دلبر برفت و دلشدگان را خبر نکرد

دلبر برفت و دلشدگان را خبر نکرد
برگ ۲۲۴ نسخهٔ عکسی
غزلِ شمارهٔ ۱۳۹ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبانفارسی
شاعرحافظ
شمار ابیات۶
بحرمفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
متن

دلبر برفت و دلشدگان را خبر نکرد
یاد حریف شهر و رفیق سفر نکرد
یا بخت من طریق مروّت فرو گذاشت
یا او به شاهراه طریقت گذر نکرد
گفتم مگر به گریه دلش مهربان کنم
چون سخت بود در دل سنگش اثر نکرد
شوخی مکن که مرغ دل بی‌قرار من
سودای دام عاشقی از سر بدر نکرد
هر کس که دید روی تو بوسید چشم من
کاری که کرد دیدهٔ من بی نظر نکرد
من ایستاده تا کنمش جان فدا چو شمع
او خود گذر به ما چو نسیم سحر نکرد



۲



۴



۶

نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۱۳۸رو بر رهش نهادم و بر من گذر نکرد
←غزل پسین۱۴۰دیدی ای دل که غم عشق دگر بار چه کرد

غزل با مطلعِ «دلبر برفت و دلشدگان را خبر نکرد» غزلِ شمارهٔ ۱۳۹ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و شش بیت دارد و نام حافظ در آن نیامده است.[۱] سودی در سرِ غزل «از بحر مضارع» نوشته است و جلالیان وزن آن را «مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن» و بحر آن را «مضارع اخرب مکفوف محذوف» آورده است.[۲][۳]

نبودِ بیت تخلص در این غزل ویژگی برجستهٔ آن است، و همین شکل، شکل یکی از دست‌نویس‌های سدهٔ نهم در دستگاه سلیم نیساری است؛ چهار سنّت دیگر این کمبود را به سه شکل جبران کرده‌اند.

جای غزل در منابع

شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۱۵۴ است (جلد دوم، صفحه‌های ۸۵۰ تا ۸۵۴)،[۲] در شرح جلالی ۱۳۴،[۴] در تدوین نیساری ۱۲۵[یادداشت ۱][۵] و در تصحیح سایه ۱۳۳.[یادداشت ۲][۶]

خرمشاهی در حافظ‌نامه مدخلی برای این غزل ندارد و در جلد یکم آن کتاب هیچ بیتی از آن نقل نشده است؛ نبودِ مدخل از پیوستگی شماره‌های مدخل‌های خودِ او، که مدخل هفتادوهشتمش در صفحهٔ ۵۵۵ غزل شمارهٔ ۱۳۶ را شرح می‌کند، و از فهرست مطلع‌های همان کتاب روشن می‌شود.[۷][یادداشت ۳][۸][۹]

غزلی بی بیت تخلص

چاپ قزوینی و غنی این غزل را در شش بیت می‌آورد و در هیچ‌یک از آن شش نام حافظ نیست. این نه افتادگی است و نه تصحیف: همین شکل، شکل دست‌نویسی است با نشانهٔ «خ»[یادداشت ۴] در دستگاه نیساری، که شش بیت دارد، در همان ترتیب چاپ قزوینی و غنی، و بیت تخلص را ندارد.[۵][۱]

چهار سنّت دیگر هر یک این کمبود را جور دیگری جبران کرده‌اند، و دو بیت پایانی گوناگون در کار است. یکی همان بیت پایانی غزل شمارهٔ ۱۳۸ است («کلک زبان بریدهٔ حافظ در انجمن») و دیگری بیتی («حافظ حدیث نغز تو از بس که دلکش است») که در هیچ‌یک از دست‌نویس‌های سدهٔ نهم نیست:[۱۰][۵]

  • متن برگزیدهٔ نیساری و تصحیح سایه بیت پایانی غزل شمارهٔ ۱۳۸ را در هر دو غزل می‌آورند، یعنی یک بیت را دو بار.[۵][۶][۱۱]
  • متن سودی و ترجمه‌های کلارک و پین همان بیت را به این غزل می‌دهند و برای غزل شمارهٔ ۱۳۸ بیت دیگری می‌گذارند.[۱۲][۱۳][۱۴]
  • شرح جلالی وارونهٔ سودی می‌کند: بیت دیگر را به این غزل می‌دهد و آن بیت مشترک را به غزل شمارهٔ ۱۳۸.[۱۵][۴]

سرگردانی این بیت میان دو غزل کار ویراستاران متأخر نیست: در دستگاه نیساری همان بیت در سه دست‌نویس از پنج دست‌نویسِ این غزل هم هست و تنها در دو تا، از جمله «خ»، نیست.[۵]

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

نیساری این غزل را در پنج دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است. متن برگزیدهٔ او هفت بیت دارد و ترتیبش با ترتیب چاپ قزوینی و غنی یکی نیست؛ ترتیب چاپ قزوینی و غنی، با شش بیت و بی بیت تخلص، ترتیب «خ» است و از آنِ هیچ دست‌نویس دیگری نیست.[۵][۱]

