به آب روشن می عارفی طهارت کرد
| به آب روشن می عارفی طهارت کرد | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۱۳۲ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۶ |
| بحر | مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلان (مجتث مثمن مخبون اصلم مسبغ) |
| متن | |
به آب روشن می عارفی طهارت کرد
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «به آب روشن می عارفی طهارت کرد» غزلِ شمارهٔ ۱۳۲ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و شش بیت دارد.[۱] جلالیان وزن آن را «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلان» و بحر آن را «مجتّث مثمّن مخبون اصلم مُسبَغ» آورده است،[۲] و سودی نیز در سرِ غزل «از بحر مجتث» نوشته است، با پایانه‌ای که در چاپ او «مفاعلن فعلات» است.[۳]
این غزل و غزل شمارهٔ ۱۳۱ جفتی همزادند و مرز میان آن دو در منابع یکسان کشیده نشده است؛ شرح آن در مقالهٔ آن غزل آمده است.
جای غزل در منابع
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۱۴۷ است (جلد دوم، صفحه‌های ۸۱۵ تا ۸۱۸)،[۳] در شرح جلالی ۱۲۶،[۴] در تدوین سلیم نیساری ۱۱۴[۵] و در تصحیح سایه ۱۲۵.[یادداشت ۱][۶]
خرمشاهی در حافظ‌نامه مدخلی برای این غزل ندارد، و نبود آن از پیوستگی شماره‌های مدخل‌های خودِ او روشن می‌شود: مدخل هفتادوچهارم غزل شمارهٔ ۱۲۹ را شرح می‌کند، مدخل هفتادوپنجم غزل شمارهٔ ۱۳۱ را، مدخل هفتادوششم غزل شمارهٔ ۱۳۳ را و مدخل هفتادوهفتم غزل شمارهٔ ۱۳۴ را؛ پس جایی برای این غزل نمی‌ماند.[یادداشت ۲][۷][۸]
با این همه او بیت نخست این غزل را در جای دیگری از کتاب گواه می‌آورد، در بحثی که در آن نشان می‌دهد «عارف» در نگاه حافظ واژه‌ای مثبت است: «از نظر حافظ عارف همان صوفی راستین است».[۹]
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
نیساری این غزل را در هفت دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است و متن برگزیدهٔ او هفت بیت دارد، یعنی یک بیت بیش از چاپ قزوینی و غنی: بیتی که در آن چاپ بیت هفتم غزل پیشین است. شمار ابیات در آن هفت دست‌نویس یکسان نیست؛ سه دست‌نویس پنج بیت دارند، دو دست‌نویس شش، یکی شش و تنها یکی هر هفت بیت را.[۵]
چاپ قزوینی و غنی در دو جا از متن نیساری جدا می‌شود و دست‌نویسی با نشانهٔ «خ»[یادداشت ۳] در هر دو جا با آن است: در نداشتن آن بیت در این غزل، که «خ» هم آن را به غزل پیشین می‌برد؛ و در بیت دوم، «ساغر زرّین خور نهان گردید» در برابر «نهان کردند» متن نیساری. در این غزل هیچ ضبطی نیست که «خ» داشته باشد و چاپ قزوینی و غنی آن را نپذیرد، و در هیچ‌یک از آن دو جا هم «خ» تنها گواه نیست.[۵][۱]
بیت مقطع: «حافظ» یا «صوفی»
چاپ قزوینی و غنی بیت پایانی را «خبر دهید که حافظ به می طهارت کرد» می‌آورد، و متن نیساری هیچ دگرسانی‌ای برای آن ثبت نکرده است، یعنی هر هفت دست‌نویس سدهٔ نهم او همین را دارند.[۵] در برابر، سودی این بیت را به غزل پیشین خود برده است، در جایگاه نهم از ده بیت آن، و آن جا «خبر دهید که صوفی به می قصارت کرد» می‌خواند؛ «صوفی» را «یعنی امام» می‌گیرد و «قصارت» را از ریشهٔ شستن و پاک‌کردن. بیت پایانی این غزل در متن او «نشان عهد محبت ز جان حافظ پرس» است. هر دو ترجمهٔ انگلیسی سدهٔ نوزدهم همان مرز سودی را دارند: «صوفی» در بیت نهم غزل پیشین آن دو می‌آید و بیت پایانی این غزل در آن دو نام حافظ را دارد.[۱۰][۱۱][۱۲] پس این ضبط به روایت متأخر عثمانی بازمی‌گردد و در گواهان سدهٔ نهم نیست.
