مطالع
مَطالع یا به فارسی کهن جوی‌ها[۱] در اخترشناسی دوره اسلامی، به مقادیر یا قوس‌هایی از معدل‌النهار گفته می‌شود که هم‌زمان با نقطه‌ها، درجه‌ها یا قوس‌هایی از منطقةالبروج طلوع می‌کنند. مفرد آن مطلع است. از آنجا که منطقةالبروج نسبت به معدل‌النهار مایل است، درجه‌ها و برج‌های آن در زمان‌های برابر از افق بالا نمی‌آیند و مقدار مطالع آنها بسته به شیوهٔ محاسبه و، در مطالع مایل، به عرض جغرافیایی ناظر وابسته است.[۲]
در منابع نجومی دورهٔ اسلامی اصطلاحاتی چون مطالع بلد (جوی‌های بوم) برای مطلع مایل (جوی کژ) و مطالع به خط استواء برای مطلع مستقیم به کار رفته است.[۲] محاسبهٔ مطالع در تعیین زمان طلوع برج‌ها، استخراج طالع، تهیهٔ جداول نجومی و برخی محاسبات احکام نجوم کاربرد داشت.
مطلع مستقیم
مطلع مستقیم یا، در متون فارسی، مطالع به خط استواء، قوس معدل‌النهار از آغاز بره یا نقطهٔ اعتدال بهاری تا نقطه‌ای از معدل‌النهار است که در «کرهٔ مستقیم» هم‌زمان با جرم یا نقطهٔ مورد نظر طلوع می‌کند.[۲]
جوی راست نام فارسیِ کهنی برای مطلع مستقیم یا «مطالع مستقیم فلک» بوده است؛ یعنی مطالعِ درجات منطقةالبروج در حالت کره مستقیم و بر خط استوا. این اصطلاح در مفاتیح العلوم ثبت شده است.
«کرهٔ مستقیم» حالتی است که ناظر بر استوای زمین قرار دارد و معدل‌النهار با افق زاویهٔ قائمه می‌سازد. مفهوم تاریخی مطلع مستقیم همان خاستگاه کمیت اخترشناختی‌ای است که امروزه با نام بعد یا right ascension شناخته می‌شود.
بطلمیوس در المجسطی جداول «زمان‌های طلوع در کرهٔ مستقیم» را ارائه کرده بود که در پژوهش‌های جدید در ردهٔ جداول مطلع مستقیم قرار می‌گیرند.[۳]
مطلع مایل
مطلع مایل (جوی کژ) یا مطالع بلد مقدار مشابهی است که برای افقِ ناظری در عرض جغرافیایی معین محاسبه می‌شود. چون در بیشتر نقاط زمین معدل‌النهار با افق زاویه‌ای مایل می‌سازد، نقطه‌ای از معدل‌النهار که همراه یک درجهٔ منطقةالبروج طلوع می‌کند با حالت استوایی تفاوت دارد.[۲]
در تعریف ریاضی، مطلع مایلِ یک نقطه از منطقةالبروج قوس معدل‌النهار از نقطهٔ اعتدال بهاری تا نقطهٔ شرقی افق است که هم‌زمان با آن نقطهٔ منطقةالبروج طلوع می‌کند.[۴]
مطالع بروج
از آنجا که دوازده برج منطقةالبروج هر یک ۳۰ درجه طول دارند ولی نسبت آنها با معدل‌النهار یکسان نیست، زمان و قوس لازم برای طلوع یک برج با برج دیگر برابر نیست. در متون نجومی از درازی و کوتاهی مطالع بروج سخن گفته شده است.
جداول مطالع، مقدار قوسی از معدل‌النهار را که هم‌زمان با یک درجه یا یک بخش از منطقةالبروج طلوع می‌کرد نشان می‌دادند. در المجسطی نیز برای عرض‌های جغرافیایی مختلف جدول‌های جداگانهٔ زمان‌های طلوع وجود داشت.[۵]
اختلاف میان مطلع مستقیم و مایل
تفاوت میان مقدار مطلع مستقیم و مطلع مایلِ یک جرم یا نقطه را در اخترشناسی اروپایی ascensional difference می‌نامند. این اختلاف نتیجهٔ عرض جغرافیایی ناظر و میل جرم آسمانی است و در استوا به صفر می‌رسد.
برای خورشید، این کمیت با تفاوت زمان طلوع خورشید نسبت به ساعت ششِ اعتدالی و در نتیجه با طول کمان روزانه ارتباط دارد.[۶]
مطالع مصحح و مطالع ممر
در متون تخصصی نجوم اسلامی اصطلاح‌های مطالع مصحح (جوی‌های سنجیده) و مطالع ممر (جوی‌های گذر) نیز ثبت شده‌اند. در واژه‌نامه‌های جدید تاریخ نجوم، اولی با ascension verified و دومی با ascension of transit برابر گذاشته شده است.[۲] این اصطلاحات به محاسبات تخصصی‌تر جداول و عبورهای نجومی مربوط‌اند و کاربرد آنها به متن و دستگاه محاسباتی وابسته است.
