روضةالمنجمین

روضة‌المنجمین (به‌معنای «بوستان اخترشناسان»)، که به صورت روضة‌المنجم نیز از آن یاد شده است، کتابی فارسی از شهمردان بن ابی‌الخیر رازی در اخترشناسی و اختربینی است که در سدهٔ پنجم هجری نوشته شده است. این اثر در پانزده مقاله تنظیم شده و از مبانی حساب، گاه‌شماری و اسطرلاب تا احکام ستارگان، اختربینی گزینشی، اختربینی زادروزی، محاسبات زیجی و صورت‌های فلکی را دربر می‌گیرد.

روضة‌المنجمین هم بخش‌های مربوط به نجوم دورهٔ اسلامی، مانند حساب، تقویم، گرفتگی‌ها، اسطرلاب و تعیین جایگاه اجرام را دربردارد و هم بخش‌های گسترده‌ای دربارهٔ احکام نجوم، از جمله نظرهای سیارات، خانه‌ها، اختیارات، احکام سال‌های جهان و احکام زایچه‌ها دارد. از این رو، اثر افزون بر تاریخ اختربینی، برای بررسی واژگان و نثر علمی فارسی در سدهٔ پنجم نیز اهمیت دارد.

تاریخ تألیف و نام کتاب

در مشخصات چاپ انتقادی جلیل اخوان زنجانی، تألیف روضة‌المنجمین در سال ۴۶۶ قمری دانسته شده است. با این حال، فرهنگ جهانپور با استناد به اشارات درون‌متنی اثر، تاریخ نگارش آن را حدود سال ۴۵۵ قمری دانسته است. از این رو، تاریخ دقیق تألیف اثر در منابع یکسان گزارش نشده، اما تعلق آن به میانهٔ سدهٔ پنجم هجری روشن است.

جهانپور نام کتاب را به دو صورت روضة‌المنجم و روضة‌المنجمین گزارش کرده است و یادآور می‌شود که شهمردان در نزهت‌نامه علائی نیز از این اثر خود نام برده است.

هدف و شیوهٔ نگارش

شهمردان در آغاز کتاب، آن را اثری آموزشی برای کسانی معرفی می‌کند که می‌خواهند دانش نجوم را به‌تدریج فراگیرند. او می‌گوید مطالب را چنان «پایه‌پایه» ترتیب داده است که مبتدی با دنبال‌کردن کتاب تا پایان بتواند دانش لازم برای منجمی را به دست آورد.

او همچنین دربارهٔ انتخاب زبان فارسی توضیح می‌دهد و از نویسندگانی انتقاد می‌کند که با وجود فارسی‌نویسی از واژه‌ها و عبارت‌های دشوار استفاده می‌کنند. شهمردان روش خود را به‌کاربردن «لفظ مستعمل» و پرهیز از دشوارنویسی می‌داند، هرچند اصطلاح‌های فنی جاافتادهٔ عربی را، هنگامی که میان اهل فن رایج بوده، حفظ می‌کند. مصحح کتاب نیز نثر آن را دارای ویژگی‌های نثر فارسی میانهٔ سدهٔ پنجم دانسته و شماری از ویژگی‌های واژگانی، دستوری و املایی آن را بررسی کرده است.

ساختار و محتوا

شهمردان خود در آغاز کتاب فهرست پانزده مقالهٔ اثر را آورده است:

شماره	عنوان مقاله	موضوع کلی
۱	حساب الهند	حساب هندی و کاربرد آن در محاسبات نجومی
۲	معرفة التقویم و اختیارات	تقویم، محاسبات زمانی و مبانی اختیارات
۳	اعیاد الملل و التواریخ	گاه‌شماری‌ها، مبدأهای تاریخی و جشن‌ها و اعیاد ملل
۴	المدخل الی علم النجوم	مبانی نجوم و احکام نجوم، بروج، سیارات، خانه‌ها و نظرها
۵	المسائل فی العلل و الأسباب	بررسی علت‌ها و مبانی شماری از قواعد نجومی و احکامی
۶	معرفة الاسطرلاب	شناخت و کاربرد اسطرلاب
۷	الاختیارات	انتخاب زمان مناسب برای انجام کارها بر پایهٔ احکام نجوم
۸	الضمیر و الخبی	احکام مربوط به پرسش‌ها و امور پنهان
۹	زیج التقویم	محاسبات زیجی و تقویم اجرام آسمانی
۱۰	احکام سنی العالم	احکام سال‌های جهان و رویدادهای عمومی
۱۱	اعمال الموالید و تحاویل سنیها	محاسبات مربوط به مولود و تحویل سال‌های او
۱۲	النمودارات	نمودارات و کاربرد آنها در احکام موالید
۱۳	احکام الموالید	داوری‌های مربوط به زایچه و مولود
۱۴	احکام سنی الموالید	احکام سال‌های زندگی مولود
۱۵	صور الکواکب	صورت‌های فلکی و ستارگان

