نیست در شهر نگاری که دل ما ببرد
| نیست در شهر نگاری که دل ما ببرد | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۱۲۸ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۱۰ |
| بحر | فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف) |
| متن | |
نیست در شهر نگاری که دل ما ببرد
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «نیست در شهر نگاری که دل ما ببرد» غزلِ شمارهٔ ۱۲۸ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و ده بیت دارد.[۱] جلالیان وزن آن را «فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن» و بحر آن را «رمل مثمّن مخبون محذوف» آورده است،[۲] و سودی نیز در سرِ غزل همان تقطیع را با عنوان «از بحر رمل» می‌آورد.[۳]
بیت هفتم این غزل در منابع چهار صورت گوناگون دارد، و خرمشاهی در حافظ‌نامه خود دو صورت از آن چهار را با یازده صفحه فاصله چاپ کرده است.
جای غزل در منابع
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۱۴۳ است (جلد دوم، صفحه‌های ۷۹۶ تا ۸۰۰)،[۳] در شرح جلالی ۱۲۲،[۴] در تدوین سلیم نیساری ۱۱۱،[۵] در تصحیح سایه ۱۲۳[۶] و در حافظ‌نامه مدخل هفتادوسوم.[یادداشت ۱][۷] تصحیح سایه جای این غزل و غزل شمارهٔ ۱۲۹ را با هم عوض کرده است.[۶]
بیت هفتم: چهار صورت
مصراع نخست بیت هفتم در منابع چهار صورت دارد:
- «بانگ گاوی چه صدا بازدهد عشوه مخر» در چاپ قزوینی و غنی، در سه دست‌نویس از شش دست‌نویس نیساری، و در متن خودِ خرمشاهی.[۱][۵][۷]
- «سحر با معجزه پهلو نزند ایمن باش» در متن سودی و در متن جلالیان. سودی آن را در فهرست واژه‌های خود می‌شناساند («پهلو نزند یعنی برابری نکند») و جلالیان بازگفتش می‌کند که «مطمئن باش سحر را یارای برابری با معجزه نیست».[۸][۲][۹]
- «سحر با معجزه پهلو نزند فارغ باش» در متن برگزیدهٔ نیساری.[۵]
- «سحر با معجزه پهلو نزند دل خوش دار» در تصحیح سایه.[۶]
خرمشاهی خود دو صورت از این چهار را چاپ کرده است: در متن مدخل خود «بانگ گاوی» می‌آورد و در جای دیگری از همان جلد صورت «دل خوش دار» را، با عبارت «به قول خود حافظ»؛ در سومین جا باز «بانگ گاوی» دارد. او هیچ‌جا به این ناهمخوانی اشاره نمی‌کند.[۷][۱۰][۱۱]
سودی نیز هر دو مصراع را ثبت کرده است: متن او «سحر با معجزه» است و در صفحهٔ پس از آن می‌افزاید «اما محصول مصرعی که [نوشته]: بانگ گاوی چه صدا بازدهد» و آن را جداگانه شرح می‌کند. او هیچ‌یک را رد نمی‌کند.[۸][۱۲]
در ترجمهٔ کلارک هر دو مصراع به‌صورت دو بیت جداگانه آمده‌اند، یکی در جایگاه پنجم و دیگری در جایگاه هشتم، و از این رو متن او یازده بیت دارد.[۱۳]
مصراع دوم همان بیت، که به سامری و ید بیضای موسی اشاره دارد، در همهٔ منابع یکی است.[۵]
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
نیساری این غزل را در شش دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است. متن برگزیدهٔ او نُه بیت است: بیتِ «راه عشق ار چه کمین‌گاه کماندارانست» را زیر خطی جدا و در کمانک با شمارهٔ (۱۰) می‌آورد، یعنی آن را گواهی‌شده می‌داند اما در متن نمی‌نشاند.[۵]
