دلی که غیب‌نمای است و جام جم دارد

دلی که غیب‌نمای است و جام جم دارد
غزلِ شمارهٔ ۱۱۹ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبان	فارسی
شاعر	حافظ
شمار ابیات	۹
بحر	مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن (مجتث مثمن مخبون اصلم)
متن
دلی که غیب‌نمای است و جام جم دارد ز خاتمی که دمی گم شود چه غم دارد به خطّ و خال گدایان مده خزینهٔ دل به دست شاه‌وشی ده که محترم دارد نه هر درخت تحمّل کند جفای خزان غلام همّت سروم که این قدم دارد رسید موسم آن کز طرب چو نرگس مست نهد به پای قدح هر که شش درم دارد زر از بهای می اکنون چو گل دریغ مدار که عقل کل به صدت عیب متّهم دارد ز سرّ غیب کس آگاه نیست قصّه مخوان کدام محرم دل ره در این حرم دارد دلم که لاف تجرّد زدی کنون صد شغل به بوی زلف تو با باد صبحدم دارد مراد دل ز که پرسم که نیست دلداری که جلوهٔ نظر و شیوهٔ کرم دارد ز جیب خرقهٔ حافظ چه طرف بتوان بست که ما صمد طلبیدم و او صنم دارد ۲ ۴ ۶ ۸ نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۱۱۸آن کس که به دست جام دارد ←غزل پسین۱۲۰بتی دارم که گرد گل ز سنبل سایه‌بان دارد

غزل با مطلعِ «دلی که غیب‌نمای است و جام جم دارد» غزلِ شمارهٔ ۱۱۹ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و نُه بیت دارد. جلالیان وزن آن را «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلن» و بحر آن را «مجتثّ مثمّن مخبون اصلم» آورده است، و سودی نیز در سرِ غزل «از بحر مجتث» نوشته است.

ضبط چاپ قزوینی و غنی در این غزل، هم در ترتیب ابیات و هم در دو واژهٔ بیت هشتم، تنها یک دست‌نویس سدهٔ نهم را با خود دارد. دو شارح نیز دو چارچوب تاریخی یک‌سره جدا برای مطلع آن آورده‌اند: سودی آن را اشاره‌ای به شاه منصور می‌داند و جلالیان دلداری به شاه شجاع.

جای غزل در منابع

شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۱۳۴ است (جلد دوم، صفحه‌های ۷۴۳ تا ۷۴۹)، در شرح جلالی ۱۱۳، در تدوین سلیم نیساری ۱۰۲ و در تصحیح سایه ۱۱۲.

خرمشاهی در حافظ‌نامه مدخلی برای این غزل ندارد؛ شماره‌های پیاپی مدخل‌های او از مدخل شصت‌وهفتم، که غزل شمارهٔ ۱۱۵ را شرح می‌کند، یک‌راست به مدخل شصت‌وهشتم می‌رسد که از غزل شمارهٔ ۱۲۲ آغاز می‌شود؛ پس جایی برای غزل‌های میان آن دو نمی‌ماند. با این همه او مطلع این غزل را در دو جای دیگر کتاب نقل کرده است، یک بار در بحث خود دربارهٔ سلیمان و خاتم او و بار دیگر در مدخل «جام جم»، آن جا که صورت‌های دیگر این ترکیب در شعر حافظ را برمی‌شمارد.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

نیساری این غزل را در هفت دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است. هیچ‌یک از آن هفت بیتی افزوده ندارد، ولی شمار ابیاتشان یکسان نیست: سه دست‌نویس هفت بیت دارند، یکی هشت بیت، و سه دست‌نویس نُه بیت.

ترتیب ابیات چاپ قزوینی و غنی با ترتیب متن برگزیدهٔ نیساری یکی نیست، و در میان آن هفت دست‌نویس تنها یکی، با نشانهٔ «خ»، همان ترتیب چاپ قزوینی و غنی را دارد؛ دو دست‌نویس نُه‌بیتی دیگر هر یک آرایش دیگری دارند.

