روشن از پرتو رویت نظری نیست که نیست

روشن از پرتو رویت نظری نیست که نیست
غزلِ شمارهٔ ۷۳ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبان	فارسی
شاعر	حافظ
شمار ابیات	۱۲
بحر	فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلات (رمل مثمن مخبون مقصور)
متن
روشن از پرتو رویت نظری نیست که نیست منّت خاک درت بر بصری نیست که نیست ناظر روی تو صاحب‌نظرانند آری سرّ گیسوی تو در هیچ سری نیست که نیست اشک غمّاز من ار سرخ برآمد چه عجب خجل از کردهٔ خود پرده‌دری نیست که نیست تا به دامن ننشیند ز نسیمش گردی سیل خیز از نظرم رهگذری نیست که نیست تا دم از شامِ سر زلف تو هر جا نزنند با صبا گفت و شنیدم سحری نیست که نیست من از این طالع شوریده برنجم ور نی بهره‌مند از سر کویت دگری نیست که نیست از حیای لب شیرین تو ای چشمهٔ نوش غرق آب و عرق اکنون شکری نیست که نیست مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز ور نه در مجلس رندان خبری نیست که نیست شیر در بادیهٔ عشق تو روباه شود آه از این راه که در وی خطری نیست که نیست آب چشمم که بر او منّت خاک در تست زیر صد منّت او خاک دری نیست که نیست از وجودم قدری نام و نشان هست که هست ور نه از ضعف در آنجا اثری نیست که نیست غیر از این نکته که حافظ ز تو ناخشنود است در سراپای وجودت هنری نیست که نیست ۲ ۴ ۶ ۸ ۱۰ ۱۲ نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۷۲راهی‌ست راه عشق که هیچش کناره نیست ←غزل پسین۷۴حاصل کارگه کون و مکان این همه نیست

غزل با مطلعِ «روشن از پرتو رویت نظری نیست که نیست» غزلِ شمارهٔ ۷۳ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و در آن چاپ دوازده بیت دارد. جلالیان وزن آن را «فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلات» و بحر آن را «رمل مثمّن مخبون مقصور» آورده است؛ سودی در سرِ غزل تنها «از بحر رمل» نوشته و تقطیع نیاورده است.

سه بیت از دوازده بیت این غزل در هیچ‌یک از دست‌نویس‌های سدهٔ نهمی که سلیم نیساری گرد آورده نیست، و یکی از همان سه بیت پرمثل‌ترین بیت غزل است. خرمشاهی این غزل را در حافظ‌نامه شرح نکرده است.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۷۸، در شرح جلالی ۷۱، در تدوین نیساری ۶۶ و در چاپ خلخالی ۷۹ است.

سه بیت بی‌گواه

نیساری این غزل را در شش دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است و متن برگزیدهٔ او نُه بیت دارد. سه بیت چاپ قزوینی و غنی، «شیر در بادیهٔ عشق تو روباه شود»، «آب چشمم که بر او منّت خاک در تست» و «از وجودم قدری نام و نشان هست که هست»، در هیچ‌یک از آن شش دست‌نویس نیامده‌اند.

در برابر، بیتی هست که نیساری زیر خط و بیرون از متن می‌آورد و در چاپ قزوینی و غنی نیست: «عاشق روی تو صاحب‌نظری نیست که نیست / شور گیسوی تو در هیچ سری نیست که نیست». در دست‌نویس طوپقاپوسرای همین یک بیت جانشین دو بیت نخست غزل شده است.

ساختار غزل در آن شش دست‌نویس یکسان نیست: یکی دو بیت کم دارد، سه دست‌نویس بیت هشتم («مصلحت نیست که از پرده برون افتد راز») را ندارند، و دو دست‌نویس دیگر ترتیب‌های جداگانه دارند.

ضبط چاپ قزوینی و غنی

دست‌نویس «خ»، که در چند غزل پیش و پس از این متن چاپ قزوینی و غنی را در برابر دیگران پشتیبانی می‌کند، این غزل را ندارد. در این غزل ضبط چاپ قزوینی و غنی در جاهای اختلافی با دست‌نویس دیگری می‌خواند، دست‌نویسی به تاریخ ۸۹۸ ق: «ز نسیمش» در برابر «ز نسیمت» در متن نیساری، و «نزنند» در برابر «نزند».

متن سودی چهارده بیت دارد و دو بیت آن در چاپ قزوینی و غنی نیست: «نازکان را سفر عشق حرام است حرام» و «نه من دلشده از دست تو خونین جگرم». او در بیت سوم «اشک من گر ز غمت سرخ برآمد» می‌خواند، بی واژهٔ «غمّاز»، و در دو جای دیگر نیز ضبطی دارد که با بیشتر دست‌نویس‌ها می‌خواند و با چاپ قزوینی و غنی نمی‌خواند.

سودی در همین‌جا میان سه ضبط یکی را برمی‌گزیند و دلیل می‌آورد: «در بعض نسخ شوق گیسو، و در بعضی دیگر بوی گیسو، و در ارجحی هم سر گیسو … واقع شده، و لکل وجهة. اما بهتر است که با "سر" دومی، متضمن صنعت تجنس تام است».