چاپ قزوینی و غنی ده بیت دارد و همان بیت را در جایگاه نهم می‌نشاند، پیش از مقطع. این آرایش در میان آن شش دست‌نویس تنها آرایش یکی از آن‌ها است، دست‌نویسی با نشانهٔ «خ»[یادداشت ۲]: یک دست‌نویس آن بیت را یک‌سره ندارد، یکی سه بیت دیگر را ندارد، دو تا یک بیت را ندارند، و آن یکی که مانند «خ» ده بیت کامل دارد آن بیت را در جایگاه هفتم می‌گذارد.[۵][۱]
در واژه‌ها نیز چاپ قزوینی و غنی در بیت ششم «آن نرگس مستانه» دارد، حال آنکه متن نیساری و پنج دست‌نویس از آن شش «ترکانه» می‌خوانند و تنها «خ» با چاپ قزوینی و غنی است؛ تصحیح سایه نیز «ترکانه» دارد.[۵][۱][۶] در بیت هفتم هم ضبط چاپ قزوینی و غنی همان ضبط سه دست‌نویسی است که «خ» یکی از آن‌هاست.[۵]
در برابر، «خ» در بیت پایانی «و» را از «بپرداز و بهل» می‌اندازد و چاپ قزوینی و غنی آن را نگه می‌دارد.[۵] نیساری شمار دگرسانی‌های هر نسخه را در پای صفحه می‌آورد و در این غزل «خ» با سه دگرسانی در میانهٔ آن شش می‌ایستد، نه در صدر آن‌ها.[۵]
«کش» یا «گش»
واژهٔ «کش» بیت دوم در فرهنگ‌ها دو رسم‌الخط و دو تلفظ یافته است. خرمشاهی می‌نویسد که این واژه «هم با کاف عربی و هم با کاف فارسی ضبط شده، ولی غلبه با ضبط کاف است»، و می‌افزاید که تعلیقات خانلری آن را با گاف فارسی نوشته است؛ او خانلری را نادرست نمی‌خواند و تنها بیشینگی ضبط دیگر را می‌گوید.[۷] سودی هم همین دوگانگی را از فرهنگ‌ها گزارش می‌کند: «از عجم‌ها بفتح کاف شنیده شده … اما در بعض دیگر بکسر کاف بمعنای نازدار و شادان و فرحان نوشته است».[۳]
سودی: شهر، شیراز است
سودی مطلع غزل را گله‌ای از بی‌اعتنایی شهر به اهل ادب می‌خواند و «شهر» را شیراز می‌گیرد: «در شهر شیراز نگاری پیدا نمیشود که دل ما را ببرد … خلاصه بدیاری بروم که برای شاعر ارزش و اعتباری قائلند و علم و ادب را اهمیت میدهند».[۳]
او بیت پنجم را نیز سخنی دربارهٔ شاعری می‌داند نه دربارهٔ آرزو: «اینهمه اشعار از روی تخیل می‌گویم و ابیات مصنع می‌سازم، شاید روزی صاحب‌نظری اشعار خیال‌انگیز حافظ را سیر و تماشا کند».[۸] «باد خزان» بیت سوم را اجل می‌گیرد و «گل رعنا» را «عمر نازنین».[۱۴]
در بیت هشتم خوانش کسی را رد می‌کند که «می» را «من» خوانده بود: «کسیکه بجای «می» من نوشته، بین من و می فرق نگذاشته است».[۱۵]
خوانش جلالیان: غزلی دووجهی
جلالیان این غزل را به روزگار چیرگی شاه محمود بر شیراز می‌بندد و آن را بی هیچ واژهٔ تردیدی می‌گوید. بر خوانش او بیت سوم روی سخن به شاه محمود دارد، بیم بیت ششم آن است که دانش چهل‌سالهٔ شاعر «در خدمت اشخاص بی‌صلاحیتی چون شاه‌محمود درآید»، و بیت نهم کنایه‌ای است به شاه شجاع. داوری پایانی او چنین است: «اینهم یکی دیگر از غزلهای ذووجهین شاعر شیرین‌سخن شیرازی است که با ظاهری عاشقانه، تأویلی ماهرانه و ایهاماتی متکی به رویدادهای زمانی کوتاه از سلطنت شاه‌محمود را دربر دارد».[۱۶][۹]
هیچ‌یک از سه شارح دیگر تاریخی برای این غزل نمی‌آورد.[۳][۷][۵]
درون‌مایه و تفسیر
تماشا: چهار معنی و یک ترجیح
خرمشاهی چهار معنی برای «تماشا» در شعر حافظ برمی‌شمارد، «گشت و گذار و تفرج»، «دیدن»، «تأمل و اندیشه و عبرت» و «سرگرمی و مشغولی»، و آن‌گاه با احتیاط داوری می‌کند: «با توجه به «هوس» و «لعبت باختن» معنای چهارم مناسب‌تر می‌نماید». او در پی آن دو بازگفت سازگار برای بیت می‌آورد و میانشان یکی را برنمی‌گزیند.[۱۷]
