
ابومعشر بلخی در سدهٔ سوم هجری سال‌های فردار اختران را در آثار خود آورده است. پس از او، ابوریحان بیرونی در التفهیم و شهمردان رازی در روضة المنجمین این دوره‌ها را شرح داده‌اند.[۴] این روش از راه ترجمه‌های لاتینیِ آثار اختربینان دورهٔ اسلامی به اروپا راه یافت و در سدهٔ هفتم هجری/سیزدهم میلادی در نوشته‌های گوئیدو بوناتی نیز شرح داده شد.[۵]
سال‌های فردار
در فرداریه، به هریک از هفت اختر سنتی شمار ثابتی از سال‌ها اختصاص داده می‌شود:
| اختر یا نقطه | مدت فردار |
|---|---|
| خورشید | ۱۰ سال |
| ناهید | ۸ سال |
| تیر | ۱۳ سال |
| ماه | ۹ سال |
| کیوان | ۱۱ سال |
| هرمزد | ۱۲ سال |
| بهرام | ۷ سال |
| رأس | ۳ سال |
| ذنب | ۲ سال |
مجموع دوره‌های هفت اختر ۷۰ سال است. با افزودن سه سال فردار رأس و دو سال فردار ذنب، چرخه‌ای ۷۵ساله به دست می‌آید. شهمردان رازی در توضیح این اعداد می‌نویسد که برای بهرام هفت، ناهید هشت، ماه نه، خورشید ده، کیوان یازده، هرمزد دوازده و تیر سیزده سال در نظر گرفته شده است. او سه سال رأس و دو سال ذنب را نیز بر آن می‌افزاید تا مجموع سال‌های فرداریه به ۷۵ برسد.[۶]
در منابع تاریخی، علاوه بر این چرخهٔ ۷۵ساله که در احکام زادروز به کار می‌رفت، از فردارهای بزرگ‌تر برای پیش‌بینی رویدادهای عمومی، دگرگونی حکومت‌ها و تاریخ جهان نیز یاد شده است. ازاین‌رو، «فردار» در همهٔ متون الزاماً به فرداریهٔ زادروزی محدود نیست.[۲]
ترتیب فردارها
آغاز چرخه به روزانه یا شبانه بودن زایچه بستگی دارد. زایچه‌ای که خورشید در آن بالای افق باشد روزانه، و زایچه‌ای که خورشید در آن زیر افق باشد شبانه شمرده می‌شود. در زایچهٔ روزانه، چرخه با خورشید، و در زایچهٔ شبانه با ماه آغاز می‌شود.
زایچهٔ روزانه
| ردیف | خداوند فردار | بازهٔ سنی |
|---|---|---|
| ۱ | خورشید | از تولد تا پیش از ۱۰سالگی |
| ۲ | ناهید | از ۱۰ تا پیش از ۱۸سالگی |
| ۳ | تیر | از ۱۸ تا پیش از ۳۱سالگی |
| ۴ | ماه | از ۳۱ تا پیش از ۴۰سالگی |
| ۵ | کیوان | از ۴۰ تا پیش از ۵۱سالگی |
| ۶ | هرمزد | از ۵۱ تا پیش از ۶۳سالگی |
| ۷ | بهرام | از ۶۳ تا پیش از ۷۰سالگی |
| ۸ | رأس | از ۷۰ تا پیش از ۷۳سالگی |
| ۹ | ذنب | از ۷۳ تا پیش از ۷۵سالگی |
زایچهٔ شبانه
در روش منسوب به ابومعشر و نیز در جدول شهمردان رازی، گره‌های ماه پس از پایان دوره‌های هر هفت اختر قرار می‌گیرند.[۱]
| ردیف | خداوند فردار | بازهٔ سنی |
|---|---|---|
| ۱ | ماه | از تولد تا پیش از ۹سالگی |
| ۲ | کیوان | از ۹ تا پیش از ۲۰سالگی |
| ۳ | هرمزد | از ۲۰ تا پیش از ۳۲سالگی |
| ۴ | بهرام | از ۳۲ تا پیش از ۳۹سالگی |
| ۵ | خورشید | از ۳۹ تا پیش از ۴۹سالگی |
| ۶ | ناهید | از ۴۹ تا پیش از ۵۷سالگی |
| ۷ | تیر | از ۵۷ تا پیش از ۷۰سالگی |
| ۸ | رأس | از ۷۰ تا پیش از ۷۳سالگی |
| ۹ | ذنب | از ۷۳ تا پیش از ۷۵سالگی |
پس از پایان ۷۵ سال، چرخه از نو آغاز می‌شود: برای زایچهٔ روزانه بار دیگر از خورشید و برای زایچهٔ شبانه از ماه.[۱]
انبازان یا زیردوره‌ها
هر فردار اصلیِ یکی از هفت اختر به هفت بخش برابر تقسیم می‌شود. شهمردان رازی خداوندان این زیردوره‌ها را «انبازان» می‌نامد.[۱] نخستین انباز همیشه همان خداوند فردار اصلی است و سپس دیگر اختران به ترتیب چرخه در آن مشارکت می‌کنند. اَنباز کلمه فارسی برای شریک است.
