آن سیه‌چرده که شیرینی عالم با اوست
| آن سیه‌چرده که شیرینی عالم با اوست | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۵۷ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۷ |
| بحر | فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع لان (رمل مثمن مخبون اصلم مسبغ) |
| متن | |
آن سیه‌چرده که شیرینی عالم با اوست
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «آن سیه‌چرده که شیرینی عالم با اوست» غزلِ شمارهٔ ۵۷ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و هفت بیت دارد.[۱]
متن این غزل در دست‌نویس‌ها استوار است، اما بر سر اینکه سیه‌چردهٔ آن کیست دست‌کم چهار پاسخ داده شده است.
وزن
دو شارح بر سر رکن پایانی وزن هم‌داستان نیستند. سودی بحر را رمل و تقطیع را «فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن» آورده است،[۲] اما جلالیان وزن را «فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع لان» و بحر را «رمل مثمّن مخبون اصلم مسبغ» می‌نویسد.[۳] هر دو صورت با ردیف بلند این غزل سازگارند.
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۶۲،[۲] در شرح جلالی ۵۵،[۳] در تدوین سلیم نیساری ۴۹[۴] و در حافظ‌نامهِ خرمشاهی ۳۶ است؛[۵] شمارهٔ آن در چاپ خلخالی ۱۸ است.
این غزل از پایدارترین متن‌های این بخش دیوان است: در هر شش دست‌نویس سدهٔ نهم که نیساری به کار برده هفت بیت است، هیچ دست‌نویسی بیتی نیفزوده یا نینداخته است، و یکی از آن‌ها (طوپقاپوسرای، ۸۲۲ ق) حتی یک دگرسانی لفظی هم ندارد و تنها ترتیب ابیاتش متفاوت است.[۴]
با این همه مصرع دوم مطلع در یک واژه اختلافی است: متن نیساری «چشم میگون لب خندان رخ خرّم با اوست» دارد، حال آنکه چاپ قزوینی و غنی «دل خرّم» می‌خواند؛ نیساری این ضبط را به دو دست‌نویس بازمی‌گرداند که یکی از آن‌ها دست‌نویس خلخالی است.[۴][۱]
درون‌مایه و تفسیر
سیه‌چرده کیست
دربارهٔ اینکه این غزل وصف چه کسی است چهار خوانش جداگانه در دست است.
جلالیان آن را سراسر مدح شاه شجاع در جوانی می‌داند و زمان سرایش را نیز معین می‌کند: «این غزل به هنگام سلطنت امیر مبارزالدین و ولایت‌عهدی شاه‌شجاع و پیش از حمله به تبریز سروده شده و تمامی در تعریف و تمجید شاه‌شجاع ولیعهد و جوان است». در تأیید آن می‌نویسد که شاه شجاع پانزده سال از حافظ کوچک‌تر بود و از این رو «پسر سبزه‌چهره» خوانده شده و نشانی از عنوان‌های مردان بزرگسال در غزل نیست، و یادآور می‌شود که او جوانی خوش‌روی بود و مانند همهٔ مردان آل مظفر خالی بر چهره داشت. به خوانش او بیت دوم طعنه‌ای است به پدر، که مردی بددهن بود، و از این رو «شیرین‌دهنان» با کنایه آمده است.[۶][۳]
سودی در برابر هیچ نامی از پادشاه نمی‌برد و غزل را وصف معشوقی انسانی می‌داند؛ به نوشتهٔ او در بیت دوم «هر محبوبی برای خودش پادشاه است، اما جانان ما به همه سر است، زیرا که خاتم حسن جمال با اوست».[۷]
کلارک در ترجمهٔ ۱۸۹۱ خوانش سومی دارد و در یادداشت خود این غزل را در ستایش پیامبر اسلام می‌داند،[۸] و جان پین در ترجمهٔ ۱۹۰۱ مخاطب را زنی می‌گیرد.[۹]
سلیمان و خاتم
خرمشاهی در شرح بیت دوم مدخلی بلند دربارهٔ سلیمان می‌آورد و در آن تفاوتی میان دو کتاب مقدس نشان می‌دهد: «به نبی بودن او در قرآن مجید تصریح شده، ولی در کتاب مقدس فقط به پادشاهی و حکمت او اشاره شده نه نبوت او». او شخصیت سلیمان را «آمیخته‌ای از قصص کتب مقدس و افسانه و اساطیر و نیز واقعیت‌ها و حدس‌های تاریخی» می‌داند.[۵]
نکتهٔ درخور توجه آنکه خودِ انگشتری، که بیت دوم بر آن استوار است، به نوشتهٔ او پایهٔ کتابی ندارد: «یکی دیگر از نمونه‌های حشمت سلیمان انگشتری اوست که در قرآن مجید یا کتاب مقدس به آن‌ها اشاره نشده، ولی در افسانه‌های مربوط به سلیمان وارد شده است».[۱۰]
الگوی سعدی
خرمشاهی این غزل را با وجود اختلاف ردیف ناظر به غزلی از سعدی می‌داند که مطلع آن «به جهان خرم از آنم که جهان خرم ازوست / عاشقم بر همه عالم که همه عالم ازوست» است.[۵]
دشواری بیت سوم
سودی در شرح مصرع «روی خوب است و کمال هنر و دامن پاک» به دشواری متن اعتراف می‌کند و می‌نویسد که تا در الفاظ این مصرع تصرف نشود گره آن گشوده نمی‌شود.[۱۱] او «پاکان» را در همین بیت اولیا و انبیا و ملائک می‌داند،[۱۱] و «معتقدان» را در بیت پایانی به معنای محبان می‌گیرد، «زیرا که در تعبیر روزمره‌شان به عاشق معتقد گویند».[۱۱]
خرمشاهی نیز در شرح بیت پایانی خوانشی را که مصرع دوم را «بخشودن بسیاری روح‌های مکرم بر عهدهٔ حافظ است» می‌گیرد نادرست می‌داند و می‌نویسد که مراد آن است که «همت و فتوح و شفاعت بس روح مکرم همراه حافظ و بدرقه و پشتیبان اوست».[۱۲]
ترجمه‌ها
کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده و در هفت بیت آورده است،[۸] و جان پین در ۱۹۰۱ نیز در هفت بیت.[۹] هرمان بیکنل در گزیدهٔ ۱۸۷۵ و گرترود بل در گزیدهٔ ۱۸۹۷ آن را ترجمه نکرده‌اند.[۱۳][۱۴]
منابع
- 1 2 حافظ، دیوان حافظ، ۴۰.
- 1 2 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۷۵.
- 1 2 3 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۳۹۸.
- 1 2 3 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۷۹.
- 1 2 3 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۳۲۱.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۳۹۷.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۷۶.
- 1 2 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 78.
- 1 2 Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. Villon Society. p. 30–31.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۳۲۲.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۷۷.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۳۲۷.
- ↑ Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner.
- ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزلها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر رمل
- غزلهای حافظ