زلفت هزار دل به یکی تار مو ببست

زلفت هزار دل به یکی تار مو ببست
غزلِ شمارهٔ ۳۰ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبان	فارسی
شاعر	حافظ
شمار ابیات	۷
متن
زلفت هزار دل به یکی تار مو ببست راه هزار چاره‌گر از چار سو ببست تا عاشقان به بوی نسیمش دهند جان بگشود نافه‌ای و در آرزو ببست شیدا از آن شدم که نگارم چو ماه نو ابرو نمود و جلوه‌گری کرد و رو ببست ساقی به چند رنگ می اندر پیاله ریخت این نقش‌ها نگر که چه خوش در کدو ببست یا رب چه غمزه کرد صراحی که خون خم با نعره‌های قلقلش اندر گلو ببست مطرب چه پرده ساخت که در پردهٔ سماع بر اهل وجد و حال در های‌وهو ببست حافظ هر آن‌که عشق نورزید و وصل خواست احرام طوف کعبهٔ دل بی‌وضو ببست ۲ ۴ ۶ نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۲۹ما را ز خیال تو چه پروای شراب است ←غزل پسین۳۱آن شب قدری که گویند اهل خلوت امشب است

غزل با مطلعِ «زلفت هزار دل به یکی تار مو ببست» غزلِ شمارهٔ ۳۰ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و هفت بیت دارد. نه خرمشاهی در حافظ‌نامه و نه هیچ شرح چاپی دیگری جز شرح سودی و شرح جلالی آن را شرح نکرده‌اند.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

شمارهٔ این غزل در تصحیح قزوینی و غنی ۳۰، در تصحیح خانلری ۳۲، در تصحیح سایه ۳۰، در تدوین سلیم نیساری ۴۰، در شرح سودی ۳۵ و در شرح جلالی ۳۱ است.

مطلع: «زلفت» یا «زلفش»، «تار» یا «تاره»

مطلع این غزل در دو جا مورد اختلاف روایت‌هاست و چاپ قزوینی و غنی در هر دو جا با دو شرح کهن ناسازگار است.

نخست ضمیر: قزوینی و غنی «زلفت» دارند، اما متن نیساری و متن سودی هر دو «زلفش» می‌آورند؛ نیساری «زلفت» را دگرسانی چهار دست‌نویس سدهٔ نهم می‌شمارد.

دوم واژهٔ «تار»: چاپ عکسی قزوینی و غنی «به یکی تارهٔ مو» چاپ کرده است، نه «تار مو»، و نیساری نیز ضبط «به یکی تارهٔ مو» را از سه دست‌نویس سدهٔ نهم گزارش می‌کند؛ تصحیح سایه هم همین صورت را دارد. این سه گواهی با هم نشان می‌دهند که «تاره» خوانشی حقیقی است و لغزش چاپی نیست. صورت «تار مو» شکل متعارف امروزی است.

سودی در همین بیت میان «تار» و «مو» فرق می‌گذارد و می‌نویسد «تار» یعنی یک موی و «مو» بدون یای وحدت یعنی گیسو، و از این رو خوانشی را که مصرع را «زلف جانان هزار دل را با یک زلف بست» معنی کرده است نادرست می‌داند، زیرا «بین تار و مو فرق نگذاشته است».

شمار ابیات

متن قزوینی و غنی هفت بیت دارد، اما روایت سودی هشت بیت است و بیت «دانا که زد تفرج این چرخ حقه‌باز / هنگامه باز چید و در های و هو ببست» را نیز دربردارد؛ نیساری همین بیت را افزوده می‌شمارد و زیر خط می‌نشاند. نیساری متن را بر پایهٔ شش دست‌نویس سدهٔ نهم تدوین کرده و بیشترین دگرسانی را در دست‌نویس خلخالی (۸۲۷ ق) با شش مورد شمرده است. از دگرسانی‌های دیگر: «چه نغمه کرد» در برابر «چه غمزه کرد»، «با نغمه‌های غلغلش» در برابر «با نعره‌های قلقلش»، و «در حلقهٔ سماع» در برابر «در پردهٔ سماع».

درون‌مایه و تفسیر

زلف و نافه

سودی مضمون مطلع را چنین می‌آورد که زلف معشوق «هزار دل را به یک تار موی خود گرفتار کرد و راه هزار چاره‌گر را از چهار جانب بست، یعنی از هیچ طرف امکانی برای چاره نگذاشت». در بیت دوم «نافه» را غلاف مشک می‌داند و «آرزو» را که در لغت «حسرت چیزی را کشیدن» است اینجا به «مراد» تعبیر می‌کند: «در آرزو ببست، یعنی مراد کسی را نداد».

در شرح بیت سوم، «شیدا» را دیوانه و «نگار» را معشوق می‌گیرد و می‌افزاید که تشبیه به ماه نو از آن روست که «تشدید دیوانگی دیوانگان اول هر ماه جزو عادت است، پس این بیت روی همین معنا گفته شده».

قلقل صراحی

سودی «قلقل» را آوازی می‌داند که هنگام ریختن مایع از ظرفی با دهانهٔ تنگ برمی‌خیزد و آن را با ایهام پیوند می‌دهد، «کأنه از دو لفظ قل که صیغهٔ امر است ترکیب یافته از قال و یقول». مضمون بیت را چنین می‌گشاید که صراحی «یک کار ناشایسته کرده است که خون خم یعنی شراب در گلویش گیر کرده … همین است که به‌جز قلقل به کلام دیگر مجال ندارد».

پردهٔ سماع

سودی «پرده» را در این بیت پرده‌های نغمات مانند عراق و اصفهان و حجاز می‌داند، و توضیح می‌دهد که معنای «سماع» به ضبط متن بستگی دارد: بر پایهٔ ضبط «حلقهٔ سماع» مراد سماع صوفیان است و بر پایهٔ ضبط «پردهٔ سماع» مراد سازهایی چون چنگ و قانون. او «وجد» را در اصطلاح «ادراک نور تجلی» می‌داند که «از طریق باطن و یا از راه بصیرت مؤمن است».

مقطع

سودی مضمون بیت پایانی را چنین می‌آورد که هر کس بدون عاشق‌شدن و «بدون تحمل رنج و محن و غموم عشق» خواستار وصل شود، «برای طواف کعبهٔ دل احرام را بی‌وضو بست»، زیرا «دل که بیت‌الله می‌باشد و نیت به زیارت آن بدون طهارت بی‌حاصل است». او «چرخ حقه‌باز» در بیت افزودهٔ روایت خود را نیز تشبیهی مجازی می‌داند که در آن ستارگان به عروسکان و گردش فلک به هنگامهٔ شعبده مانند شده است.

ترجمه‌ها

هنری ویلبرفورس کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده و آن را غزل شمارهٔ ۴۵ شمرده است؛ متن او نیز مانند سودی هشت بیت دارد. هرمان بیکنل در گزیدهٔ ۱۸۷۵ و گرترود بل در گزیدهٔ ۱۸۹۷ آن را ترجمه نکرده‌اند.

منابع

کتاب‌نامه

• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)