در واژه‌ها هم چاپ قزوینی و غنی در چهار جا از متن او جدا می‌شود و در هر چهار جا با «خ» است، و در سه جا از آن چهار «خ» یگانه گواه است، در برابر چهار دست‌نویس دیگر:[۵][۱]

  • در بیت سوم، «چون سخت بود در دل سنگش اثر نکرد» در برابر «در نقش سنگ قطرهٔ باران اثر نکرد» متن نیساری.
  • در بیت چهارم، «شوخی مکن که مرغ دل بی‌قرار من» در برابر «شوخی نگر که مرغ دلم بال و پر بسوخت».
  • در بیت پنجم، «دیدهٔ من» در برابر «دیدهٔ ما».
  • و در همان بیت چهارم، «سودای دام عاشقی» در برابر «سودای خام عاشقی»؛ در این یک جا یک دست‌نویس دیگر هم با «خ» است.

پس متن این غزل در چاپ قزوینی و غنی، در شمار ابیات و در ترتیب و در سه ضبط، بر یک دست‌نویس سدهٔ نهم تکیه دارد.[۵]

آنچه اکثریت گواهان می‌خوانند

در بیت سوم، متن نیساری و متن سودی و تصحیح سایه همه صورتی با «قطرهٔ باران» دارند؛ در متن سودی و تصحیح سایه آن مصراع واژه به واژه همان مصراع دوم بیت دوم غزل شمارهٔ ۱۳۸ است و در متن نیساری «در نقش سنگ قطرهٔ باران اثر نکرد»؛ پس همسانی این دو غزل در دست‌نویس‌های سدهٔ نهم بیش از آن است که در چاپ قزوینی و غنی دیده می‌شود، و این چاپ تنها متنی است که آن را برمی‌دارد.[۵][۱۶][۶][۱]

در بیت چهارم، تصحیح سایه «شوخی نگر» دارد و شرح جلالی هم همین را، هم در فهرست واژه‌ها و هم در بازگفت بیت. ضبط سودی در آن بیت صورت سومی است («دل را اگرچه بال و پر از غم شکسته شد») که در دستگاه نیساری ضبط کهن‌ترین دست‌نویس این غزل، به تاریخ ۸۱۳، است.[۶][۱۷][۱۶][۵]

در بیت دوم نیز متن سودی «طریق مودت» دارد در برابر «طریق مروّت» چاپ قزوینی و غنی، و نیساری در آن مصراع هیچ دگرسانی‌ای ثبت نکرده است؛ پس آن ضبط از بیرون گواهان سدهٔ نهم آمده است.[۲][۵]

درون‌مایه و تفسیر

معشوقی که ممکن است دوستی باشد

سودی در آغاز مدخل خود معشوق این غزل را از چارچوب آرمانی بیرون می‌آورد: «مراد از مصاحب شهر و رفیق سفر خود خواجه میباشد و مراد از دلبر یا حقیقةً دلبرش هست ویا یکی از احبا میباشد». او در بیت پایانی هم خوانش لفظی را می‌بندد: «مراد از جان فدا کردن شمع، فنا است زیرا که در شمع جانی متصور نیست».[۲][۱۸]

خوانش جلالیان

جلالیان این غزل را همزمان با غزل شمارهٔ ۱۳۸ و برای یک موضوع می‌داند و دلیل خود را در همان جا می‌آورد، که در مقالهٔ آن غزل نقل شده است.[۳][۱۹]

بازتاب

یک مدخل از فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ بیت پنجم این غزل را بیت سرآمد خود گرفته است، با کاربرد «نازیدن به خود در انتخاب معشوق»، و سه بیت از غزل‌های دیگر را شاهد آن آورده.[۲۰][۲۱]

نکتهٔ درخور توجه آن است که آن مدخل بیت را در همان صورتی نقل می‌کند که چاپ قزوینی و غنی دارد، «دیدهٔ من»، یعنی در ضبطی که در میان گواهان سدهٔ نهم تنها یک پشتوانه دارد.[۵]

ترجمه‌ها

کلارک در ۱۸۹۱ این غزل را با شمارهٔ ۱۳۰ و در هشت بیت ترجمه کرده است و جان پین در ۱۹۰۱ با شمارهٔ رومی همان عدد و در هفت بیت؛ ترتیب پین همان ترتیب متن سودی و متن نیساری است، نه ترتیب چاپ قزوینی و غنی؛ کلارک نیز همان ترتیب را دارد ولی پیش از بیت پایانی بیتی افزوده دربارهٔ گوهر و صدف می‌آورد که در هیچ‌یک از دست‌نویس‌های سدهٔ نهم و در متن سودی و در تصحیح سایه نیست.[یادداشت ۵][۱۳][۱۴][۲]

