صبا وقت سحر بویی ز زلف یار می‌آورد
| صبا وقت سحر بویی ز زلف یار می‌آورد | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۱۴۶ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۸ |
| بحر | مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن (هزج مثمن سالم) |
| متن | |
صبا وقت سحر بویی ز زلف یار می‌آورد
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «صبا وقت سحر بویی ز زلف یار می‌آورد» غزلِ شمارهٔ ۱۴۶ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و هشت بیت دارد.[۱]
مطلع این غزل با مطلع غزلی از فخرالدین عراقی هم‌وزن و هم‌قافیه است و دو شارح، جدا از هم، آن دو را کنار هم گذاشته‌اند. ضبط آن در چاپ قزوینی و غنی در شمار و ترتیب ابیات و در چند واژه با یک دست‌نویس سدهٔ نهم است، جز در یک مصراع که در هیچ‌یک از دست‌نویس‌های آن سده نیست و در متن سودی و تصحیح سایه هست.
وزن
دو منبع چاپی وزن این غزل را می‌آورند و در پایانهٔ آن با هم اختلاف دارند. سودی در سرِ غزل «بحر هزج مثمن سالم» می‌نویسد و تقطیع کامل «مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن» می‌دهد؛ جلالیان «مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلن مفاعیلان» می‌آورد، یعنی پایانهٔ بلند.[۲][۳]
جای غزل در منابع
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۱۶۱ است (جلد دوم، صفحه‌های ۸۹۲ تا ۸۹۷)،[۲] در شرح جلالی ۱۴۰ (صفحه‌های ۸۰۶ تا ۸۱۰)،[۴] در تدوین سلیم نیساری ۱۲۹[یادداشت ۱][۵] و در تصحیح سایه ۱۴۰.[۶]
خرمشاهی در حافظ‌نامه مدخلی برای این غزل ندارد، ولی مطلع آن را در فهرست استقبال‌های حافظ از عراقی در آغاز همان کتاب آورده است.[یادداشت ۲][۷]
نسبت با غزلی از عراقی
مطلع این غزل با مطلع غزلی از فخرالدین عراقی هم‌وزن و هم‌قافیه است و در تصویر آغازین هم با آن یکی است. جلالیان بیت عراقی را در شرح همین غزل می‌آورد: «صبا وقت سحر گویی ز کوی یار می‌آید / که بوی او شفای جان هر بیمار می‌آید».[۳] خرمشاهی مصراع نخست هر دو را در فهرستی که در آغاز کتابش از «تضمین و اقتباس و همانندی لفظی و معنوی» حافظ از عراقی آورده روبه‌روی هم می‌گذارد و نشانی آن غزل را در دیوان عراقی هم می‌دهد.[۷]
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
نیساری این غزل را در شش دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است و شمار و ترتیب ابیات در آن شش یکسان نیست: متن برگزیدهٔ او هشت بیت دارد و بیتی نهم را هم در کمانک می‌آورد، دو دست‌نویس نه بیت دارند، یکی هفت و یکی شش. شمار دگرسانی‌های دست‌نویسی با نشانهٔ «خ»[یادداشت ۳] با متن او هفت است و از همه بیشتر.[۵]
ترتیب چاپ قزوینی و غنی، که در آن بیت «فروغ ماه» پیش از بیت «ز بیم غارت» می‌آید، با ترتیب متن نیساری یکی نیست و همان ترتیب «خ» است؛ یک دست‌نویس دیگر هم همین جابه‌جایی را دارد، ولی نه بیت دارد، پس ترتیب و شمارِ هشت با هم تنها از آنِ «خ» است.[۵][۱]
در واژه‌ها هم چاپ قزوینی و غنی شش دگرسانی از آن هفت دگرسانی «خ» را می‌پذیرد، و در سه جا از آن شش، یعنی در چهار واژه، «خ» یگانه گواه است:[۵][۱]
- در بیت دوم، «من آن شکل صنوبر را ز باغ دیده برکندم» در برابر «شاخ … سینه» متن نیساری، یعنی دو دگرسانی در یک مصراع.
- در بیت چهارم، «دل پرخون رها کردم» در برابر «دل اندر خون».
- در بیت پایانی، «ولی منعش نمی‌کردم» در برابر «ولی بحثی».