درون‌مایه و تفسیر

ردیف

جلالیان ردیف این غزل را کار اصلی آن می‌داند و نکته‌ای می‌آورد که شرح‌های دیگرِ این مقاله ندارند: «ردیف این غزل یعنی (نیست که نیست) تأکید نفی نیست بلکه به معنای (نیست که نباشد) یعنی (هست) خواهد بُرد، و حرف (ی) کلمهٔ قافیه بایستی در تمام موارد یکسان و بازگو کنندهٔ معنای ردیف باشد که در کمال مهارت در این غزل به چشم می‌خورد».

سودی نیز حکمی برای سراسر غزل می‌دهد: «یای نظری و بصری و سایر کلماتی که در آخر یا دارند تا آخر غزل یای وحدت است».

چشمهٔ نوش و خسرو و شیرین

جلالیان بیت هفتم را با خسرو و شیرینِ نظامی می‌خواند و می‌نویسد «این از مسلّمیات است که حافظ به اشعار نظامی توجّه خاص داشته». به خوانش او دو معشوق خسرو، شیرین ارمنی و شکَّر اصفهانی، و چشمه‌ای که شیرین در آن تن می‌شوید و «چشمهٔ نوش» نام دارد، هر سه در این بیت حاضرند؛ از این رو او برای همین بیت، و تنها همین بیت، دو معنی جداگانه می‌آورد.

او در همین‌جا وام خود را به شارحی دیگر می‌پذیرد: «کتابی به نام حافظ جاوید تألیف آقای هاشم جاوید نظرم را جلب کرد … از آن کتاب استفادهٔ بیشتری در این مورد کرده و بهرهٔ فراوانی گرفتم».

خرده‌گیری‌های سودی بر شارحان

سودی در این غزل سه بار خوانش دیگران را رد می‌کند، هرچند تنها یکی از آن سه در حاشیه نشانهٔ «رد» دارد.

در بیت چهارم، بر سر ضبط «سیل چمن» با کسی درمی‌افتد که آن را «سیل چمن‌زننده» معنی کرده بود و به گفتهٔ سودی «از معنای اصطلاحی آن غافل بوده است».

در بیت هفتم، با نشانهٔ «رد شمعی» در حاشیه، خوانشی را که «عرق» را گلاب گرفته بود با طعنه رد می‌کند: «کسی که گوید پرواضح است که مراد از عرق اینجا گلاب است، باید گفت خودش هم عرق کرده بوده». سپس به خوانشی دیگر می‌تازد که «عرق» را تنها عرق تن گرفته بود، «زیرا عرق در این بیت بطریق ایهام آمده، پس اگر معنای آن بعرق تن تخصیص داده شود، بمعنای ایهامی آن خلل وارد میکند».

در بیت پایانی، بر سر معنای «نکته» با شارحی درمی‌افتد که آن را «عیب» گرفته بود: «یقین بداند که در هر دو بیت معنای نکته را نفهمیده است. سابقاً بیان شد که نکته بکلام دقیق گفته میشود».

خوانش سیاسی جلالیان

جلالیان بیت هشتم را، که «به صورت ضرب‌المثل درآمده»، گوشه‌ای به شاه شجاع می‌داند، و در بیت پایانی نیز «شاعر بار دیگر روی سخن را به شاه‌شجاع برگردانیده و از او گله و اظهار ناخشنودی می‌کند». او برای این انتساب استدلالی نمی‌آورد.

دیدگاه خرمشاهی

خرمشاهی برای این غزل مدخلی ندارد، اما دو بار در حافظ‌نامه از آن یاد می‌کند. در مقالهٔ «تجلی» مصراع نخست آن را نمونهٔ شاخص کاربرد واژهٔ «پرتو» در شعر حافظ می‌گیرد، و در مقالهٔ «عشق» آن را در شمار غزل‌هایی می‌آورد که «کاملاً عرفانی»‌اند.

بازتاب

هفت مدخل از فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ به این غزل بازمی‌گردند، و شش تای آن‌ها به دو بیت: بیت هشتم و بیت نهم.

بیت هشتم بیت سرآمد مدخلی است با کاربرد «رندان از اسرار هستی باخبرند اما صلاح نمی‌دانند فاش کنند»، و در سه مدخل دیگر نیز شاهد آمده است. بیت نهم در سه مدخل شاهد آمده است، با کاربردهایی دربارهٔ خطرهای راه عشق.

نکتهٔ درخور توجه آن است که از این دو بیت پرمثل، بیت نهم در هیچ‌یک از شش دست‌نویس سدهٔ نهم نیست، و بیت هشتم از سه دست‌نویس افتاده و در یکی دیگر جابه‌جا شده است.

ترجمه‌ها

شمار ابیات این غزل در سه منبع سه‌گونه است: دوازده بیت در چاپ قزوینی و غنی، چهارده بیت در ترجمهٔ جان پین (۱۹۰۱)، و هفده بیت در ترجمهٔ کلارک (۱۸۹۱). چهارده بیت پین درست همان چهارده بیت سودی است و دو بیت افزودهٔ او همان دو بیتی‌اند که سودی دارد و چاپ قزوینی و غنی ندارد؛ کلارک سه بیت دیگر نیز پیش از بیت مقطع می‌افزاید.

هرمان بیکنل و گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده‌اند.

شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد شمارهٔ آن در متن فارسی جارت است و شمارهٔ درون کمانک شمارهٔ آن در چاپ سنگی هند؛ هیچ‌یک شمارهٔ چاپ قزوینی و غنی نیست. شمارهٔ رومی جان پین با شمارهٔ بی‌کمانک کلارک یکی است.

منابع

کتاب‌نامه

• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)