چو باد عزم سر کوی یار خواهم کرد
| چو باد عزم سر کوی یار خواهم کرد | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۱۳۵ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۷ |
| بحر | مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلان (مجتث مثمن مخبون اصلم مسبغ) |
| متن | |
چو باد عزم سر کوی یار خواهم کرد
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «چو باد عزم سر کوی یار خواهم کرد» غزلِ شمارهٔ ۱۳۵ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و هفت بیت دارد.[۱] جلالیان وزن آن را «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلان» و بحر آن را «مجتّث مثمّن مخبون اصلم مُسبغ» آورده است، و سودی نیز در سرِ غزل «از بحر مجتث» نوشته است.[۲][۳]
متن این غزل در واژه‌ها یکی از پایدارترین متن‌های دست‌نویس‌های سدهٔ نهم است: از یازده دست‌نویسی که سلیم نیساری برای آن به کار می‌گیرد تنها یکی دگرسانی دارد. ترتیب ابیات آن اما دو گونه است، و ترتیب چاپ قزوینی و غنی ترتیب دو دست‌نویس از آن یازده است.
جای غزل در منابع
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۱۵۰ است (جلد دوم، صفحه‌های ۸۳۱ تا ۸۳۴)،[۳] در شرح جلالی ۱۲۹،[۴] در تدوین نیساری ۱۱۷[۵] و در تصحیح سایه ۱۲۹.[یادداشت ۱][۶]
خرمشاهی در حافظ‌نامه مدخلی برای این غزل ندارد، و نبود آن از پیوستگی شماره‌های مدخل‌های خودِ او روشن می‌شود: مدخل هفتادوششم غزل شمارهٔ ۱۳۳ را شرح می‌کند، مدخل هفتادوهفتم غزل شمارهٔ ۱۳۴ را، مدخل هفتادوهشتم غزل شمارهٔ ۱۳۶ را و مدخل هفتادونهم غزل شمارهٔ ۱۴۰ را؛ پس جایی برای این غزل نمی‌ماند. فهرست الفبایی مطلع‌های همان کتاب هم این مطلع را ندارد.[یادداشت ۲][۷][۸]
ترتیب ابیات
ترتیب ابیات چاپ قزوینی و غنی ترتیب دو دست‌نویس سدهٔ نهم در دستگاه نیساری است، یکی از آن دو با نشانهٔ «خ»[یادداشت ۳] و دیگری با نشانهٔ «صف». در برابر، متن برگزیدهٔ نیساری، که ترتیب شش دست‌نویس دیگر است، جای بیت‌های دوم و سوم را عوض می‌کند و سه بیت میانی را نیز جور دیگری می‌چیند؛ سه دست‌نویس دیگر آرایش‌های میانی دارند.[۵][۱]
شرح جلالی در این نکته با خودش نمی‌خواند: صفحهٔ متن خطی او ترتیب متن نیساری را نشان می‌دهد و شماره‌های «معانی ابیات» خودش ترتیب چاپ قزوینی و غنی را.[۴][۹]
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
نیساری این غزل را در یازده دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است، بیش‌ترین شمار گواه در این بخش دیوان، و در پای صفحه می‌نویسد که تنها یک دست‌نویس دگرسانی دارد و «۱۰ نسخهٔ دیگر بدون اختلاف»اند. آن سه دگرسانی هر سه از همان یک دست‌نویس است و دست‌نویس «خ» در واژه‌ها هیچ اختلافی با متن او ندارد.[۵] هیچ بیتی هم در هیچ‌یک از آن یازده نیفتاده است.[۵]
ضبط چاپ قزوینی و غنی در واژه‌ها همان ضبط متن نیساری است. متن سودی در بیت دوم «بطالتم پس» دارد، در برابر «بطالتم بس» چاپ قزوینی و غنی، و بازگفت خودش همان را تأیید می‌کند («از امروز ببعد بطالتم را قضا میکنم»).[۵][۱][۱۰]
درون‌مایه و تفسیر
شمع صبحدم
سودی برای «شمع صبحدم» دو معنی می‌آورد و میان آن دو داوری نمی‌کند: «مراد از شمع صبحدم شمس است» و «جایز است مراد از شمع صبحدم، شمعی باشد که تا هنگام صبح میسوزد».[۱۱] جلالیان هم برای همان بیت دو خوانش با حرف «الف» و «ب» می‌آورد، یکی روشن‌شدن مانند آفتاب و دیگری سوختن شمع در پای خورشید.[۹]
خوانش جلالیان: پس از شکست ابواسحاق
جلالیان این غزل را به روزگار پس از برافتادن شاه شیخ ابواسحاق و چیرگی امیر مبارزالدین بر شیراز می‌بندد و آن را بی هیچ واژهٔ تردیدی می‌گوید: غزل «پس از شکست شاه شیخ ابواسحاق و تسلط امیر مبارزالدّین بر شیراز سروده شده … و قصد آن دارد که به دنبال شاه شیخ ابواسحاق قصد سفر نماید»، و «در بیت ششم اشاره به گیسوان بلند شاه شیخ ابواسحاق دارد».[۲]
او در همان جا غزلی هم‌وزن و هم‌قافیه از ناصر بخارایی را نیز می‌آورد.[۲] هیچ‌یک از سودی و نیساری و سایه تاریخی برای این غزل نمی‌آورد.[۳][۵][۶]
بازتاب
یک مدخل از فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ به بیت دوم این غزل بازمی‌گردد، با کاربرد «اشاره به هدر ندادن لحظات عمر»؛ آن بیت در آن مدخل شاهد است، نه بیت سرآمد.[۱۲]
ترجمه‌ها
کلارک در ۱۸۹۱ این غزل را با شمارهٔ ۱۲۰ و در هفت بیت ترجمه کرده است و جان پین در ۱۹۰۱ با شمارهٔ رومی همان عدد و نیز در هفت بیت؛ ترتیب هر دو همان ترتیب متن سودی است، یعنی بیت سوم چاپ قزوینی و غنی را دوم می‌آورند.[۱۳][۱۴][یادداشت ۴][۳]
هرمان بیکنل و گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده‌اند.[۱۵][۱۶]
یادداشت‌ها
- ↑ ترتیب غزل‌ها در تصحیح سایه الفبایی است، بر پایهٔ ردیف و قافیه؛ پس ناهمسویی شمارهٔ او با شمارهٔ چاپ قزوینی و غنی نشانهٔ داوری متنی او نیست.