کاربرد در اختربینی
مطالع در احکام نجوم به‌ویژه در محاسباتی که به افق و حرکت روزانهٔ فلک وابسته بودند اهمیت داشت. تعیین طالع و برخی شیوه‌های تقسیم خانه‌ها و طرح شعاع‌های اختران از جمله این کاربردها بودند.
در برخی روش‌های محاسبهٔ مطرح شعاع، فاصلهٔ سادهٔ دایرةالبروجی میان دو اختر کافی شمرده نمی‌شد و تفاوت مطالع برج‌ها نیز در نظر گرفته می‌شد. از این رو یک نظر شصت، نود یا صدوبیست درجه‌ای می‌توانست از حیث مطرح شعاع در درجه‌ای متفاوت از حاصل جمع سادهٔ طول‌های دایرةالبروجی قرار گیرد.[۷]
اصطلاح‌شناسی
| اصطلاح | برابر یا معنی | برابر انگلیسی | توضیح کوتاه |
|---|---|---|---|
| مطلع | جوی | ascension; rising position | مقدار یا جایگاهی مربوط به طلوع یک نقطه یا جرم آسمانی. |
| مطالع | جوی‌ها | ascensions; risings; rising times | جمعِ مطلع؛ مقادیر یا قوس‌های مربوط به طلوع نقاط منطقةالبروج یا اجرام آسمانی. |
| بُعد یا مطلع مستقیم | جوی راست | right ascension | مطلع در «کرهٔ مستقیم»، یعنی برای ناظر بر خط استوا. برابر تاریخی فارسی آن جوی راست نیز بوده است. |
| مطالع مستقیم | جوی‌های راست | right ascensions | مجموعه یا مقادیر مطلع مستقیم برای درجات یا اجرام مختلف. |
| مطالع به خط استواء | جوی‌های استوایی | right ascension | اصطلاح تاریخی دیگر برای مطالع مستقیم، یعنی مطالع محاسبه‌شده در خط استوا. |
| مطلع مایل | جوی کژ | oblique ascension | مطلع برای افق ناظر در عرض جغرافیایی معین؛ مقدار آن به عرض جغرافیایی بستگی دارد. |
| مطالع مایل | جوی‌های کژ | oblique ascensions | مجموعهٔ مقادیر مطلع مایل برای درجات یا اجرام مختلف. |
| مطالع بلد | جوی‌های بوم | oblique ascension | همان مطالع مایل، با تأکید بر محاسبه برای یک شهر، سرزمین یا عرض جغرافیایی معین. |
| مطالع بروج | جوی‌های برج‌ها | rising times of the zodiacal signs; ascensions of the zodiacal signs | مقادیر یا زمان‌های طلوع برج‌های منطقةالبروج؛ چون برج‌ها در زمان‌های برابر طلوع نمی‌کنند، مطالع آنها متفاوت است. |
| اختلاف مطالع | ناهمسانی جوی‌ها | ascensional difference | تفاوت میان مقدار مطلع مستقیم و مطلع مایل برای یک نقطه یا جرم آسمانی. |
| مطالع مصحح | جوی‌های سنجیده | ascension verified | مطالعِ تصحیح یا بازبینی‌شده در محاسبات نجومی؛ واژه‌نامهٔ تخصصی این برابر انگلیسی را ثبت کرده است. |
| مطالع ممر | جوی‌های گذر | ascension of transit | اصطلاحی مربوط به مطالع در محاسبات گذر یا عبور. |
| زمان طلوع | دمیدن‌گاه[۸] | rising time | مدت یا قوس زمانی مربوط به طلوع یک درجه، برج یا جرم آسمانی. |
جستارهای وابسته
پانویس
- ↑ لغتنامه دهخدا، مدخل مطالع.
- 1 2 3 4 5 باقری، محمد؛ زمانی، مریم؛ کریمیان، زینب (۱۴۰۰). واژگان کهن نجوم و احکام نجوم. تهران: مرکز پژوهشی میراث مکتوب. ص. ۳۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ↑ "Ptolemy's Almagest, editions by Toomer". Digital Alfonsine Corpus (in English). Observatoire de Paris.
- ↑ "Oblique ascension". Digital Alfonsine Corpus (in English). Observatoire de Paris.
- ↑ Pedersen, Olaf (2011). A Survey of the Almagest (in English). Springer.
- ↑ Pedersen, Olaf (2011). A Survey of the Almagest (in English). Springer. pp. 110–113.
- ↑ Casulleras, Josep; Hogendijk, Jan P. (2012). "Progressions, Rays and Houses in Medieval Islamic Astrology: A Mathematical Classification". Suhayl (in English). 11: 33–102.
- ↑ لغتنامه دهخدا، مدخل مطلع.
- دستگاه مختصات سماوی