باغ مرا چه حاجت سرو و صنوبر است

باغ مرا چه حاجت سرو و صنوبر است
غزلِ شمارهٔ ۳۹ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبان	فارسی
شاعر	حافظ
شمار ابیات	۱۰
بحر	مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات (مضارع مثمن اخرب مکفوف مقصور)
متن
باغ مرا چه حاجت سرو و صنوبر است شمشاد خانه‌پرور ما از که کمتر است ای نازنین پسر تو چه مذهب گرفته‌ای کت خون ما حلال‌تر از شیر مادر است چون نقش غم ز دور ببینی شراب خواه تشخیص کرده‌ایم و مداوا مقرّر است از آستان پیر مغان سر چرا کشیم دولت در آن سرا و گشایش در آن در است یک قصّه بیش نیست غم عشق وین عجب کز هر زبان که می‌شنوم نامکرّر است دی وعده داد وصلم و در سر شراب داشت امروز تا چه گوید و بازش چه در سر است شیراز و آب رکنی و این باد خوش نسیم عیبش مکن که خال رخ هفت کشور است فرق است از آب خضر که ظلمات جای اوست تا آب ما که منبعش الله‌اکبر است ما آبروی فقر و قناعت نمی‌بریم با پادشه بگوی که روزی مقدّر است حافظ چه طرفه شاخ نباتی‌ست کلک تو کش میوه دلپذیرتر از شهد و شکّر است ۲ ۴ ۶ ۸ ۱۰ نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۳۸بی‌مهر رخت روز مرا نور نماندست ←غزل پسین۴۰المنة لله که در میکده باز است

غزل با مطلعِ «باغ مرا چه حاجت سرو و صنوبر است» غزلِ شمارهٔ ۳۹ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است. جلالیان وزن آن را «مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات» و بحر آن را «مضارع مثمّن اخرب مکفوف مقصور» آورده است.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

شمارهٔ این غزل در تصحیح‌ها یکسان نیست: در تصحیح قزوینی و غنی ۳۹، در تصحیح خانلری ۴۰، در تصحیح سایه ۳۸، در تدوین سلیم نیساری ۲۶، در شرح جلالی ۳۹، در شرح سودی ۴۴ و در حافظ‌نامهِ خرمشاهی ۲۴ است.

شمار ابیات نیز یکسان نیست و تصحیح قزوینی و غنی کوتاه‌ترین روایت را دارد: متن آنان ده بیت است، حال آن‌که خانلری، سایه، نیساری و جلالیان یازده بیت آورده‌اند و بیتِ «در راه ما شکسته‌دلی می‌خرند و بس / بازار خودفروشی از آن سوی دیگر است» را نیز در متن نشانده‌اند؛ متن سودی دوازده بیت دارد.

اختلاف دیگر در مصرع دوم بیت نخست است: ضبط قزوینی و غنی «شمشاد خانه‌پرور» است، اما در دستگاه نیساری دو دست‌نویس سدهٔ نهم «شمشاد سایه‌پرور» دارند؛ سودی نیز همین ضبط دوم را در متن خود آورده است.

درون‌مایه و تفسیر

«ای نازنین پسر»

خرمشاهی بلندترین یادداشت خود بر این غزل را به خطاب بیت دوم اختصاص داده است. به نوشتهٔ او چنین خطاب‌هایی را «نباید به‌سادگی و سرعت حمل بر انحراف جنسی و تمایلات همجنس‌گرایانه کرد»، زیرا «رسم خطاب به پسرکان زیباروی از سنت‌های دیرینهٔ شعر فارسی، از رودکی تا بهار است» و «اصولاً خطاب به زن یا دختر، نامعمول بوده و خلاف ادب شمرده می‌شده». او در همین یادداشت یادآور می‌شود که «در سراسر دیوان حافظ حتی یک‌بار لفظ "دختر" به‌کار نرفته و هرچه دختر در دیوان اوست همه دختر رز (= شراب) است».

شیراز و تنگ الله‌اکبر

بیت‌های هفتم و هشتم به جغرافیای شیراز اشاره دارند. خرمشاهی «الله‌اکبر» را دارای ایهام سه‌گانه می‌داند: اشاره به توحید، نام تنگی در شمال شیراز که آب رکن‌آباد از آنجا می‌گذرد، و اینکه بینندهٔ شیراز از آن بلندی بی‌اختیار «الله‌اکبر» می‌گوید؛ او این نکتهٔ سوم را از ادوارد براون نقل می‌کند.

همین توضیح سه قرن پیش‌تر نزد سودی آمده است: به نوشتهٔ او هر کس از سوی همدان بیاید «تا به بالای تپه نرسد نمی‌تواند شهر را رؤیت کند، اما همین‌که به بالای تپه رسید به‌محض دیدن شهر بی‌اختیار کلمهٔ الله‌اکبر را بر زبان می‌راند، پس بعدها از کثرت استعمال برای آن تپه علم شد». سودی خاستگاه نام رکن‌آباد را نیز به «سید رکن‌الدین» نسبت می‌دهد، برخلاف خرمشاهی که به نقل از قزوینی آن را از رکن‌الدوله دیلمی می‌داند.

خرمشاهی «هفت کشور» را نیز بر پایهٔ واژه‌نامک عبدالحسین نوشین توضیح داده است: تقسیم کهن گیتی به هفت پاره که ایرانشهر در میان آن‌ها جای دارد.

فقر و قناعت

بیت نهم موضوع بلندترین مدخل دیگر خرمشاهی است. او «فقر» را واژه‌ای قرآنی می‌داند که هم بر نیازمند مادی و هم بر درویش معنوی اطلاق می‌شود، و کاربردهای آن را در دیوان حافظ به «فقر مادی» و «فقر عرفانی» بخش می‌کند؛ همین بیت را در گروه نخست می‌نشاند، «چه به "پادشاه" پیغام می‌فرستد و سخن از "روزی" می‌گوید».

سودی نیز مضمون بیت را چنین می‌آورد که «خداوند تعالی رزاق مطلق است و روزی هر کس را در روز ازل مقدر و معین کرده است … بنابراین تملق و تبصبص از پادشاهان و بزرگان برای خاطر مال دنیا محض خطا و اشتباه است».

شاخ نبات

در بیت پایانی، قلم شاعر به «شاخ نبات» مانند شده است. خرمشاهی یادآور می‌شود که شهرت «شاخ نبات» به‌عنوان نام معشوق حافظ «ظاهراً از این بیت دیگر حافظ نشأت گرفته است: اجر صبری‌ست کز آن شاخ نباتم دادند». سودی آن را دارای دو معنا می‌داند: شکری که از نی به دست می‌آید، و استعاره‌ای برای قلم.

بازتاب

چهار بیت از این غزل در فرهنگ‌های ضرب‌المثل فارسی در شمار ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ آمده‌اند: «چون نقش غم ز دور ببینی شراب خواه»، «یک قصّه بیش نیست غم عشق»، «شیراز و آب رکنی» و «ما آبروی فقر و قناعت نمی‌بریم»؛ بیت پایانی نیز در چند مدخل دیگر گواه آمده است.

ترجمه‌ها

هنری ویلبرفورس کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ ترجمه کرده و در آن ضبط «سایه‌پرور» را برگردانده است. جان پین نیز آن را در گزیدهٔ خود (۱۹۰۱) آورده است. گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده است.

منابع

کتاب‌نامه

• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)