سه دگرسانی دیگر که چاپ قزوینی و غنی می‌پذیرد گواه بیشتری دارند و از این رو در استدلال وزنی ندارند: «دل شوریدهٔ ما را» در برابر «دل دیوانهٔ ما را» (دو گواه)، «به بو» در برابر «به نو» (سه گواه) و «که رو از شرم» در برابر «که روی از شرم» (دو گواه).[۵]
بیت نهمی که نیساری در کمانک آورده است («خوشا آن بخت و آن دولت که از زلف گرهبندش») تنها در دو دست‌نویس هست و چاپ قزوینی و غنی و تصحیح سایه هیچ‌یک آن را ندارند؛ در این یک جا آن چاپ با اکثریت گواهان است.[۵][۶]
پس ضبط این غزل در چاپ قزوینی و غنی، در شمار و ترتیب ابیات و در چهار واژه‌ای که گواه یگانه دارند، بر همان یک دست‌نویس تکیه دارد.[یادداشت ۴][۵]
مصراعی که در هیچ دست‌نویس سدهٔ نهم نیست
یک مصراع در این غزل از این الگو بیرون می‌ماند. چاپ قزوینی و غنی در بیت پنجم «کزان راه گران قاصد خبر دشوار می‌آورد» دارد، و این صورت نه در متن برگزیدهٔ نیساری است و نه در هیچ‌یک از آن شش دست‌نویس: متن او «که شیخم زین رهِ بیره…» دارد و «خ» «کزین ره کردن منزل» و دو دست‌نویس دیگر صورت‌های دیگری.[۵]
ولی این صورت ساختهٔ آن دو مصحح هم نیست: متن سودی آن را واژه به واژه دارد و او در همان صفحه‌ها آن را جزء به جزء شرح می‌دهد، «کزان، که حرف تعلیل. راه گران، اضافه بیانیه»، و محصولش را می‌آورد: «قاصد را پیشواز کنم چونکه از راه بسیار سخت و دور بدشواری خبر می‌آورد». تصحیح سایه هم همین را دارد.[۸][۹][۶]
پس در این یک مصراع چاپ قزوینی و غنی ضبطی را برگزیده که در روایت عثمانی هست و در هیچ‌یک از گواهان سدهٔ نهم نیست، حتی در آن دست‌نویسی که سراسر غزل را از آن گرفته است.[۵][۸][۱]
دو مصراعی که سودی به «بعض نسخ» می‌سپارد
در بیت چهارم متن سودی «ولی میریخت خون در ره بدان هنجار» دارد و صورتِ چاپ قزوینی و غنی، «ولی میریخت خون و ره بدان هنجار می‌آورد»، در شرح او ضبط «بعض نسخ» است و محصول جداگانه‌ای می‌گیرد.[۱۰][۸]
ترتیب ابیات در گواهان چاپی
متن سودی و تصحیح سایه و ترجمه‌های کلارک و پین، هر چهار، بیت «ز بیم غارت» را پیش از بیت «فروغ ماه» می‌آورند، یعنی ترتیب متن نیساری را؛ پس آن جابه‌جایی چاپ قزوینی و غنی در میان گواهان چاپی هیچ همراهی ندارد و تنها به آن یک دست‌نویس بازمی‌گردد.[۸][۶][۱۱][۱۲][۵]
دو بیت که تنها بیرون از این چاپ‌اند
متن سودی دو بیت دارد که در چاپ قزوینی و غنی نیستند، پس شمار ابیات او ده است. یکی صورت دیگری از همان بیت کمانکی نیساری است («خوشا آن وقت و آن ساعت…») و دیگری بیتی است که در دستگاه نیساری هم نیست: «ز رشک تار زلف یار بر باد هوا می‌داد / صبا هر نافه مشکین که از تاتار می‌آورد». هر دو در ترجمه‌های کلارک و پین هم هستند، و پین در پانویس خود سودی را برای یکی از آن دو نام می‌برد.[۱۳][۵][۱۱][۱۲]
درون‌مایه و تفسیر
دو خوانش و یک داوری
سودی در بیت «فروغ ماه» از نحو «که» دو خوانش کامل می‌سازد، یکی با «که» بیانی و یکی با «که» وصفی، و آن‌گاه دومی را برمی‌گزیند و نخستین را رد می‌کند: «کسانیکه در تعبیر مصرع ثانی بمعنای اولی قصر کرده‌اند تقصیر دارند زیرا با امعان نظر اگر دقت شود معنای حقیقی دومی است نه اولی».[۸]