برای نمونه، انبازان فردار خورشید به این ترتیب‌اند:
- خورشید؛
- ناهید؛
- تیر؛
- ماه؛
- کیوان؛
- هرمزد؛
- بهرام.
در فردار ناهید، نخستین انباز ناهید است و پس از آن تیر، ماه، کیوان، هرمزد، بهرام و خورشید می‌آیند. همین قاعده برای دیگر اختران ادامه می‌یابد. مدت هر انباز برابر با یک‌هفتم مدت فردار اصلی است؛ بنابراین زیردوره‌های فردار ده‌سالهٔ خورشید هریک نزدیک به یک سال و پنج ماه طول می‌کشند.
در روش ابومعشر و شهمردان، دوره‌های رأس و ذنب به انبازان هفت‌گانه تقسیم نمی‌شوند؛ زیرا گره‌های ماه در شمار هفت اختر قرار ندارند.[۱]
شیوهٔ تعبیر
در تعبیر فردار، تنها طبیعت کلی خداوند دوره در نظر گرفته نمی‌شود. وضعیت آن اختر در زایچهٔ اصلی، خانه، برج، توانمندی‌ها، ضعف‌ها، نظرهای سعد و نحس و رابطه‌اش با خداوند زیردوره نیز بررسی می‌شود. از دید اختربینان سنتی، خداوند فردار زمینهٔ کلی دوره را نشان می‌دهد و انباز چگونگی آشکار شدن آن را محدود یا دگرگون می‌کند.
شهمردان رازی هشدار می‌دهد که حکم فرداریه به‌تنهایی «بس مطلق» است و برای داوری باید جایگاه خداوند فردار و انباز آن در هنگام زادروز، نظر اختران سعد و نحس و قوت و ضعف هریک نیز سنجیده شود. او یکسان دانستن نتیجهٔ فردار برای همهٔ کسانی را که روز یا شب زاده شده‌اند، نادرست می‌شمارد.[۱]
اختلاف در جایگاه گره‌های ماه
مهم‌ترین اختلاف میان روایت‌های فرداریه به جایگاه رأس و ذنب در زایچه‌های شبانه مربوط است. در روش ابومعشر و منابع فارسی مانند روضة المنجمین، گره‌ها پس از پایان دورهٔ تیر، یعنی پس از دوره‌های هر هفت اختر، قرار می‌گیرند. در برداشتی متأخر از روش گوئیدو بوناتی، دوره‌های رأس و ذنب در زایچهٔ شبانه پس از بهرام و پیش از خورشید جای داده می‌شوند.[۷] در نتیجه، دو روش از پایان فردار بهرام در ۳۹سالگی تا پایان چرخه، جدول‌های متفاوتی به دست می‌دهند.
جستارهای وابسته
پانویس
- 1 2 3 4 5 6 رازی، شهمردان بن ابی‌الخیر (۱۳۸۲). روضة المنجمین. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب. صص. ۴۸۳–۴۹۲.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 4 گانستن, مارتین (2019). "Samarasiṃha and the Early Transmission of Tājika Astrology". Journal of South Asian Intellectual History (in English). 1: 79–132. doi:10.1163/25425552-12340005.
- ↑ مجموعهٔ اختربینی (PDF). فیلادلفیا: مرکز کیسلاک برای مجموعه‌های ویژه، کتاب‌های کمیاب و نسخه‌های خطی، دانشگاه پنسیلوانیا. حدود ۱۰۸۱ق/۱۶۷۰م. ص. ۱۱۴ (برگ ۵۵ پشت).
{{cite book}}: تاریخ وارد شده در|سال= - ↑ بیرونی, ابوریحان محمد بن احمد (1934). The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology (in English). Translated by رابرت رمزی رایت. لندن: Luzac. p. 321.
- ↑ زولر, رابرت (2003). Tools and Techniques of the Medieval Astrologer (in English). لندن: New Library. pp. 32–39.
- ↑ رازی، شهمردان بن ابی‌الخیر (۱۳۸۲). روضة المنجمین. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب. ص. ۱۲۷.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ زولر, رابرت (2003). Tools and Techniques of the Medieval Astrologer (in English). لندن: New Library. pp. 33–39.
منابع
- بیرونی, ابوریحان محمد بن احمد (1934). The Book of Instruction in the Elements of the Art of Astrology (in English). Translated by رابرت رمزی رایت. لندن: Luzac.
- رازی، شهمردان بن ابی‌الخیر (۱۳۸۲). روضة المنجمین. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب. شابک ۹۶۴-۶۷۸۱-۷۹-۹.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|ویرایشگر=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - گانستن, مارتین (2019). "Samarasiṃha and the Early Transmission of Tājika Astrology". Journal of South Asian Intellectual History (in English). 1: 79–132. doi:10.1163/25425552-12340005.
- زولر, رابرت (2003). Tools and Techniques of the Medieval Astrologer (in English). لندن: New Library.
- اختربینی ایرانی