حالت‌های برج فلکی
چونی و سرشت برج‌ها یا احوال و طبایع بروج در اختربینی و احکام نجوم به مجموعه‌ای از ویژگی‌ها و دسته‌بندی‌های سنتی گفته می‌شود که به دوازده برج منطقةالبروج نسبت داده می‌شد. در این دستگاه، برج‌ها از چند دیدگاه متفاوت تقسیم می‌شوند: نسبت آنها با فصل‌های سال، حالت آنها به صورت منقلب، ثابت یا ذوجسدین، تعلقشان به عناصر چهارگانه و مثلثه‌ها، کیفیت‌های گرم و سرد و تر و خشک، جنس مذکر و مؤنث، نسبت با روز و شب، ارتباط با جهات چهارگانه و نیز مستقیم‌الطلوع (راست‌طلوع) یا مُعوَج‌الطلوع (کج‌طلوع) بودن آنها.[۱]
این تقسیم‌بندی‌ها کاملاً مستقل از یکدیگر نیستند. برای نمونه، در دستگاه سنتی برج‌های گرم همان برج‌های مذکر و روزی‌اند و برج‌های سرد مؤنث و شبی شمرده می‌شوند. همچنین ترکیب گرمی، سردی، تری و خشکی با عناصر چهارگانه پیوند دارد: آتش گرم و خشک، خاک سرد و خشک، هوا گرم و تر و آب سرد و تر دانسته می‌شود.[۱]
جدول جامع
جدول زیر مهم‌ترین احوال و طبایع منسوب به هر برج را در سنت اختربینی نشان می‌دهد. تقسیم مستقیم‌الطلوع و معوج‌الطلوع در این جدول بر پایهٔ عرض‌های جغرافیایی شمالی است.[۱]
| برج | فصل | حالت | عنصر و مثلثه | کیفیت | جنس | روزوشبی | جهت مثلثه | طلوع در عرض‌های شمالی |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| حمل (بره) | بهار | منقلب | آتش | گرم و خشک | مذکر | روزی | مشرقی | معوج‌الطلوع |
| ثور (گاو) | بهار | ثابت | خاک | سرد و خشک | مؤنث | شبی | جنوبی | معوج‌الطلوع |
| جوزا (دوپیکر) | بهار | ذوجسدین | هوا | گرم و تر | مذکر | روزی | مغربی | معوج‌الطلوع |
| سرطان (خرچنگ) | تابستان | منقلب | آب | سرد و تر | مؤنث | شبی | شمالی | مستقیم‌الطلوع |
| اسد (شیر) | تابستان | ثابت | آتش | گرم و خشک | مذکر | روزی | مشرقی | مستقیم‌الطلوع |
| سنبله (خوشه) | تابستان | ذوجسدین | خاک | سرد و خشک | مؤنث | شبی | جنوبی | مستقیم‌الطلوع |
| میزان (ترازو) | پاییز | منقلب | هوا | گرم و تر | مذکر | روزی | مغربی | مستقیم‌الطلوع |
| عقرب (کژدم) | پاییز | ثابت | آب | سرد و تر | مؤنث | شبی | شمالی | مستقیم‌الطلوع |
| قوس (کماندار) | پاییز | ذوجسدین | آتش | گرم و خشک | مذکر | روزی | مشرقی | مستقیم‌الطلوع |
| جدی (بز) | زمستان | منقلب | خاک | سرد و خشک | مؤنث | شبی | جنوبی | معوج‌الطلوع |
| دلو (آب‌ریز) | زمستان | ثابت | هوا | گرم و تر | مذکر | روزی | مغربی | معوج‌الطلوع |
| حوت (ماهی) | زمستان | ذوجسدین | آب | سرد و تر | مؤنث | شبی | شمالی | معوج‌الطلوع |
تقسیم بر پایهٔ فصل
در تقسیم فصلی، دوازده برج به چهار گروه سه‌تایی تقسیم می‌شوند:
- برج‌های بهاری: حمل، ثور و جوزا؛
- برج‌های تابستانی: سرطان، اسد و سنبله؛
- برج‌های پاییزی: میزان، عقرب و قوس؛
- برج‌های زمستانی: جدی، دلو و حوت.