در بیت چهارم نیز دو خوانش را که دیگران برای مصراع دوم گفته‌اند نقل و رد می‌کند و این یک بار، برخلاف بیشتر ردّیه‌هایش، نام هر دو را می‌برد: «کسیکه در معنای مصرع ثانی گفته است «ولی در راه خون میریخت و با این راه باریک میرفت» رد معنای بیت را پیدا نکرده است و نیز یکی دیگر گفته است «اما در راه خونش ریخت و با آن خون هنجار آورد» این گوینده نیز ناهنجار گفته است. رد شمعی و سروری».[۸]
در بیت «عفاالله» هم ضبط رقیبی را رد می‌کند و نه شرحی را: «کسیکه بجای «چین» «چشم» نوشته است امعان نظر نداشته».[۱۳]
صنوبر، محنت و بار
سودی صنوبر بیت دوم را در این بیت سرو می‌داند: «در لغت اسم درختی است از ردهٔ کاجها اما اینجا مراد سرو است». در همان بیت «محنت» و «بار» را جابه‌جاشدنی می‌داند و جابه‌جایی را بهتر می‌شمارد: «برعکسش هم جایز است و بلکه هم برعکسش بهتر است. بار در این شعر بمعنای حاصل است».[۲][۱۰]
تسبیح و زنّار
سودی بیت ششم را بی هیچ پیچیدگی می‌خواند: «در طریق عشق هرچه از جانان صادر میشود خوش‌آیند است چه کفر و چه ایمان». پس در خوانش او تسبیح و زنّار در برابر هم نیستند و هر دو یک ارزش دارند.[۹]
ردیف و زمان فعل
سودی دربارهٔ ردیف غزل نکته‌ای دستوری می‌آورد: «فعل می‌آورد که در این غزل ردیف واقع شده حکایت حال ماضی را افاده کند مگر اینکه حرف «می» را برای تأکید زاید اعتبار کنیم پس معنای ماضی خالص را افاده نماید».[۲]
خوانش موسیقایی جلالیان
جلالیان بیت پنجم را دو گونه می‌خواند و یکی از آن دو را با اصطلاح موسیقی می‌سازد: «به قول ساقی و مطرب گاهگاهی از دستگاه خارج می‌شدم و این اصطلاحی است که به موسیقی‌دان اگر خارج از دستگاه بنوازد یا آواز بخواند گفته میشود». او خواننده را به نوشتهٔ دیگر خودش دربارهٔ حافظ و موسیقی ارجاع می‌دهد.[۱۴][۳]
رسمی برای بریدن تب
جلالیان در شرح بیت «عفاالله چین ابرویش» رسمی را نقل می‌کند، و آن را از دیگری نقل می‌کند نه از خود: به گفتهٔ او انجوی شیرازی از همایی آورده است که «در قدیم رسم بر این بوده که به منظور بُریدن تب بیمار متوسّل به شک روحی او می‌شده‌اند … از دور یک تیر در چلّه کمان نهاده بر وسط یک سینی که در کنار بیمار نهاده شده بود می‌زدند».[۱۵]
جلالیان بیت پایانی را هم اشاره‌ای به شاه شجاع و به تکفیر صوفیان ریاکار می‌داند؛ برای این بازشناسی سندی نمی‌آورد.[۱۵]
بازتاب
هیچ‌یک از مدخل‌های فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ بیتی از این غزل را نیاورده است، نه بیت سرآمد و نه شاهد. مدخل‌های ۱۷۶ تا ۱۸۳ بی هیچ افتادگی از غزل‌های ۱۴۱ و ۱۴۲ و ۱۴۳ و ۱۴۴ و ۱۴۵ به غزل ۱۴۹ می‌روند و این غزل در آن میان جا نمی‌گیرد.[۱۶]
ترجمه‌ها
کلارک در ۱۸۹۱ این غزل را با شمارهٔ ۲۴۵ و در ده بیت ترجمه کرده است و جان پین در ۱۹۰۱ با شمارهٔ رومی همان عدد و نیز در ده بیت؛ هر دو ترتیب متن سودی را دارند و دو بیت افزودهٔ او را.[یادداشت ۵][۱۱][۱۲]
آن دو ترجمه ضبط متن نیساری را در بیت دوم هم، جدا از دستگاه نسخه‌بدل‌ها، تأیید می‌کنند: هر دو از باغ سینه سخن می‌گویند و نه از باغ دیده.[۱۱][۱۲][۵]
هرمان بیکنل و گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده‌اند.[۱۷][۱۸]
یادداشت‌ها
- ↑ شمارهٔ هیچ‌یک از این تدوین‌ها با شمارهٔ چاپ قزوینی و غنی رابطهٔ ثابتی ندارد، چون هر یک درون خانوادهٔ ردیف و قافیه ترتیب خود را دارد. در همین سه غزل، شمارهٔ سایه از ۱۳۶ به ۱۳۲ و سپس به ۱۴۰ می‌رود و شمارهٔ جلالیان از ۱۳۶ به ۱۳۲ و سپس ۱۴۰؛ پس این شماره‌ها را نباید دنبالهٔ شماره‌های آن چاپ گرفت.