در واژه‌ها نیز چاپ قزوینی و غنی در دو جا از متن نیساری جدا می‌شود. یکی بیت هشتم است، که در هر دو واژهٔ آن «خ» یگانه گواه آن است: «مراد دل ز که پرسم که نیست دلداری» در برابر «ز که جویم چو نیست دلداری» متن نیساری. در برابر، نیساری برای «خ» هیچ ضبط یکّهٔ دیگری ثبت نکرده است که چاپ قزوینی و غنی آن را نپذیرفته باشد. متن سودی در همان مصراع «ز که جویم» دارد، یعنی با متن نیساری.

نیساری شمار دگرسانی‌های هر نسخه را در پای صفحه می‌آورد و در این غزل چهار دست‌نویس از هفت هیچ اختلاف واژه‌ای با متن او ندارند.

واوِ مطلع

مطلع غزل در چاپ قزوینی و غنی و در متن نیساری و در هر هفت دست‌نویس او «غیب‌نمای است و جام جم دارد» است. سودی اما ضبط دیگری را نیز می‌شناسد و آن را به یکی از شارحان پیشین می‌بندد: «واو، حرف عطف. در بعض نسخ واو وجود ندارد. سروری هم آن نسخه را اختیار کرده است و هر دو جایز است». او برای هر دو صورت بازگفتی جدا می‌آورد؛ با واو، «مراد از جام جم خود دل است» و بی واو، غیب‌نمایی دل از آن است که خود صاحب جام جم است. آن روایتِ بی‌واو در هیچ‌یک از دست‌نویس‌های سدهٔ نهمِ نیساری نیست.

بیت مقطع

چاپ قزوینی و غنی در بیت پایانی «که ما صمد طلبیدم» دارد، در صورت مفرد؛ متن نیساری «طلبیدیم» است و هیچ دگرسانی‌ای برای آن ثبت نشده، یعنی هر هفت دست‌نویس صورت جمع را دارند، و متن سودی و تصحیح سایه نیز «طلبیدیم» دارند. چاپ عکسی قزوینی و غنی همان «طلبیدم» را نشان می‌دهد، پس روشن نیست این گزینشی ویراستارانه است یا افتادن یک «ی» در حروف‌چینی سال ۱۳۲۰.

ترتیب و ضبط سایه

تصحیح سایه نُه بیت دارد اما ترتیب متن نیساری را، نه ترتیب چاپ قزوینی و غنی. او «خزانهٔ دل» می‌خواند در برابر «خزینهٔ دل» آن چاپ، و «غلام قامت سروم» در برابر «غلام همّت سروم»؛ این ضبط دوم در دستگاه نیساری برای هیچ‌یک از آن هفت دست‌نویس ثبت نشده است، پس از بیرون آن گواهان سدهٔ نهم آمده است.

درون‌مایه و تفسیر

سودی: اشاره به شاه منصور

سودی مطلع غزل را اشاره‌ای تاریخی می‌داند: «این بیت تلمیحی است به قصهٔ شاه منصور که بعضی از بگهای ترک در اثر غلبه از شهر شیراز مجبور به فرارش کردند و شاه منصور هم لشکر جمع کرده پس از غلبه بر دشمنان و از بین بردن آنها دوباره به تخت سلطنت جلوس کرد». او برای همین خوانش به شرح خود بر غزلی دیگر ارجاع می‌دهد و نتیجه می‌گیرد: «ماحصل در این بیت شاه منصور را به جم و دشمنش را به دیو تشبیه کرده است». این خوانش را او تنها بر بیت نخست می‌نشاند.

جلالیان: دلداری به شاه شجاع

جلالیان چارچوب تاریخی دیگری دارد و آن را بی هیچ واژهٔ تردیدی می‌آورد: «در مدّت کوتاهی که شاه‌محمود بر شیراز مسلّط و شاه‌شجاع متواری بود، حافظ غزلهای زیادی در تشجیع شاه‌شجاع و به طرفداری از او سروده است … این غزل نیز در دلداری و تشویق و تشجیع شاه‌شجاع سروده شده است». بر این خوانش، بیت نخست یعنی «اگر موقتاً حکومت از دست تو به در رفته است غصّه مخور»، «گدایان» بیت دوم فرومایگان‌اند، و مصراع «نه هر درخت تحمّل کند جفای خزان» به شاه محمود بازمی‌گردد. او در پایان مدخل «صنم» بیت آخر را نیز خودِ شاه شجاع می‌گیرد.