کلارک خود در یادداشتی می‌نویسد که مصراع دوم دو بیت این غزل در غزل شمارهٔ ۱۳۸ هم آمده است. او در بیت پنجم نیز میان «چشم من» مصراع نخست و «دیدهٔ ما» مصراع دوم آرایهٔ التفات می‌بیند، یعنی «ما» می‌خواند، همان ضبط متن نیساری، حال آنکه دستگاه نسخه‌بدل‌ها نشان می‌دهد «دیدهٔ ما» و «دیدهٔ من» دو ضبط‌اند.[۱۳][۵]

هرمان بیکنل و گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده‌اند.[۲۲][۲۳]


یادداشت‌ها

  1. ↑ شمارهٔ نیساری برای این غزل‌ها با شمارهٔ چاپ قزوینی و غنی رابطهٔ ثابتی ندارد: او درون خانوادهٔ قافیهٔ «کرد» ردیف «نکرد» را در دسته‌ای جداگانه و پس‌تر می‌گذارد، پس شماره‌های پیاپی او همیشه به غزل‌های پیاپی آن چاپ بازنمی‌گردند.
  2. ↑ ترتیب غزل‌ها در تصحیح سایه الفبایی است، بر پایهٔ ردیف و قافیه؛ پس ناهمسویی شمارهٔ او با شمارهٔ چاپ قزوینی و غنی نشانهٔ داوری متنی او نیست.
  3. ↑ شماره‌ای که در حافظ‌نامه برای هر غزل آمده شمارهٔ مدخل خودِ آن کتاب است، نه شمارهٔ غزل در چاپ قزوینی و غنی؛ ارجاع‌های درونی آن کتاب («شرح غزل N») هم به همان شماره‌های خودش است.
  4. ↑ نشانهٔ «خ» در دستگاه نیساری به دست‌نویسی به تاریخ ۸۲۷ ق بازمی‌گردد. در فهرست پنجاه‌ویک نسخهٔ او (صفحه‌های ۸ و ۹) دو دست‌نویس با همین تاریخ هست، نسخهٔ خلخالی در ردیف سیزدهم و نسخهٔ دانشگاه کمبریج (مجموعهٔ ادوارد براون) در ردیف چهاردهم، و نشانهٔ آن دو در چاپ تنها با ضخامت حرف از هم جدا می‌شود. خودِ قزوینی «خ» چاپ خویش را نسخهٔ خلخالی می‌داند، ولی اینکه «خ» نیساری همان دست‌نویس باشد از این صفحه‌ها به دست نمی‌آید؛ اگر این بازشناسی عوض شود آنچه در این مقاله گفته شده سر جای خود می‌ماند، یعنی اینکه ضبط چاپ قزوینی و غنی در این اختلاف‌ها با شمار اندکی از گواهان است و آن دست‌نویس یکی از آن‌هاست، و تنها نام آن دست‌نویس فرق می‌کند. قزوینی خود در مقدمهٔ آن چاپ می‌نویسد که از حیث «عدّهٔ غزلیّات و عدّهٔ ابیات هر غزلی» اساس کار خویش را «منحصراً و منفرداً» همین نسخه گذاشته است، ولی از حیث متن ابیات آن را «بهیچوجه» بسنده نمی‌داند و می‌گوید اغلاط فاحش در آن فراوان است.حافظ، دیوان حافظ، مز. پس یکی بودن شمار ابیات این چاپ با آن دست‌نویس چیزی است که آن چاپ خود بر عهده گرفته است، و آنچه گزینش ویراستارانه به شمار می‌آید ضبط واژه‌هاست؛ دربارهٔ ترتیب ابیات در آن مقدمه سخنی نیست. نشانهٔ «خ» در پانویس‌های خودِ آن چاپ نشانهٔ همان چاپ است و شمارش‌های این مقاله بر نشانه‌های دستگاه نیساری استوار است.
  5. ↑ شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد، شمارهٔ رومی جان پین و نشان «B.-S. E.» در یادداشت‌های هرمان بیکنل هر سه یک شماره‌اند و به چاپ بروکهاوس بازمی‌گردند؛ این شماره با شمارهٔ مدخل‌های شرح سودی یکی نیست. شمارهٔ دومی هم که کلارک در کمانک می‌آورد شمارهٔ چاپ سنگی هند است.

منابع

  1. 1 2 3 4 5 حافظ، دیوان حافظ، ۹۴–۹۵.
  2. 1 2 3 4 5 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۵۰.
  3. 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۷۶.
  4. 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۷۴.
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۵۵.
  6. 1 2 3 4 ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۲۱۱.
  7. ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۵۵.
  8. ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۶۲.
  9. ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۶۴.
  10. ↑ نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۵۴.
  11. ↑ ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۲۱۲.
  12. ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۵۳.
  13. 1 2 3 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 269–270.
  14. 1 2 Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. Villon Society. p. 155–156.
  15. ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۷۰.
  16. 1 2 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۵۲.
  17. ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۷۵.
  18. ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۵۱.
  19. ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۷۷.
  20. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۲۲.
  21. ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱:‎ ۷۸۶.
  22. ↑ Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner.
  23. ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.

کتاب‌نامه

  • حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.