- ↑ شماره‌ای که در حافظ‌نامه برای هر غزل آمده شمارهٔ مدخل خودِ آن کتاب است، نه شمارهٔ غزل در چاپ قزوینی و غنی؛ ارجاع‌های درونی آن کتاب («شرح غزل N») هم به همان شماره‌های خودش است.
- ↑ نشانهٔ «خ» در دستگاه نیساری به دست‌نویسی به تاریخ ۸۲۷ ق بازمی‌گردد. در فهرست پنجاه‌ویک نسخهٔ او (صفحه‌های ۸ و ۹) دو دست‌نویس با همین تاریخ هست، نسخهٔ خلخالی در ردیف سیزدهم و نسخهٔ دانشگاه کمبریج (مجموعهٔ ادوارد براون) در ردیف چهاردهم، و نشانهٔ آن دو در چاپ تنها با ضخامت حرف از هم جدا میشود. خودِ قزوینی «خ» چاپ خویش را نسخهٔ خلخالی می‌داند، ولی اینکه «خ» نیساری همان دست‌نویس باشد از این صفحه‌ها به دست نمی‌آید؛ اگر این بازشناسی عوض شود آنچه در این مقاله گفته شده سر جای خود می‌ماند، یعنی اینکه ضبط چاپ قزوینی و غنی در این اختلاف‌ها با شمار اندکی از گواهان است و آن دست‌نویس یکی از آن‌هاست، و تنها نام آن دست‌نویس فرق می‌کند. قزوینی خود در مقدمهٔ آن چاپ می‌نویسد که از حیث «عدّهٔ غزلیّات و عدّهٔ ابیات هر غزلی» اساس کار خویش را «منحصراً و منفرداً» همین نسخه گذاشته است، ولی از حیث متن ابیات آن را «بهیچوجه» بسنده نمی‌داند و می‌گوید اغلاط فاحش در آن فراوان است.حافظ، دیوان حافظ، مز. پس یکی بودن شمار ابیات این چاپ با آن دست‌نویس چیزی است که آن چاپ خود بر عهده گرفته است، و آنچه گزینش ویراستارانه به شمار می‌آید ضبط واژه‌هاست؛ دربارهٔ ترتیب ابیات در آن مقدمه سخنی نیست. نشانهٔ «خ» در پانویس‌های خودِ آن چاپ نشانهٔ همان چاپ است و شمارش‌های این مقاله بر نشانه‌های دستگاه نیساری استوار است.
- ↑ در چاپ قزوینی و غنی این غزل هیچ نسخه‌بدلی در پای صفحه ندارد، حال آنکه غزل‌های همسایهٔ آن در همان برگ‌ها نسخه‌بدل دارند. پس این چاپ ضبط‌های ویژهٔ آن دست‌نویس را پذیرفته و این پذیرش را ثبت نکرده است؛ آنچه در دست است نتیجه‌ای چاپ‌شده است، نه استدلالی از آن دو مصحح.
- ↑ شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد، شمارهٔ رومی جان پین و نشان «B.-S. E.» در یادداشت‌های هرمان بیکنل هر سه یک شماره‌اند و به چاپ بروکهاوس بازمی‌گردند؛ این شماره با شمارهٔ مدخل‌های شرح سودی یکی نیست. شمارهٔ دومی هم که کلارک در کمانک می‌آورد شمارهٔ چاپ سنگی هند است، و خود او در دیباچه‌اش می‌گوید که پس از غزل ۵۷۳ آن شماره را نیاورده است.
منابع
- 1 2 3 4 حافظ، دیوان حافظ، ۹۹–۱۰۰.
- 1 2 3 4 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۹۲.
- 1 2 3 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۸۰۹.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۸۰۶.
- 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۵۹.
- 1 2 3 4 ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۲۱۸.
- 1 2 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۸.
- 1 2 3 4 5 6 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۹۴.
- 1 2 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۹۵.
- 1 2 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۹۳.
- 1 2 3 4 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 441–442.
- 1 2 3 4 Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 2. Villon Society. p. 50–51.
- 1 2 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۹۶.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۸۰۸.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۸۱۰.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۲۲–۱۲۷.
- ↑ Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner.
- ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزلها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر هزج
- غزل‌های حافظ