دو نکتهٔ صوری
خرمشاهی «بختم» و «رختم» مطلع را دارای سجع می‌داند،[۷] و در بیت سوم «جهش و جابه‌جایی ضمیر» می‌بیند: «عبارت «بادت گل رعنا ببرد» … یعنی: باد گل رعنایت را ببرد».[۱۷]
راه عشق و کمانداران
تنها بند تفسیری کامل خرمشاهی در این مدخل بر بیت نهم است: «اگرچه راه عشق پرخوف و خطرست و کمانداران دشمن (با ایهام به زیبارویان کمان‌ابرو) در کمین رهسپران هستند، ولی اگر عشق را قرین معرفت کنی و دانسته و آگاهانه طی طریق کنی بر اعداء و موانع و مشکلات غلبه خواهی یافت».[۱۸]
خرمشاهی در این مدخل هیچ مقایسه‌ای با شاعران دیگر و هیچ کار نسخه‌شناختی‌ای ندارد، حال آنکه در مدخل چند صفحه پیش‌تر شش چاپ را با هم می‌سنجد.[۷][۱۸]
بازتاب
شش مدخل از فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ به این غزل بازمی‌گردند و سه تای آن‌ها بیت سرآمد دارند: بیت چهارم با کاربرد «دزد بودن روزگار»،[۱۹][۲۰] بیت هفتم با کاربرد «بی‌ارزش بودن هنر مصنوعی و غیرواقعی در مقایسه با هنر راستین»،[۲۱][۲۲] و بیت نهم با کاربرد «برای موفقیت باید آگاهی و علم داشت».[۲۳][۲۴] سه مدخل دیگر بیت‌های نخست و چهارم را شاهد آورده‌اند.[۲۵][۲۶][۲۷]
دو نکته در این‌جا درخور توجه است. بیت هفتم، که مصراع نخستش چهار صورت دارد، به کاربردی مثلی درآمده که بر مصراع دوم آن بسته است، و آن مصراع در همهٔ منابع یکی است؛ پس آن کاربرد به اختلاف ضبط بی‌اعتناست.[۵] و بیت نهم، که بیت سرآمد یکی از آن مدخل‌هاست، همان بیتی است که نیساری آن را در متن خود نمی‌نشاند.[۵]
ترجمه‌ها
کلارک در ۱۸۹۱ این غزل را با شمارهٔ ۲۵۵ و در یازده بیت ترجمه کرده است، چون هر دو صورت مصراع بیت هفتم را جداگانه آورده؛ جان پین در ۱۹۰۱ با شمارهٔ رومی همان عدد و در ده بیت، و تنها با صورت «سحر با معجزه». ترتیب پین همان ترتیب متن سودی است، بیت به بیت.[۱۳][۲۸][۳]
دو مترجم در بیت سوم به دو سو می‌روند: کلارک «باغبان» را «عبادت‌کنندهٔ ظاهری» و «خزان» را «روز رستاخیز» می‌خواند و پین در پانویس خود تنها می‌نویسد که روی سخن با معشوق است.[۱۳][۲۸]
هرمان بیکنل و گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده‌اند.[۲۹][۳۰]
شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد، شمارهٔ رومی جان پین و نشان «B.-S. E.» در یادداشت‌های هرمان بیکنل هر سه یک شماره‌اند و به چاپ بروکهاوس بازمی‌گردند، نه به چاپ قزوینی و غنی. با این همه کلارک خود در دیباچهٔ کتابش می‌نویسد که متن جارت بیش‌تر بازچاپ همان تحریری است که سودی بر آن شرح ترکی نوشته و بروکهاوس در ۱۸۵۴ در لایپزیگ بازچاپش کرده، و آن شرح ترکی تنها تا غزل هشتادم است؛ متن جارت خود کامل است و بر دو دست‌نویس تکیه دارد، یکی بی‌تاریخ و دیگری به تاریخ ۱۵۹۳. پس همراهی این ترجمه‌ها با متن سودی را باید در هر غزل جداگانه سنجید.[۳۱]
یادداشت‌ها
- ↑ شماره‌ای که در حافظ‌نامه برای هر غزل آمده شمارهٔ مدخل خودِ آن کتاب است (از ۱ تا ۲۴۴)، نه شمارهٔ غزل در چاپ قزوینی و غنی.