حساب و نجوم ریاضی

کتاب با «حساب الهند» آغاز می‌شود. شهمردان علت این انتخاب را وابستگی اعمال نجومی به محاسبه می‌داند و حساب هندی را برای انجام محاسبات و حل مسائل زیجی مناسب می‌شمارد. این مقاله جمع، تفریق، تضعیف، تنصیف، ضرب، قسمت و کاربرد این عملیات در مسائل نجومی را توضیح می‌دهد.

بخش‌های دیگر کتاب به تقویم، محاسبهٔ جایگاه سیارات، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی، طلوع و غروب اجرام و شیوه‌های مختلف محاسبات نجومی می‌پردازند. در مقالهٔ نهم، برای نمونه، موضوع‌هایی چون اجتماع و استقبال خورشید و ماه، خسوف و کسوف و مطرح شعاع ستارگان بررسی می‌شود.

گاه‌شماری و اعیاد

مقالهٔ سوم به تاریخ‌ها، گاه‌شماری‌ها و اعیاد اختصاص دارد. شهمردان در این بخش دربارهٔ تقویم‌های ایرانی، عربی و رومی و نیز جشن‌ها و اعیاد گروه‌های مختلف سخن می‌گوید. از جشن‌های ایرانی، نام‌هایی چون نوروز، نوروز بزرگ، آبانگان، تیرگان، مهرگان، بهمنجنه، گاهنبارها و فروردگان در کتاب آمده است.

احکام نجوم

بخش بزرگی از روضة‌المنجمین به احکام نجوم یا همان اختربینی اختصاص دارد. مقالهٔ چهارم مباحثی مانند بروج، خانه‌های سیارات، شرف، مزاج سیارات و نظرهای میان آنها را دربر می‌گیرد. مقالهٔ پنجم نیز شماری از مبانی این قواعد را به صورت پرسش و پاسخ بررسی می‌کند؛ از جمله اینکه چرا تثلیث و تسدیس نظر دوستی و تربیع و مقابله نظر دشمنی شمرده می‌شدند، چرا برای سیارات خانه و شرف تعیین شده و مبنای فردارها چیست.

مقالهٔ هفتم دربارهٔ «اختیارات» است؛ یعنی برگزیدن زمان مناسب برای انجام کارهای مختلف بر پایهٔ وضعیت آسمان. در آن برای فعالیت‌های گوناگون زندگی، از ازدواج، سفر و معامله تا گرمابه رفتن، بریدن و پوشیدن جامه، نامه نوشتن و چوگان زدن، احکامی ذکر شده است.

مقالات پایانی کتاب به احکام سال‌های جهان، زایچه، احکام موالید و تحویل سال‌های زندگی افراد می‌پردازند. در این بخش‌ها وضعیت سیارات، خانه‌ها، سهم‌ها، نظرها و دیگر مؤلفه‌های زایچه برای داوری دربارهٔ موضوع‌های مختلف زندگی بررسی می‌شود.

صورت‌های فلکی

مقالهٔ پانزدهم به «صور الکواکب» اختصاص دارد. شهمردان در این بخش صریحاً از اثر عبدالرحمان صوفی یاد می‌کند و صورت‌های فلکی و ستارگان آنها را شرح می‌دهد. او جایگاه، قدر و مشخصات ستارگان را بیان می‌کند و شیوهٔ نمایش صورت‌ها را با آنچه صوفی در صورالکواکب آورده مقایسه می‌کند.

منابع مورد استفاده در کتاب

در سراسر روضة‌المنجمین از آرا و آثار شماری از دانشمندان و منجمان پیشین یاد شده است. از جملهٔ نام‌هایی که در متن به آنها استناد یا اشاره می‌شود می‌توان به بطلمیوس، ابومعشر بلخی، ابوریحان بیرونی، محمد بن موسی خوارزمی، بتانی و عبدالرحمان صوفی اشاره کرد. در بعضی مباحث احکام نجوم نیز آرا و روش‌هایی به منجمان پیشین نسبت داده شده است؛ برای نمونه، شهمردان در بحث مطرح‌الشعاع از «والیس قبطی اسکندرانی» و ماشاءالله ابن اثری نام می‌برد.

