روز وصل دوستداران یاد باد
| روز وصل دوستداران یاد باد | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۱۰۳ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۶ |
| بحر | فاعلاتن فاعلاتن فاعلات (رمل مسدس مقصور) |
| متن | |
روز وصل دوستداران یاد باد
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «روز وصل دوستداران یاد باد» غزلِ شمارهٔ ۱۰۳ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و شش بیت دارد.[۱] جلالیان وزن آن را «فاعلاتن فاعلاتن فاعلات» و بحر آن را «رمل مسدّس مقصور» آورده است.[۲]
مطلع این غزل از مشهورترین مصراع‌های دیوان است و چهار منبع، در دو سده و دو زبان، گزارش می‌کنند که مردم آن را در نامه به دوستان دور می‌نوشتند؛ این چهار گزارش از هم مستقل نیستند، چون سه تای آنها بر متنی تکیه دارند که به شرح سودی بازمی‌گردد. متن غزل دو سنت هفت‌بیتی جداگانه دارد که بیت افزودهٔ هر یک با دیگری فرق می‌کند.
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۱۱۸،[۳] در شرح جلالی ۹۷،[۲] در تدوین سلیم نیساری ۸۸،[۴] در تصحیح سایه ۹۸[۵] و در چاپ خلخالی ۱۷۰ است. خرمشاهی آن را در حافظ‌نامه شرح نکرده است.[یادداشت ۱][۶]
نیساری این غزل را در نُه دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است و متن برگزیدهٔ او، همچون چاپ قزوینی و غنی، شش بیت دارد؛ ترتیب ابیات در هشت دست‌نویس یکی است. تنها استثنا دست‌نویس طوپقاپوسرای است که بیت پنجم («گرچه صد رود است در چشمم مدام») را ندارد و مصراع‌های بیت‌های دوم و سوم را نیز درهم می‌آمیزد، پس غزل در آن پنج بیت است.[۴]
دو جای متن نیساری با چاپ قزوینی و غنی تفاوت دارد و در هر دو ضبط این چاپ به گروهی از گواهان بازمی‌گردد: «زنده رود باغ کاران» (بی «و») به چهار دست‌نویس، و «ای دریغا رازداران» (در برابر «ای دریغ آن رازداران») به دو دست‌نویس.[۴] تصحیح سایه در هر دو جا ضبط متن نیساری را دارد.[۵]
دو سنت هفت‌بیتی
دو منبع این غزل را هفت‌بیتی می‌آورند، اما بیت افزودهٔ آن دو یکی نیست.
متن سودی بیتی را پس از بیت پنجم دارد که با «چارهٔ آن غمگساران یاد باد» پایان می‌یابد،[۷] و تصحیح سایه بیتی دیگر را در جای چهارم: «این زمان در کس وفاداری نماند / زان وفاداران و یاران یاد باد».[۵] هیچ‌یک از آن دو بیت در دست‌نویس‌های سدهٔ نهم نیامده است، و هیچ‌یک از آن دو منبع بیت دیگری را ندارد.[۴]
گرترود بل در ترجمهٔ خود هر دو بیت را دارد و متن او هشت بیت است؛ کلارک نیز هر دو را دارد، و هرمان بیکنل تنها بیت سودی را.[۸][۹][۱۰]
دو ردّیهٔ سودی، و ضبطی که خودِ دست‌نویس‌ها دارند
سودی در این غزل دو بار خوانش شارحان پیش از خود را رد می‌کند و در یک مورد نام می‌برد.
نخست بر سر واژهٔ «کام»، در برابر صاحب دقایق‌الحقایق: «صاحب کتاب دقایق‌الحقایق، (کام) را با کاف عجمی گرفته، بین کلمهٔ گام (قدم) و کام (دهان) اشتراک قائل شده است، این اشتباه ایشان تازگی ندارد چنانکه در مواضع متعدد جلد اول این شرح این نوع غفلت‌های ایشان را مکرر گوشزد کرده‌ایم».[۱۱]
دیگری بر سر رسم‌الخط «حقگزار»، با نشانهٔ «رد شمعی و سروری» در حاشیه: «کسانیکه کلمهٔ "حقگزار" را در اینجا با ذال نوشته‌اند حقگزاری نکرده‌اند».[۷] نکتهٔ درخور توجه آن است که همان رسم‌الخطی که سودی آن را نادرست می‌خواند، در دستگاه نیساری ضبط دو دست‌نویس سدهٔ نهم است، یکی از آن دو به تاریخ ۸۲۷ ق.[۴]
سودی در بیت دوم «بانگ نوش باده خواران» می‌خواند، در برابر «شادخواران» چاپ قزوینی و غنی و متن نیساری و تصحیح سایه؛ این ضبط او نیز در هیچ‌یک از آن نُه دست‌نویس نیست.[۱۱][۴][۵]
او همچنین دو نکتهٔ جغرافیایی می‌آورد: «زنده رود» را «نهریست در جانب سرزمین اصفهان» می‌داند، و «باغکاران» را بر دو گونه می‌خواند، یکی باغبانان و دیگری کسانی که درخت می‌نشانند و باغ پدید می‌آورند.[۷] جلالیان «باغکاران» را نام باغی بزرگ در کنار زاینده‌رود می‌داند «که منزل شیخ ابواسحاق در آنجا بود».[۱۲]
سفر اصفهان
