فرح (اختربینی)
فَرَح (به لاتین: laetitia) در اختربینی سنتی، رابطه‌ای ویژه میان هر یک از هفت اختر سنتی و یکی از خانه‌های زایچه است. خانه‌ای که به اختری اختصاص یافته خانهٔ فرح آن اختر شمرده می‌شود و قرار گرفتن اختر در آن، در سنت اختربینی حالتی سازگار با طبیعت و دلالت‌های آن دانسته می‌شد. مجموعهٔ این روابط را فرح اختران یا افراح اختران می‌نامیدد.
در نظام رایج، تیر در خانهٔ یکم، ماه در سوم، ناهید در پنجم، بهرام در ششم، خورشید در نهم، هرمزد در یازدهم و کیوان در دوازدهم فرح دارند.[۱][۲]
در تقسیم‌بندی‌های متأخر اختربینی سنتی، قرار گرفتن اختر در خانهٔ فرح از گونه‌های استیلای عارضی (توانمندی وابسته به وضعیت) دانسته می‌شود؛ زیرا برخلاف حظوظ ذاتی مانند بیت، شرف، مثلثه، حد و وجه، فرح به خانهٔ زایچه و در نتیجه به زمان و مکان تشکیل زایچه وابسته است.
خانه‌های فرح
آرایش رایج فرح هفت اختر چنین است:
| اختر | خانهٔ فرح | جایگاه نسبت به افق | خانهٔ مقابل |
|---|---|---|---|
| تیر | یکم | بر افق شرقی | هفتم |
| ماه | سوم | زیر افق | نهم |
| ناهید | پنجم | زیر افق | یازدهم |
| بهرام | ششم | زیر افق | دوازدهم |
| خورشید | نهم | بالای افق | سوم |
| هرمزد | یازدهم | بالای افق | پنجم |
| کیوان | دوازدهم | بالای افق | ششم |
ابومعشر بلخی در مختصر المدخل همین ترتیب را، پس از شرح دلالت خانه‌های دوازده‌گانه، ذکر می‌کند: تیر در طالع، ماه در سوم، ناهید در پنجم، بهرام در ششم، خورشید در نهم، هرمزد در یازدهم و کیوان در دوازدهم فرح دارند.[۲]
شهمردان رازی نیز در روضةالمنجمین فرح را از «نهاد خانه‌های دوازده‌گانه» می‌داند و می‌گوید خانهٔ فرح جایی است که اختر در آن «خرم» باشد.[۱]
فرح و آفت
شهمردان رازی در کنار فرح اصطلاح آفت را نیز به کار می‌برد و خانهٔ مقابلِ خانهٔ فرح هر اختر را «آفت» آن می‌خواند.[۱] بر این پایه، خانهٔ هفتم آفت تیر، نهم آفت ماه، یازدهم آفت ناهید، دوازدهم آفت بهرام، سوم آفت خورشید، پنجم آفت هرمزد و ششم آفت کیوان است.
این تقابل ساختاری سبب می‌شود خانهٔ فرح یکی از دو اخترِ یک جفت، در مواردی خانهٔ آفت اختر مقابل آن باشد. روشن‌ترین نمونه خورشید و ماه است: خورشید در خانهٔ نهم فرح دارد و ماه در خانهٔ سوم؛ این دو خانه در برابر یکدیگر قرار گرفته‌اند.
اصطلاح «آفت» در این معنا را نباید با هرگونه ضعف یا آسیب اختری یکی دانست؛ در روضةالمنجمین این واژه به‌طور مشخص در برابر فرح و برای خانهٔ مقابل آن به کار رفته است.
پیوند با روزوشبی
آرایش افراح اختران با تقسیم روزوشبی پیوند ساختاری روشنی دارد. سه اختر روزی، یعنی خورشید، هرمزد و کیوان، همگی در خانه‌هایی بالای افق فرح دارند:
- خورشید در نهم؛
- هرمزد در یازدهم؛
- کیوان در دوازدهم.
سه اختر شبی، یعنی ماه، ناهید و بهرام، در خانه‌هایی زیر افق فرح دارند:
- ماه در سوم؛
- ناهید در پنجم؛
- بهرام در ششم.