- ↑ نشانهٔ «خ» در دستگاه نیساری به دست‌نویسی به تاریخ ۸۲۷ ق بازمی‌گردد. در فهرست پنجاه‌ویک نسخهٔ او (صفحه‌های ۸ و ۹) دو دست‌نویس با همین تاریخ هست، نسخهٔ خلخالی در ردیف سیزدهم و نسخهٔ دانشگاه کمبریج (مجموعهٔ ادوارد براون) در ردیف چهاردهم، و نشانهٔ آن دو در چاپ تنها با ضخامت حرف از هم جدا می‌شود. خودِ قزوینی «خ» چاپ خویش را نسخهٔ خلخالی می‌داند، ولی اینکه «خ» نیساری همان دست‌نویس باشد از این صفحه‌ها به دست نمی‌آید؛ اگر این بازشناسی عوض شود آنچه در این مقاله گفته شده سر جای خود می‌ماند، یعنی اینکه ضبط چاپ قزوینی و غنی در این اختلاف‌ها با شمار اندکی از گواهان است و آن دست‌نویس یکی از آن‌هاست، و تنها نام آن دست‌نویس فرق می‌کند. قزوینی خود در مقدمهٔ آن چاپ می‌نویسد که از حیث «عدّهٔ غزلیّات و عدّهٔ ابیات هر غزلی» اساس کار خویش را «منحصراً و منفرداً» همین نسخه گذاشته است، ولی از حیث متن ابیات آن را «بهیچوجه» بسنده نمی‌داند و می‌گوید اغلاط فاحش در آن فراوان است.حافظ، دیوان حافظ، مز. پس یکی بودن شمار ابیات این چاپ با آن دست‌نویس چیزی است که آن چاپ خود بر عهده گرفته است، و آنچه گزینش ویراستارانه به شمار می‌آید ضبط واژه‌هاست؛ دربارهٔ ترتیب ابیات در آن مقدمه سخنی نیست. نشانهٔ «خ» در پانویس‌های خودِ آن چاپ نشانهٔ همان چاپ است و شمارش‌های این مقاله بر نشانه‌های دستگاه نیساری استوار است.
منابع
- 1 2 3 4 حافظ، دیوان حافظ، ۸۷.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۲۱.
- 1 2 3 4 5 6 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۷۹۶.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۱۸.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۴۱.
- 1 2 3 4 ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۲۰۱.
- 1 2 3 4 5 6 7 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۲۷.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۷۹۸.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۲۲.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۶۹.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۸۰.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۷۹۹.
- 1 2 3 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 456–457.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۷۹۷.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۰۰.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۱۹.
- 1 2 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۲۸.
- 1 2 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۲۹.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۱۴–۱۱۵.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱: ۳۴۶.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۱۵.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱: ۱۱۵۸.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۱۵–۱۱۶.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۲: ۱۹۰۲.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۵۳.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۶۰–۱۶۱.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۳۰۰–۳۰۱.
- 1 2 Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 2. Villon Society. p. 61–62.
- ↑ Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner.
- ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.
- ↑ Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. v.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزلها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر رمل
- غزلهای حافظ