مرحبا ای پیک مشتاقان بده پیغام دوست
| مرحبا ای پیک مشتاقان بده پیغام دوست | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۶۲ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۸ |
| بحر | فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات (رمل مثمن مقصور) |
| متن | |
مرحبا ای پیک مشتاقان بده پیغام دوست
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «مرحبا ای پیک مشتاقان بده پیغام دوست» غزلِ شمارهٔ ۶۲ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و هشت بیت دارد.[۱] جلالیان وزن آن را «فاعلاتن فاعلاتن فاعلاتن فاعلات» و بحر آن را «رمل مثمّن مقصور» آورده است؛[۲] سودی نیز بحر آن را رمل نوشته است، هرچند تقطیع را نمی‌آورد.[۳]
این غزل از سروده‌هایی است که خرمشاهی در حافظ‌نامه شرح نکرده است؛ مدخل‌های پیاپی او از غزل شمارهٔ ۵۸ به غزل شمارهٔ ۶۳ می‌رسد و چهار غزل ۵۹ تا ۶۲ را دربر نمی‌گیرد.
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۶۷،[۳] در شرح جلالی ۶۰،[۲] در تدوین سلیم نیساری ۵۵[۴] و در چاپ خلخالی ۲۵ است.
این غزل از کم‌گواه‌ترین سروده‌های دیوان است: نیساری آن را تنها در شش دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است.[۴]
بیت پنجم در سه دست‌نویس از آن شش نیامده است و غزل در آن‌ها هفت بیت است.[۴] ضبط نیساری برای همان بیت «من بگفتم شمّه‌ای از شرح شوق خود ولی» است و صورت «بس نگویم… از آنک»، که ضبط چاپ قزوینی و غنی است، در دستگاه او به دو دست‌نویس بازمی‌گردد، یکی از آن دو دست‌نویسی به تاریخ ۸۲۷ ق که به احتمال بسیار نسخهٔ خلخالی است، همان نسخه‌ای که پایهٔ کار قزوینی بود؛ در فهرست نشانه‌های نیساری دو دست‌نویس با این تاریخ هست و نشانهٔ آن دو در چاپ به هم نزدیک است.[۴][۱]
ترتیب ابیات در متن سودی نیز با چاپ قزوینی و غنی یکی نیست: او بیت هفتم را پیش از بیت ششم می‌آورد.[۵]
درون‌مایه و تفسیر
سودی در شرح مطلع یادآور می‌شود که «پیک مشتاقان» را هم می‌توان صبا دانست و هم پیک خودِ معشوق.[۳]
خوانش جلالیان: رنجش از شاه شجاع
جلالیان این غزل را به دوره‌ای بازمی‌گرداند که میان حافظ و شاه شجاع کدورتی افتاده و رفتن به دربار برای شاعر میسر نبوده است. او خوانش رایج‌تر را، که غزل را سرودهٔ دوران دوری شاه از شیراز می‌داند، در سه بند رد می‌کند: مطلع گواه رسیدن پیامی نیست و پیک در آن خیالی است؛ بیت دوم حالت انتظار را نشان می‌دهد که با رسیدن نامه نمی‌خواند؛ و بیت‌های سوم تا پنجم را نیم‌پشیمانی شاعر از درافتادن با زاهدان ریایی شهر می‌داند که آن را به قسمت ازلی وامی‌گذارد، و همین را «دلیلی بر جبری بودن او» می‌شمارد.[۶]
به خوانش او بیت هفتم می‌گوید که هرچه شاعر نزدیک‌تر می‌شود شاه بیشتر فاصله می‌گیرد، و بیت پایانی خطاب شاعر به خود «در کمال نومیدی» است. جلالیان این غزل را از نمونه‌های برجستهٔ بازتاب رویدادهای سیاسی در شعر حافظ می‌داند.[۶][۷]
بازتاب
بیت هفتم این غزل در فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ شاهد آورده شده است، ذیل مدخلی که بیت سرآمدش از غزلی دیگر است، با این معنی که «هرچه معشوق دوست بدارد و بخواهد، رواست که عاشق آن را انجام دهد».[۸]
ترجمه‌ها
کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده و جان پین در ۱۹۰۱؛ هر دو آن را در هشت بیت آورده‌اند، همانند چاپ قزوینی و غنی.[۹][۱۰] هرمان بیکنل و گرترود بل آن را ترجمه نکرده‌اند.[۱۱][۱۲]
شماره‌هایی که کلارک و هرمان بیکنل به غزل‌ها داده‌اند شمارهٔ آن‌ها در چاپ قزوینی و غنی نیست و تنها نشانی در کتاب خودشان است؛ کلارک بر پایهٔ متن فارسی جارت (کلکته ۱۸۸۱) شماره می‌دهد و بیکنل بر پایهٔ چاپ بروکهاوس. ترتیب غزل‌ها در ترجمهٔ جان پین نیز با چاپ قزوینی و غنی یکی نیست.
منابع
- 1 2 حافظ، دیوان حافظ، ۴۴.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۴۲۰.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۴۰۰.
- 1 2 3 4 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۸۵.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۴۰۲.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۴۲۱.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۴۲۲.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۹۴–۹۵.
- ↑ Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 86.
- ↑ Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. Villon Society. p. 38.
- ↑ Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner.
- ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزل‌ها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر رمل
- غزلهای حافظ