تیر که در دستگاه روزوشبی می‌تواند بسته به وضعیت خود روزی یا شبی باشد، در خانهٔ یکم، یعنی در ناحیهٔ طالع و مرز افق، فرح دارد.
این ساختار سبب شده است که پژوهشگران جدید فرح اختران را با دستگاه روزوشبی مرتبط بدانند؛ بااین‌حال، فرح و روزوشبی دو مفهوم جدا هستند. روزوشبی طایفهٔ روزی یا شبی اختر و زایچه را تعیین می‌کند، در حالی که فرح رابطهٔ یک اختر با خانه‌ای معین است.[۳]
ساختار متقارن افراح
افراح شش اخترِ دارای روزوشبی ثابت، سه جفت متقارن در دو سوی افق تشکیل می‌دهند:
| گروه | اختر روزی و فرح آن | اختر شبی و فرح آن |
|---|---|---|
| نیّرین | خورشید — خانهٔ نهم | ماه — خانهٔ سوم |
| سعدها | هرمزد — خانهٔ یازدهم | ناهید — خانهٔ پنجم |
| نحس‌ها | کیوان — خانهٔ دوازدهم | بهرام — خانهٔ ششم |
هر دو خانهٔ یک ردیف در برابر یکدیگر قرار دارند: سوم در برابر نهم، پنجم در برابر یازدهم و ششم در برابر دوازدهم. تیر نیز در خانهٔ یکم و بر محور افق جای گرفته است.
کریس برنان این تقارن را یکی از شواهد ارتباط نظام افراح با روزوشبی می‌داند و پیشنهاد کرده است که این آرایش ممکن است در شکل‌گیری یا تثبیت برخی دلالت‌های خانه‌ها در اختربینی یونانی‌مآب نقش داشته باشد.[۳] این دیدگاه تفسیری و بازسازی تاریخی است و نباید آن را به‌عنوان توضیحی که خود همهٔ مؤلفان باستان ارائه کرده‌اند تلقی کرد.
فرح و نام‌های کهن خانه‌ها
در اختربینی یونانی‌مآب، شماری از خانه‌هایی که محل فرح اختران بودند نام‌های ویژه‌ای نیز داشتند. این نام‌ها با دلالت سنتی اخترِ دارای فرح در آن خانه هماهنگی‌هایی نشان می‌دهند.[۳]
| خانه | اخترِ دارای فرح | نام یا وصف کهن خانه | نام یونانی | در انگلیسی |
|---|---|---|---|---|
| یکم | تیر | سکان | οἴαξ (oiax) | Helm |
| سوم | ماه | الهه | θεά (Thea) | Goddess |
| پنجم | ناهید | بخت نیک | ἀγαθὴ τύχη (agathē tychē) | Good Fortune |
| ششم | بهرام | بخت بد | κακὴ τύχη (kakē tychē) | Bad Fortune |
| نهم | خورشید | خدا | θεός (Theos) | God |
| یازدهم | هرمزد | دایمون نیک | ἀγαθὸς δαίμων (agathos daimōn) | Good Spirit |
| دوازدهم | کیوان | دایمون بد | κακὸς δαίμων (kakos daimōn) | Bad Spirit |
برای نمونه، خانهٔ نهم که فرح خورشید است با دین، نیایش و امور الهی پیوند داده می‌شد؛ خانهٔ سوم، فرح ماه، در منابع یونانی «الهه» خوانده می‌شد؛ و خانه‌های پنجم و ششم، فرح ناهید و بهرام، به‌ترتیب با «بخت نیک» و «بخت بد» ارتباط داشتند.[۳]
این هم‌خوانی‌ها یکی از پایه‌های فرضیه‌ای است که بر اساس آن نظام افراح در تاریخ اولیهٔ اختربینی زایچه‌ای در شکل‌گیری بخشی از دلالت‌های خانه‌ها نقش داشته است.