هیچ‌یک از این دو شارح از دیگری نام نمی‌برد.

جلالیان: حافظ سبب‌باور نه جبری

جلالیان از بیتِ «ز سرّ غیب کس آگاه نیست» به داوری‌ای کلی دربارهٔ اندیشهٔ حافظ می‌رسد: به نوشتهٔ او حافظ هر جا بخواهد از می‌خوارگی خود دفاع کند «جبری محض» می‌شود، «امّا همین یک بیت کافی است تا ثابت کند که این شاعر … مردی واقع‌بین … است که امور دنیا و خلقت را نه از دریچهٔ دستورات شریعت بلکه از سبب و اسباب می‌داند». این داوری از آنِ خودِ او است و بر همین یک بیت بنا شده.

او در همین مدخل مضمون بیت دوم را نیز برگرفته از نظامی می‌داند و بیتی از لیلی و مجنون را گواه می‌آورد: «گنجینه مده به هر گدایی / ترسم که جهان کند خطایی».

دو ردّیهٔ سودی

سودی در این غزل دو بار خوانش شارحان پیشین را رد می‌کند و هر دو بار نام می‌برد. در بیت پنجم، با نشانهٔ «رد سروری و شمعی»، دو خوانش را کنار می‌گذارد و دربارهٔ دومی می‌نویسد که گوینده «یک معنای غیرمسموع و بکر اختراع کرده است». و در بیت پایانی، با نشانهٔ «رد شمعی»، بر سر واژهٔ «طرف»: «در اینجا به معنای فایده است. کسی که این کلمه را امید گفته، معنای عندی کرده است».

شش درم نرگس

سودی شش گلبرگ سیمین نرگس را همان «شش درم» بیت چهارم می‌داند و بیتی از بسحاق شیرازی را گواه می‌آورد، و نتیجه می‌گیرد «مراد تشویق به باده‌نوشی و عیش و عشرت است». او در بیت ششم نیز آن را رد بر مدّعیان علم غیب می‌خواند: «خداوند کسی را از اسرار غیب مطّلع نمی‌کند مگر به وسیلهٔ وحی و الهام». در بیت هشتم دو خوانش می‌آورد، شکایت از معشوقان یا از توانگران بی‌کرم، و میان آن دو داوری نمی‌کند.

بازتاب

پنج مدخل از فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ به این غزل بازمی‌گردند و یکی از آن‌ها بیت سرآمد دارد: مطلع غزل با کاربرد «تسلی دادن با کوچک انگاشتن چیزی». چهار مدخل دیگر بیت‌های نخست و دوم و ششم و پایانی را شاهد آورده‌اند.

ترجمه‌ها

کلارک در ۱۸۹۱ این غزل را در نُه بیت ترجمه کرده است و ترتیب او ترتیب متن سودی است، نه ترتیب چاپ قزوینی و غنی.

جان پین در ۱۹۰۱ ده بیت دارد، و بیت افزودهٔ او بیتی است که سودی در شرح خود تنها به گواهی و از غزلی دیگر آورده بود: «خاتم جم را بشارت ده به حسن خاتمت». پین در پانویس همان غزل خوانش تاریخی سودی را نیز به نام او نقل می‌کند و آن را بر «دو بیت نخست» می‌نشاند، یعنی بر متنی که آن بیت افزوده را دارد. بیکنل، که شماره‌گذاری‌اش با کلارک می‌خواند نه با پین، از این غزل تنها سه بیت را ترجمه کرده و از بیت چهارم آغاز کرده است. گرترود بل آن را ترجمه نکرده است.

شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد، شمارهٔ رومی جان پین و نشان «B.-S. E.» در یادداشت‌های هرمان بیکنل هر سه یک شماره‌اند و به چاپ بروکهاوس بازمی‌گردند، نه به چاپ قزوینی و غنی.

منابع

کتاب‌نامه

• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)