- ↑ شماره‌ای که در حافظ‌نامه برای هر غزل آمده شمارهٔ مدخل خودِ آن کتاب است، نه شمارهٔ غزل در چاپ قزوینی و غنی؛ ارجاع‌های درونی آن کتاب («شرح غزل N») هم به همان شماره‌های خودش است.
- ↑ نشانهٔ «خ» در دستگاه نیساری به دست‌نویسی به تاریخ ۸۲۷ ق بازمی‌گردد. در فهرست پنجاه‌ویک نسخهٔ او (صفحه‌های ۸ و ۹) دو دست‌نویس با همین تاریخ هست، نسخهٔ خلخالی در ردیف سیزدهم و نسخهٔ دانشگاه کمبریج (مجموعهٔ ادوارد براون) در ردیف چهاردهم، و نشانهٔ آن دو در چاپ تنها با ضخامت حرف از هم جدا می‌شود. خودِ قزوینی «خ» چاپ خویش را نسخهٔ خلخالی می‌داند، ولی اینکه «خ» نیساری همان دست‌نویس باشد از این صفحه‌ها به دست نمی‌آید؛ اگر این بازشناسی عوض شود آنچه در این مقاله گفته شده سر جای خود می‌ماند، یعنی اینکه ضبط چاپ قزوینی و غنی در این اختلاف‌ها با شمار اندکی از گواهان است و آن دست‌نویس یکی از آن‌هاست، و تنها نام آن دست‌نویس فرق می‌کند. قزوینی خود در مقدمهٔ آن چاپ می‌نویسد که از حیث «عدّهٔ غزلیّات و عدّهٔ ابیات هر غزلی» اساس کار خویش را «منحصراً و منفرداً» همین نسخه گذاشته است، ولی از حیث متن ابیات آن را «بهیچوجه» بسنده نمی‌داند و می‌گوید اغلاط فاحش در آن فراوان است.حافظ، دیوان حافظ، مز. پس یکی بودن شمار ابیات این چاپ با آن دست‌نویس چیزی است که آن چاپ خود بر عهده گرفته است، و آنچه گزینش ویراستارانه به شمار می‌آید ضبط واژه‌هاست؛ دربارهٔ ترتیب ابیات در آن مقدمه سخنی نیست. نشانهٔ «خ» در پانویس‌های خودِ آن چاپ نشانهٔ همان چاپ است و شمارش‌های این مقاله بر نشانه‌های دستگاه نیساری استوار است.
- ↑ شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد، شمارهٔ رومی جان پین و نشان «B.-S. E.» در یادداشت‌های هرمان بیکنل هر سه یک شماره‌اند و به چاپ بروکهاوس بازمی‌گردند. این شماره با شمارهٔ مدخل‌های شرح سودی یکی نیست: همین غزل در شرح سودی مدخل صدوپنجاهم است و در چاپ بروکهاوس شمارهٔ ۱۲۰. شمارهٔ دومی هم که کلارک در کمانک می‌آورد شمارهٔ چاپ سنگی هند است و با شمارهٔ چاپ قزوینی و غنی همسو نیست.
منابع
- 1 2 3 حافظ، دیوان حافظ، ۹۲.
- 1 2 3 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۵۲.
- 1 2 3 4 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۳۱.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۵۰.
- 1 2 3 4 5 6 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۴۷.
- 1 2 ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۲۰۷.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۵۵.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۶.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۵۱.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۳۲.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۳۳.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۳۲۱–۳۲۲.
- ↑ Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 248–249.
- ↑ Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. London: Villon Society. p. 142–143.
- ↑ Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner.
- ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزل‌ها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر مجتث
- غزلهای حافظ