پیشینه در اختربینی یونانی‌مآب
نظامی که هر یک از هفت اختر را با خانه‌ای معین مرتبط می‌کند در شماری از منابع اختربینی یونانی‌مآب و اواخر دوران باستان ثبت شده است. از جمله پائولوس اسکندرانی، المپیودوروس، فیرمیکوس ماترنوس و رتوریوس این نظام را گزارش کرده‌اند.[۳]
در بیشتر این منابع آرایش افراح همان نظام هفت‌گانه‌ای است که بعدها به اختربینی دورهٔ اسلامی انتقال یافت. برنان یادآور شده است که مارکوس مانیلیوس طرحی متفاوت ارائه می‌کند و بنابراین همهٔ مؤلفان باستان در جزئیات کاملاً هم‌نظر نبوده‌اند.[۳]
فیرمیکوس ماترنوس نیز در ماتسیس از «شادمانی» یا فرح اختران در خانه‌های معین سخن می‌گوید و این مفهوم در سنت لاتینی بعدی باقی ماند.[۴]
انتقال به سنت ایرانی و اسلامی
نظام افراح در آثار احکام نجوم دورهٔ اسلامی به‌روشنی دیده می‌شود. ابومعشر بلخی در مختصر المدخل پس از بیان دلالت خانه‌ها، فرح هفت اختر را به همان ترتیب سنت یونانی‌مآب فهرست می‌کند.[۲]
در المدخل الکبیر ابومعشر نیز بحث خانه‌ها، دلالت آنها و «خانه‌های فرح اختران» بخشی مستقل از بررسی ساختار خانه‌های زایچه است.[۵]
در سنت فارسی، شهمردان رازی در سدهٔ پنجم هجری همین نظام را در روضةالمنجمین به فارسی شرح می‌دهد. او فرح را از احوال خانه‌های دوازده‌گانه می‌شمارد و پس از بیان افراح هفت اختر، خانهٔ مقابل هر فرح را «آفت» می‌خواند.[۱]
کاربرد خود واژهٔ «فرح» در منابع اصطلاح‌شناختی نجوم و احکام نجوم فارسی نیز ثبت شده است.[۶]
کاربرد در داوری
در اختربینی سنتی، قرار گرفتن اختر در خانهٔ فرح خود نشانه‌ای از تناسب اختر با محیط خانه تلقی می‌شد. در اصطلاحات متأخر، این وضعیت را می‌توان نوعی قوت یا توانمندی عارضی دانست.
بااین‌حال، فرح به‌تنهایی برای تعیین قوت کلی اختر کافی نبود. داوری وضعیت اختر می‌توانست عوامل دیگری مانند حظوظ، روزوشبی، حیز، جایگاه آن در اوتاد، سرعت یا رجعت، نسبت آن با خورشید و نظرهای دیگر اختران را نیز در بر گیرد.
بنابراین قرار گرفتن بهرام در خانهٔ ششم یا کیوان در خانهٔ دوازدهم به این معنا نیست که طبیعت سنتیِ نحس آنها از میان می‌رود؛ بلکه در منطق این دستگاه، خانهٔ مزبور محیطی متناسب‌تر با دلالت خاص آن اختر شمرده می‌شود.
در اختربینی پرسشیِ اروپایی نیز این مفهوم حفظ شد. ویلیام لیلی در اختربینی مسیحی هنگام شرح خانه‌ها، برای نمونه خانهٔ یکم را محل فرح تیر، سوم را فرح ماه و نهم را فرح خورشید معرفی می‌کند.[۷]
تمایز از حظوظ
فرح را نباید با حظوظ خمسه یکی دانست. حظوظی چون بیت، شرف، مثلثه، حد و وجه بر جایگاه اختر در برج یا درجهٔ منطقةالبروج استوارند، در حالی که فرح در معنای اصلیِ این نظام به خانهٔ زایچه مربوط است.
برای نمونه، ناهید صرف‌نظر از اینکه خانهٔ پنجم در چه برجی قرار گرفته باشد، از نظر نظام افراح در خانهٔ پنجم فرح دارد. اما بیت یا شرف ناهید با برج و درجهٔ قرارگیری آن تعیین می‌شود.
از این رو در طبقه‌بندی متأخر:
| وضعیت | مبنا | نمونه |
|---|---|---|
| بیت | برج | ناهید در گاو یا ترازو |
| شرف | برج و درجه | ناهید در حوت |
| فرح | خانهٔ زایچه | ناهید در خانهٔ پنجم |
تمایز از حیز
حیز و فرح هر دو می‌توانند در سنجش شرایط عارضی اختر به کار روند، اما قواعد آنها متفاوت است.