این تقسیم‌بندی با جایگاه سالانهٔ خورشید در دایرةالبروج و چهار بخش سال پیوند دارد. هر فصل با یک برج منقلب آغاز می‌شود، در برج ثابت استقرار می‌یابد و با برج ذوجسدین به فصل بعدی نزدیک می‌شود.[۱]
منقلب، ثابت و ذوجسدین
یکی از بنیادی‌ترین تقسیم‌های بروج در احکام نجوم، تقسیم آنها به سه حالت منقلب، ثابت و ذوجسدین است. هر یک از این سه گروه چهار برج دارد.[۲]
منقلب
برج‌های حمل، سرطان، میزان و جدی منقلب هستند. اینها نخستین برج‌های چهار فصل‌اند و ورود خورشید به آنها با آغاز فصل تازه همراه است. شهمردان رازی برج‌های منقلب را برج‌هایی می‌داند که با درآمدن خورشید به آنها انتقال «از فصلی تا فصلی» روی می‌دهد.[۲]
ثابت
برج‌های ثور، اسد، عقرب و دلو ثابت هستند. آنها دومین برج هر فصل‌اند و در دستگاه سنتی نشان‌دهندهٔ استقرار و تثبیت کیفیت همان فصل به شمار می‌روند.[۱]
ذوجسدین
برج‌های جوزا، سنبله، قوس و حوت ذوجسدین، به معنی «دوپیکره»، هستند. آنها سومین و آخرین برج هر فصل‌اند و به سبب قرار گرفتن در گذار میان دو فصل، طبیعتی میانه یا آمیخته به آنها نسبت داده می‌شد. در متون احکامی این وضع با نزدیک شدن کیفیت فصل موجود به فصل بعدی ارتباط داده می‌شد.[۲]
در احکام نجوم، از این سه‌گانه برای داوری دربارهٔ دوام، دگرگونی یا حالت میانهٔ امور استفاده می‌شد. منقلب بودن یک برج با حرکت رجعی، استقامت یا دیگر حالت‌های حرکتی اختران تفاوت دارد؛ «منقلب»، «ثابت» و «ذوجسدین» در اینجا صفات خود برج‌ها هستند.
عناصر و مثلثه‌ها
دوازده برج همچنین بر پایهٔ عناصر چهارگانه به چهار مثلثه تقسیم می‌شوند. هر مثلثه سه برج دارد که با فاصلهٔ ۱۲۰ درجه از یکدیگر قرار گرفته‌اند:
| مثلثه | برج‌ها | کیفیت سنتی |
|---|---|---|
| آتش | حمل، اسد، قوس | گرم و خشک |
| خاک | ثور، سنبله، جدی | سرد و خشک |
| هوا | جوزا، میزان، دلو | گرم و تر |
| آب | سرطان، عقرب، حوت | سرد و تر |
ابوریحان بیرونی نیز همین چهارگانه را شرح می‌دهد و پیوند عناصر با کیفیات گرم، سرد، تر و خشک را مبنای طبایع بروج قرار می‌دهد.[۱]
در چارچوب نظریهٔ سنتی اخلاط چهارگانه، آتش با صفرا، خاک با سودا، هوا با خون و آب با بلغم متناظر دانسته می‌شد؛ این تناظر بخشی از کیهان‌شناسی و پزشکی سنتی بود و در احکام نجوم نیز به کار می‌رفت.[۱]
گرم و سرد، تر و خشک
در تقسیم بر پایهٔ دو جفت کیفیت، برج‌های دارای شمارهٔ فرد ــ حمل، جوزا، اسد، میزان، قوس و دلو ــ گرم و برج‌های دارای شمارهٔ زوج ــ ثور، سرطان، سنبله، عقرب، جدی و حوت ــ سرد شمرده می‌شوند.[۱]
از نظر تری و خشکی، تقسیم به صورت جفت‌های پیاپی است:
- حمل و ثور: خشک؛
- جوزا و سرطان: تر؛
- اسد و سنبله: خشک؛
- میزان و عقرب: تر؛
- قوس و جدی: خشک؛
- دلو و حوت: تر.[۱]
از ترکیب این دو دستگاه، طبایع عناصر چهارگانه به دست می‌آید؛ برای نمونه حمل که گرم و خشک است در مثلثهٔ آتش قرار می‌گیرد، در حالی که سرطان که سرد و تر است به مثلثهٔ آب تعلق دارد.