دو بیتی که تنها در روایت عثمانی هست
متن سودی شش بیت دارد اما دو بیت از آن شش در چاپ قزوینی و غنی نیست، و در هیچ‌یک از دوازده دست‌نویسِ این جفت غزل و در تصحیح سایه هم نیست؛ همان دو بیت در ترجمه‌های کلارک و پین هست و در همان جایگاه.[۱۳][۱۴][۱۵][۵][۶][۱۱][۱۲]
ضبطی که دوگانگی مطلع را برمی‌دارد
سودی برای مصراع دوم بیت دوم ضبط دیگری هم گزارش می‌کند: «هلال ابروی ساقی به می اشارت کرد». پذیرفتن آن ضبط همان یکسانی واژه‌به‌واژه با غزل پیشین را از میان برمی‌دارد، هرچند خودِ سودی این پیامد را نمی‌گوید و آن ضبط در دست‌نویس‌های نیساری نیامده است.[۱۶][۵]
نشانه‌گذاری سایه
تصحیح سایه شش بیت دارد و جای بیت‌های چهارم و پنجم چاپ قزوینی و غنی را عوض کرده است، همان ترتیبی که ترجمه‌های کلارک و پین دارند. او دو صورت از بیت «امام خواجه» را یکی زیر دیگری چاپ می‌کند و صورت دومی را با نشانه‌ای مشخص می‌کند؛ آن صورت نشانه‌دار همان ضبطی است که دو دست‌نویس سدهٔ نهم در دل غزل پیشین دارند.[۶][۵][۱۱][۱۲]
درون‌مایه و تفسیر
«قصارت»: یک بازی واژگانی
جلالیان نکته‌ای در واژهٔ «قصارت» بیت چهارم می‌بیند و آن را بر دو معنای این واژه بنا می‌کند، شستن و کوتاه کردن: «حافظ در بیت چهارم این غزل اشاره‌یی بس لطیف در کلمهٔ قصارت گنجانیده است … خودش شرابخوار بود و خرقهٔ خود را با شراب تطهیر کرده بود و از فرط مستی نماز را به صورت قصر خواند و این معنا از کلمهٔ قصارت مستفاد می‌شود و بی‌شک نیّت شاعر تخطئهٔ او بوده و طنز و ایهام را به هم پیوسته».[۱۷]
سودی همان بیت را طنزی بی‌پیچیدگی در حق پیشنمازی می‌خواند که مرتکب گناه شده است، و بازی واژگانی‌ای در آن نمی‌بیند.[۱۳]
خوانش جلالیان
جلالیان این غزل و غزل پیشین را به یک عید فطر در «اوایلِ حکومت امیر مبارزالدین» می‌بندد و «امام خواجه» را خودِ امیر مبارزالدین می‌خواند: «یعنی امیر مبارزالدّین، سلطان و پیشنماز که همیشه در نمازها خطبه‌های طولانی می‌خواند و مردم را مرعوب می‌کرد». این بازشناسی را بی هیچ واژهٔ تردیدی می‌گوید، هرچند خودِ آن مناسبت را با تردید آورده است.[۲][۱۷]
هیچ‌یک از سودی و نیساری و سایه تاریخ یا مناسبتی برای این غزل نمی‌آورد.[۳][۵][۶]
بازتاب
هیچ بیتی از این غزل در فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ نیامده است. نزدیک به یک‌چهارم غزل‌های دیوان چنین‌اند.