حیز از سازگاری طایفهٔ روزوشبی اختر با نیمهٔ مناسب آسمان و، در تعریف سنت اسلامی، از تناسب جنس اختر و برج به دست می‌آید. فرح، در مقابل، با قرار گرفتن اختر در یکی از خانه‌های معین زایچه تحقق می‌یابد.
برای نمونه، بهرام اختری شبی است و برای حیز باید شرایط روزوشبی و جنس مربوط به خود را داشته باشد؛ اما فرح بهرام صرفاً خانهٔ ششم است. بنابراین ممکن است اختری در فرح خود باشد ولی شرایط حیز را نداشته باشد، یا در حیز باشد ولی در خانهٔ فرح خود قرار نگرفته باشد.
کاربردهای گسترده‌تر واژهٔ فرح
واژهٔ «فرح» در برخی متون سنتی همیشه فقط به نظام هفت خانه محدود نشده است. شهمردان رازی پس از شرح «فرح و آفت» خانه‌ها، برخی دیگر از وضعیت‌های مطلوب اختران را نیز «همچون فرح» توصیف می‌کند؛ از جمله شرایط مربوط به روزوشبی، جنس، جهت و برخی مواضع زایچه.[۱]
در سنت اروپایی متأخر نیز گاهی از «فرح» اختر در یکی از دو برجِ تحت خداوندی آن سخن گفته شده است؛ برای نمونه هرمزد در کماندار یا کیوان در آب‌ریز. این کاربردِ «فرح در برج» را باید از نظام کهن‌تر فرح در خانه‌ها متمایز کرد.[۷]
مقالهٔ حاضر اصطلاح «فرح» را در معنای اصلی و تاریخیِ افراح هفت اختر در خانه‌های زایچه به کار می‌برد.
جستارهای وابسته
پانویس
- 1 2 3 4 5 شهمردان بن ابی‌الخیر رازی (۱۳۸۲). روضةالمنجمین. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب؛ کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. صص. ۷۶–۷۷.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|تصحیح=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 3 ابومعشر بلخی (1994). Charles Burnett; Keiji Yamamoto; Michio Yano (eds.). The Abbreviation of the Introduction to Astrology (in English). لیدن: E. J. Brill.
- 1 2 3 4 5 6 Brennan, Chris (2013). "The Planetary Joys and the Origins of the Significations of the Houses and Triplicities" (PDF). International Society for Astrological Research Journal (in English). 42 (1): 27–42.
- ↑ Maternus, Julius Firmicus. "کتاب دوم". Matheseos Libri VIII (in Latin).
- ↑ ابومعشر بلخی (2019). "بخش ششم، فصل 26". In Keiji Yamamoto; Charles Burnett (eds.). The Great Introduction to Astrology (in English). Vol. 1. لیدن: Brill.
- ↑ باقری، محمد؛ زمانی، مریم؛ کریمیان، زینب (۱۴۰۰). واژگان کهن نجوم و احکام نجوم. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - 1 2 Lilly, William (1647). Christian Astrology (in English). لندن.
منابع
- شهمردان بن ابی‌الخیر رازی (۱۳۸۲). روضةالمنجمین. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب؛ کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.
{{cite book}}: از پارامتر ناشناخته|تصحیح=صرف‌نظر شد (کمک)نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ابومعشر بلخی (1994). Charles Burnett; Keiji Yamamoto; Michio Yano (eds.). The Abbreviation of the Introduction to Astrology (in English). لیدن: E. J. Brill.
- ابومعشر بلخی (2019). Keiji Yamamoto; Charles Burnett (eds.). The Great Introduction to Astrology (in English). Brill.
- Brennan, Chris (2013). "The Planetary Joys and the Origins of the Significations of the Houses and Triplicities" (PDF). International Society for Astrological Research Journal (in English). 42 (1): 27–42.
- Lilly, William (1647). Christian Astrology (in English). لندن.
- مولفههای اصلی اختربینی
- اختربینی یونانی‌مآب