بیت‌های چهارم و پنجم این غزل در بحثی دربارهٔ سفرهای حافظ به کار رفته‌اند. خرمشاهی آن دو بیت را می‌آورد و از قاسم غنی نقل می‌کند که «از این شعر استنباط شده که خواجه به اصفهان رفته باشد و لغت "یاد باد" حکایت از دیدن می‌کند، بلکه صریح و بدون شک است»، و در برابر آن سخنی نمی‌گوید؛ در همان صفحه یادداشت خانلری را نیز می‌آورد که سفر حافظ به هند را رد می‌کند.[۱۳]
جلالیان در این باره با خود یکدست نیست. از سویی این خوانش را از آنِ دیگران می‌داند و بازسازی خودش حافظ را کسی می‌داند که از رفتن سر باز زد: «آنهایی که معتقدند خواجه حافظ … سفری هم به اصفهان کرده، این غزل را دلیل نظریه خود می‌آورند … و با همه اصراری که دوستان مشترک نموده بودند حافظ از رفتن با آنها خودداری و در غیاب آنها، به یاد دوستان خود افتاده است». از سوی دیگر، در همان صفحه و بر پایهٔ همان باغکاران می‌نویسد «به ظنّ قوی حافظ در سفری به اصفهان با سلطان در این باغ به سر برده».[۲]
بازتاب
مصراعی در حاشیهٔ نامه‌ها
چهار منبع مستقل گزارش می‌کنند که مطلع این غزل در نامه‌نویسی به کار می‌رفته است. سودی در سدهٔ دهم هجری می‌نویسد «بعضی از ظرفا این بیت را در حاشیهٔ مکتوبی که برای منسوبین می‌فرستند قید می‌کنند»،[۳] و سه سده بعد کلارک، بیکنل و بل هر سه در یادداشت‌های خود همین را می‌آورند؛ بل مصراع دوم را «از پرنقل‌ترین مصراع‌های دیوان» می‌خواند.[۹][۱۰][۱۴]
ارسال‌المثل
یک مدخل از فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ دو بیت این غزل را شاهد می‌گیرد، بیت نخست و بیت سوم، ذیل مدخلی که بیت سرآمدش بیتی دیگر از حافظ است و به «بوی جوی مولیان» رودکی نظر دارد، با کاربرد «در یاد یاران خوب بودن».[۱۵][۱۶]
خرمشاهی نیز مصراع دوم بیت دوم را در بحث خود دربارهٔ «نوش» گواه می‌آورد و آن را رسمی زنده می‌داند: «وقتی به شادی روی کسی … می‌نوشند، او در برابر این احترام می‌گوید: نوش. یعنی نوشین و گوارا باد».[۱۷]
ترجمه‌ها
کلارک در ۱۸۹۱ این غزل را در هشت بیت، بیکنل در ۱۸۷۵ در هفت بیت و گرترود بل در ۱۸۹۷ در چهار بند آزاد که هشت بیت فارسی را دربر می‌گیرد ترجمه کرده‌اند.[۹][۱۰][۸] هفت بیت بیکنل همان هفت بیت سودی است و در همان ترتیب.[۱۰][۳]
بل در یادداشت خود از خوانش عرفانی بیت پنجم روی می‌گرداند و می‌نویسد که بیم دارد این جوی کوچک خواننده را به گرداب عرفان بکشاند.[۱۴]
شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد، نشان «B.-S. E.» در یادداشت‌های هرمان بیکنل و شمارهٔ رومی جان پین هر سه یک شماره‌اند و به چاپ بروکهاوس (لایپزیگ ۱۸۵۴) بازمی‌گردند، نه به چاپ قزوینی و غنی؛ بیکنل خود می‌نویسد که آن چاپ را بر دست‌نویس‌های هند و ایران ترجیح داده است.
یادداشت‌ها
- ↑ شماره‌ای که در حافظ‌نامه برای هر غزل آمده شمارهٔ مدخل خودِ آن کتاب است (از ۱ تا ۲۴۴)، نه شمارهٔ غزل در چاپ قزوینی و غنی.
منابع
- ↑ حافظ، دیوان حافظ، ۷۱.
- 1 2 3 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۶۰۴.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۶۷۰.
- 1 2 3 4 5 6 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۱۸.
- 1 2 3 4 ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۱۷۶.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۴۵۴.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۶۷۲.
- 1 2 Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann. p. 109–110.
- 1 2 3 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 454.
- 1 2 3 4 Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner. p. 151.
- 1 2 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۶۷۱.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۶۰۳.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۹۵۶.
- 1 2 Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann. p. 147–148.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۳۲۷–۳۲۸.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۲: ۱۹۶۳.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۸۹۱.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزلها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر رمل
- غزلهای حافظ