ترجمه‌ها
کلارک در ۱۸۹۱ این غزل را با شمارهٔ ۱۱۹ و در شش بیت ترجمه کرده است و جان پین در ۱۹۰۱ با شمارهٔ رومی همان عدد و نیز در شش بیت؛ ولی این همسانی شمار، جانشینی دو بیت را می‌پوشاند: دو بیت از شش بیت آن دو در چاپ قزوینی و غنی نیست و دو بیت از چاپ قزوینی و غنی در آن دو نیست، چون به غزل پیشین رفته است.[۱۱][۱۲][۱۳]
هرمان بیکنل و گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده‌اند.[۱۸][۱۹]
شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد، شمارهٔ رومی جان پین و نشان «B.-S. E.» در یادداشت‌های هرمان بیکنل هر سه یک شماره‌اند و به چاپ بروکهاوس بازمی‌گردند، نه به چاپ قزوینی و غنی؛ شمارهٔ دومی که کلارک در کمانک می‌آورد شمارهٔ چاپ سنگی هند است.
یادداشت‌ها
- ↑ ترتیب غزل‌ها در تصحیح سایه الفبایی است، بر پایهٔ ردیف و قافیه؛ پس اگر شمارهٔ او با شمارهٔ چاپ قزوینی و غنی همسو نباشد، این نشانهٔ داوری متنی او نیست.
- ↑ شماره‌ای که در حافظ‌نامه برای هر غزل آمده شمارهٔ مدخل خودِ آن کتاب است (از ۱ تا ۲۴۴)، نه شمارهٔ غزل در چاپ قزوینی و غنی.
- ↑ نشانهٔ «خ» در دستگاه نیساری به دست‌نویسی به تاریخ ۸۲۷ ق بازمی‌گردد. در فهرست پنجاه‌ویک نسخهٔ او (صفحه‌های ۸ و ۹) دو دست‌نویس با همین تاریخ هست، نسخهٔ خلخالی در ردیف سیزدهم و نسخهٔ دانشگاه کمبریج (مجموعهٔ ادوارد براون) در ردیف چهاردهم، و نشانهٔ آن دو در چاپ تنها با ضخامت حرف از هم جدا می‌شود. خودِ قزوینی «خ» چاپ خویش را نسخهٔ خلخالی می‌داند، ولی اینکه «خ» نیساری همان دست‌نویس باشد از این صفحه‌ها به دست نمی‌آید؛ اگر این بازشناسی عوض شود آنچه در این مقاله گفته شده سر جای خود می‌ماند، یعنی اینکه ضبط چاپ قزوینی و غنی در این اختلاف‌ها با شمار اندکی از گواهان است و آن دست‌نویس یکی از آن‌هاست، و تنها نام آن دست‌نویس فرق می‌کند. قزوینی خود در مقدمهٔ آن چاپ می‌نویسد که از حیث «عدّهٔ غزلیّات و عدّهٔ ابیات هر غزلی» اساس کار خویش را «منحصراً و منفرداً» همین نسخه گذاشته است، ولی از حیث متن ابیات آن را «بهیچوجه» بسنده نمی‌داند و می‌گوید اغلاط فاحش در آن فراوان است.حافظ، دیوان حافظ، مز. پس یکی بودن شمار ابیات این چاپ با آن دست‌نویس چیزی است که آن چاپ خود بر عهده گرفته است، و آنچه گزینش ویراستارانه به شمار می‌آید ضبط واژه‌هاست؛ دربارهٔ ترتیب ابیات در آن مقدمه سخنی نیست. نشانهٔ «خ» در پانویس‌های خودِ آن چاپ نشانهٔ همان چاپ است و شمارش‌های این مقاله بر نشانه‌های دستگاه نیساری استوار است.
منابع
- 1 2 حافظ، دیوان حافظ، ۹۰.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۳۸.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۱۵.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۳۶.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۴۴.
- 1 2 3 4 ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۲۰۳.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۳۷.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۴۳.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۱۳۸.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۱۳.
- 1 2 3 4 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 248–249.
- 1 2 3 4 Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. Villon Society. p. 141–142.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۱۷.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۱۸.
- ↑ نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۴۳.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۱۶.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۳۹.
- ↑ Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner.
- ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزل‌ها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر مجتث
- غزل‌های حافظ