نسخه‌های خطی

نسخه‌های متعددی از روضة‌المنجمین برجای مانده است. جلیل اخوان زنجانی در تصحیح کتاب از یازده نسخه استفاده کرده است.

نسخهٔ اساس تصحیح او نسخهٔ شمارهٔ ۳۶۰۵ کتابخانه و موزه ملی ملک است که در سال ۶۱۰ قمری کتابت شده و از کامل‌ترین نسخه‌های شناخته‌شدهٔ کتاب است. در این نسخه جای بسیاری از تصاویر صورت‌های فلکی خالی مانده است و مصحح برای تکمیل برخی شکل‌ها از منابع دیگر استفاده کرده است.

از نسخه‌های دیگر، نسخه‌ای در کتابخانه‌ای در استانبول با تاریخ کتابت ۸۱۳ قمری وجود دارد که برخلاف نسخهٔ اساس، صورت‌های آسمانی را نیز دربردارد. نسخه‌هایی از اثر در کتابخانه مجلس شورای اسلامی، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی و مجموعه‌های دیگر نیز شناخته شده‌اند.

نسخه‌ای از روضة‌المنجمین در کتابخانه بریتانیا نیز در ضمن مجموعه‌ای کتابت‌شده در سال‌های ۸۱۳–۸۱۴ قمری نگهداری می‌شود. این نسخه کتاب را در پانزده مقاله دربردارد و دارای شماری تصویر و نمودار نجومی، از جمله نمودارهای خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی و تصاویر برخی صورت‌های فلکی است.

چاپ و تصحیح

در سال ۱۳۶۸ خورشیدی چاپی عکسی از روضة‌المنجمین بر پایهٔ نسخهٔ کتابخانهٔ ملک منتشر شد که جلیل اخوان زنجانی مقدمه، فهرست‌ها و اصطلاحات نجومی آن را فراهم کرده بود.

تصحیح انتقادی کتاب به کوشش جلیل اخوان زنجانی در سال ۱۳۸۲، با همکاری مرکز پژوهشی میراث مکتوب و کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی منتشر شد. این چاپ افزون بر متن کتاب، پیشگفتار مصحح، بررسی نسخه‌های خطی، بحثی دربارهٔ ویژگی‌های نثر، توضیحات، فهرست‌ها و نمایه‌های متعدد را دربر دارد.

جایگاه زبانی و تاریخی

روضة‌المنجمین از نمونه‌های نثر علمی فارسی در سدهٔ پنجم هجری است. گستردگی اصطلاحات ریاضی، نجومی و احکامی آن، همراه با کوشش نویسنده برای توضیح آنها به فارسی، کتاب را به منبعی برای بررسی تاریخ واژگان علمی فارسی تبدیل کرده است. از سوی دیگر، کنار هم قرار گرفتن مباحث نجوم ریاضی با احکام نجوم نشان‌دهندهٔ پیوند نزدیک این دو حوزه در سنت علمی دورهٔ اسلامی است.

کتاب همچنین از منابع فارسی برای مطالعهٔ شماری از مفاهیم تاریخی احکام نجوم، از جمله تحت‌الشعاع، مطرح‌الشعاع، نظرهای سیارات، فردارها، اختیارات و احکام موالید به‌شمار می‌رود.

جستارهای وابسته

• شهمردان بن ابی‌الخیر رازی
• نزهت‌نامه علائی
• احکام نجوم
• اخترشناسی در جهان اسلام
• التفهیم
• صورالکواکب
• مطرح‌الشعاع

منابع

• رازی، شهمردان بن ابی‌الخیر (۱۳۸۲). روضة‌المنجمین. به کوشش جلیل اخوان زنجانی. تهران: مرکز نشر میراث مکتوب؛ کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جهانپور، فرهنگ (۱۳۶۳). «نزهت‌نامهٔ علائی اثر شهمردان بن ابی‌الخیر رازی (۱)». ایران‌نامه. ۲ (۴).{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جهانپور، فرهنگ (۱۳۶۳). «نزهت‌نامهٔ علائی اثر شهمردان بن ابی‌الخیر رازی (۲)». ایران‌نامه. ۳ (۱).{{cite journal}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)