مذکر و مؤنث؛ روزی و شبی
در تقسیم جنس بروج، شش برج فرد یعنی حمل، جوزا، اسد، میزان، قوس و دلو مذکر و شش برج زوج یعنی ثور، سرطان، سنبله، عقرب، جدی و حوت مؤنث دانسته می‌شوند.[۱]
این تقسیم با نسبت روز و شب نیز همراه است: برج‌های مذکر را روزی یا نهاری و برج‌های مؤنث را شبی یا لیلی می‌شمرند. از این رو در این دستگاه سه ویژگی به صورت هم‌بسته ظاهر می‌شوند:
- فرد = مذکر = روزی = گرم
- زوج = مؤنث = شبی = سرد[۱]
نسبت مثلثه‌ها با جهات چهارگانه
در یکی دیگر از دستگاه‌های تناظر سنتی، چهار مثلثه با جهات چهارگانه پیوند داده می‌شوند:
| مثلثه | جهت | برج‌ها |
|---|---|---|
| آتش | مشرق | حمل، اسد، قوس |
| خاک | جنوب | ثور، سنبله، جدی |
| هوا | مغرب | جوزا، میزان، دلو |
| آب | شمال | سرطان، عقرب، حوت |
بیرونی در شرح جهات بروج این روابط را با جزئیات بیشتری بیان می‌کند و برج‌های هر مثلثه را در پیوند با یکی از چهار جهت اصلی و جهات میانی توضیح می‌دهد.[۱]
مستقیم‌الطلوع و معوج‌الطلوع
مستقیم‌الطلوع و معوج‌الطلوع در اصل با نجوم کروی و تفاوت مدت طلوع بخش‌های دایرةالبروج در عرض‌های جغرافیایی مختلف ارتباط دارند. «مطالع بلد» یا مطالع محلی با مطالع بر استوای آسمانی یکسان نیست و از همین رو برج‌ها در عرض‌های غیر استوایی در مدت‌های مساوی از افق برنمی‌آیند.[۱]
در عرض‌های جغرافیایی شمالی، شش برج از جدی تا جوزا دارای طلوع کوتاه‌ترند و در اصطلاح سنتی معوج‌الطلوع شمرده می‌شوند:
- جدی، دلو، حوت، حمل، ثور و جوزا.
شش برج مقابل، از سرطان تا قوس، دارای طلوع بلندترند و مستقیم‌الطلوع خوانده می‌شوند:
- سرطان، اسد، سنبله، میزان، عقرب و قوس.[۱]
این تقسیم را نباید ویژگی مطلق و مستقل از مکان هر برج دانست؛ مقدار مطالع به عرض جغرافیایی ناظر وابسته است. در استوا تفاوتی که موجب تقسیم بروج به کوتاه‌الطلوع و بلندالطلوع می‌شود از میان می‌رود و در نیمکرهٔ جنوبی ترتیب نسبت به نیمکرهٔ شمالی وارونه می‌شود.
پیوند میان تقسیم‌بندی‌ها
بخش بزرگی از احوال بروج را می‌توان نتیجهٔ چند نظم تکرارشونده در دایرةالبروج دانست. تقسیم فصلی بر گروه‌های سه‌برجی استوار است؛ در هر فصل برج نخست منقلب، برج دوم ثابت و برج سوم ذوجسدین است. تقسیم جنس و گرمی و سردی به صورت یکی‌درمیان پیش می‌رود، در حالی که تری و خشکی به صورت دو برج در میان تغییر می‌کند. از ترکیب همین کیفیات، چهار مثلثهٔ آتش، خاک، هوا و آب پدید می‌آیند.[۱]
به این ترتیب یک برج می‌تواند هم‌زمان چند وصف داشته باشد؛ برای نمونه حمل برجی بهاری، منقلب، آتشی، گرم و خشک، مذکر، روزی، مشرقی و ــ در عرض‌های شمالی ــ معوج‌الطلوع است، در حالی که عقرب برجی پاییزی، ثابت، آبی، سرد و تر، مؤنث، شبی، شمالی و مستقیم‌الطلوع شمرده می‌شود.
کاربرد در احکام نجوم
در احکام نجوم، این طبقه‌بندی‌ها برای توصیف کیفیت برج‌ها و داوری دربارهٔ موضوعات مختلف به کار می‌رفتند. حالت منقلب با تغییر و انتقال، ثابت با دوام و استقرار و ذوجسدین با حالت‌های آمیخته یا گذار پیوند داده می‌شد. همچنین عناصر، جنس، نسبت روز و شب و دیگر طبایع برج در کنار جایگاه اختران، خانه‌ها، نظرات و استیلا در داوری احکامی در نظر گرفته می‌شدند.[۲]
این اوصاف در سنت احکام نجوم معنای تفسیری داشتند و نباید آنها را با ویژگی‌های فیزیکی صورت‌های فلکی یا حرکت واقعی سیاره‌ها یکی دانست. مستقیم‌الطلوع و معوج‌الطلوع، برخلاف بسیاری از دیگر صفات این نظام، زمینه‌ای هندسی در تفاوت مطالع بروج در عرض‌های جغرافیایی گوناگون دارند.
جستارهای وابسته
منابع
- اختربینی