نقدها را بود آیا که عیاری گیرند

نقدها را بود آیا که عیاری گیرند
غزلِ شمارهٔ ۱۸۵ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبان	فارسی
شاعر	حافظ
شمار ابیات	۷
بحر	فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن (رمل مثمن مخبون محذوف)
متن
نقدها را بود آیا که عیاری گیرند تا همه صومعه‌داران پی کاری گیرند مصلحت‌دید من آن است که یاران همه کار بگذارند و خم طرّهٔ یاری گیرند خوش گرفتند حریفان سر زلف ساقی گر فلکشان بگذارد که قراری گیرند قوّت بازوی پرهیز به خوبان مفروش که در این خیل حصاری به سواری گیرند یا رب این بچّهٔ ترکان چه دلیرند به خون که به تیر مژه هر لحظه شکاری گیرند رقص بر شعر تر و نالهٔ نی خوش باشد خاصه رقصی که در آن دست نگاری گیرند حافظ ابنای زمان را غم مسکینان نیست زین میان گر بتوان به که کناری گیرند ۲ ۴ ۶ نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۱۸۴دوش دیدم که ملایک در میخانه زدند ←غزل پسین۱۸۶گر می فروش حاجت رندان روا کند

غزل با مطلعِ «نقدها را بود آیا که عیاری گیرند» غزلِ شمارهٔ ۱۸۵ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و هفت بیت دارد. سودی وزن آن را «از بحر رمل: فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلن» آورده است.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

شمارهٔ این غزل در تصحیح‌ها و شرح‌های گوناگون یکسان نیست: در تصحیح قزوینی و غنی ۱۸۵، در تصحیح خانلری ۱۸۰، در تصحیح سایه ۱۷۸، در تدوین سلیم نیساری ۱۶۲، در شرح جلالی ۱۷۶، در شرح سودی ۲۰۱ و در حافظ‌نامهِ خرمشاهی ۱۰۶ است.

این غزل در میان دست‌نویس‌های کهن استواری چشمگیری دارد: نیساری آن را در نُه دست‌نویس سدهٔ نهم یافته، ترتیب ابیات را در همهٔ آن‌ها یکسان دیده و تنها سه دگرسانی گزارش کرده است، آن هم تنها در دو دست‌نویس.

با این حال میان چاپ‌های جدید اختلاف هست: سایه در مصرع دوم بیت نخست «تا همه صومعه‌داران بی‌کاری گیرند» ضبط کرده است، نه «پی کاری». خانلری نیز دو ضبط دیگر را در حاشیه آورده است: «یا رب این پنجهٔ طفلان چه دلیرست به خون» و «زین میان تا بتوان». افزون بر این، متن سودی بیتی دارد که در تصحیح قزوینی و غنی و در متن نیساری نیست: «زاغ چون شرم ندارد که نهد پا بر گل / بلبلان را سزد ار دامن خاری گیرند».

درون‌مایه و تفسیر

نقد و عیار

تصویر مرکزی غزل از زبان زرگری گرفته شده است. سودی «عیار» را «محک زدن طلا و نقره و سنجیدن درستی یک چیز» می‌داند و می‌افزاید که «اینجا مراد از عیار تفتیش و تفحص می‌باشد»؛ «نقد» را نیز «ظاهر حال هر کس» معنی کرده است. جلالیان «نقد» را «سکه، وجه رایج، زر و سیم مسکوک رایج» و «عیار» را «سنجش ارزش نامعلوم به وسیلهٔ مقایسه کردن با ارزش معلوم» آورده است.

علی دهقان این غزل را در بررسی خود از اصطلاحات اقتصادی در شعر حافظ آورده و آن را در کنار تصویرهای «سکهٔ قلب» و «صراف» نشانده است.

صومعه‌داران

هدف طعن غزل «صومعه‌داران» است؛ سودی آن را «صفت صوفیان» می‌داند، یعنی «صوفیان صومعه‌داران». خرمشاهی معنای بیت نخست را چنین می‌آورد که اگر «عیار صدق و کذب صوفیان یا صوفی‌نمایان سنجیده شود بسیاری از آنان ناگزیر خواهند شد از این بیکارگی شکوهمند دست بردارند و دنبال یک کار جدی بروند»، و می‌افزاید: «اصولاً در سراپای این غزل طربناک، طنز زیبائی موج می‌زند». محمود مهرآوران و مهدی قاسمی نیز این غزل را در بحث «نقد اجتماعی» در شعر حافظ، ذیل عنوان «صومعه»، آورده‌اند.

اختلاف شارحان

سودی در شرح بیت نخست، خوانش شارحان پیشین را به‌صراحت رد می‌کند. به گفتهٔ او کسانی مصرع نخست را چنین معنی کرده‌اند که «نقدها را وزن کنند و محکشان بزنند»، و دیگرانی مصرع دوم را چنین که صومعه‌داران «صوفیگری را ترک نمایند و مثل عوام‌الناس یک کار دیگر پیدا کنند»؛ سودی هر دو گروه را به تقلید از یکدیگر متهم می‌کند و خوانش خود را بر «تفتیش» استوار می‌داند.

شباهت با شعر دیگران

خرمشاهی یادآور می‌شود که وزن و قافیه و ردیف این غزل به غزلی از ناصر بخارایی شباهت دارد، با مطلعِ «هر زمان آتش تو در دل یاری گیرد / شیرگیر آهوی چشم تو شکاری گیرد». او همچنین نشان می‌دهد که عبارت «یا رب این بچهٔ ترکان» عیناً در بیتی از کمال‌الدین اسماعیل آمده است.

در شرح بیت چهارم نیز خرمشاهی معنا را چنین می‌آورد: «در برابر خوبرویان، تقوای دروغین به خرج مده. زیرا در خیل آنان صیادان چالاکی هستند که یک سوار از آنان به‌تنهائی می‌تواند قلعه‌ای را تسخیر کند».

بازتاب

سه بیت نخست این غزل در فرهنگ‌های ضرب‌المثل فارسی در شمار ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ آمده‌اند.

مصرع نخست غزل عنوان کتابی از فضل‌الله رضا نیز شده است (تهران، ۱۳۹۱).

ترجمه‌ها

هنری ویلبرفورس کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده و آن را با شمارهٔ ۲۰۹ آورده است؛ متن او نُه بیت دارد، یعنی دو بیت بیش از تصحیح قزوینی و غنی. هرمان بیکنل (۱۸۷۵) تنها دو بیت از آن را ترجمه کرده است. گرترود بل و ریچارد لوگالین این غزل را در گزیده‌های خود نیاورده‌اند.

منابع

کتاب‌نامه

• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)