بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد

بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد
برگ ۲۱۹ نسخهٔ عکسی
غزلِ شمارهٔ ۱۳۱ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبانفارسی
شاعرحافظ
شمار ابیات۸
بحرمفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلان (مجتث مثمن مخبون اصلم مسبغ)
متن

بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد
هلال عید به دور قدح اشارت کرد
ثواب روزه و حجّ قبول آن کس برد
که خاک میکدهٔ عشق را زیارت کرد
مقام اصلی ما گوشهٔ خرابات است
خداش خیر دهاد آن که این عمارت کرد
بهای بادهٔ چون لعل چیست جوهر عقل
بیا که سود کسی برد کاین تجارت کرد
نماز در خَمِ آن ابروان محرابی
کسی کند که به خون جگر طهارت کرد
فغان که نرگس جمّاش شیخ شهر امروز
نظر به دُردکشان از سر حقارت کرد
به روی یار نظر کن ز دیده منّت دار
که کار دیده نظر از سر بصارت کرد
حدیث عشق ز حافظ شنو نه از واعظ
اگر چه صنعت بسیار در عبارت کرد



۲



۴



۶



۸

نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۱۳۰سحر بلبل حکایت با صبا کرد
←غزل پسین۱۳۲به آب روشن می عارفی طهارت کرد

غزل با مطلعِ «بیا که ترک فلک خوان روزه غارت کرد» غزلِ شمارهٔ ۱۳۱ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و هشت بیت دارد.[۱] جلالیان وزن آن را «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع‌لان» و بحر آن را «مجتّث مثمّن مخبون اصلم مُسبَغ» آورده است؛ سودی در سرِ این غزل سطر وزن ندارد.[۲][۳]

این غزل و غزل شمارهٔ ۱۳۲ جفتی همزادند: وزن و قافیه و ردیف یکی دارند، سه مصراع نزدیک‌به‌هم در آن دو هست و یک مصراع در هر دو واژه به واژه یکی است. مرز میان آن دو در منابع یکسان کشیده نشده است، و پنج منبع مستقل این همسانی را ثبت کرده‌اند.

جای غزل در منابع

شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۱۴۶ است (جلد دوم، صفحه‌های ۸۱۰ تا ۸۱۴)،[۳] در شرح جلالی ۱۲۵،[۴] در تدوین سلیم نیساری ۱۱۳،[۵] در تصحیح سایه ۱۲۶[یادداشت ۱][۶] و در حافظ‌نامهِ خرمشاهی مدخل هفتادوپنجم.[یادداشت ۲][۷]

جفت همزاد: این غزل و غزل شمارهٔ ۱۳۲

این غزل با غزل شمارهٔ ۱۳۲ وزن و قافیه و ردیف یکی دارد، و مصراعِ «هلال عید به دور قدح اشارت کرد» در این غزل مصراع دوم بیت نخست است و در آن غزل مصراع دوم بیت دوم، واژه به واژه یکی. هیچ‌یک از منابع این دو را جعلی نمی‌خواند، ولی مرزشان را یکسان نمی‌کشند.[۱][۸]

نیساری دو غزل شماره‌دار نگه می‌دارد اما دستگاه نسخه‌بدل‌هایی ویژهٔ همین درهم‌رفتگی چاپ می‌کند. متن برگزیدهٔ او برای این غزل هفت بیت است و بیتِ «به روی یار نظر کن» را ندارد؛ او همان بیت را بیت چهارم غزل بعدی می‌آورد. جدول ترتیب ابیات این غزل ستون‌هایی افزوده دارد با عنوان «ابیات غزل ۱۱۴»، و جدول غزل بعدی بخشی متقابل با عنوان «همراه غزل ۱۱۳». برآمد آن این است که شش دست‌نویس از دوازده دست‌نویسِ این دو غزل، بیت‌هایی از غزل دومی را در دل غزل یکمی دارند.[۵][۹]

سودی دو بیت از غزل شمارهٔ ۱۳۲ را به این غزل می‌برد، یکی در جایگاه چهارم و دیگری در جایگاه نهم، و متن او ده بیت می‌شود. او خود به این همسانی اشاره می‌کند، یک بار در شرح غزل بعدی («همانطور که در غزل سابق با امام صوفی تعریض کرد») و بار دیگر در پایان آن («این غزل از حیث شکل نظیر غزل سابق است»).[۱۰][۱۱][۱۲][۱۳]

دو ترجمهٔ انگلیسی همان مرز سودی را بازمی‌تابانند، و شمار ابیات این جانشینی را می‌پوشاند: متن انگلیسی غزل شمارهٔ ۱۳۲ هم شش بیت دارد، مانند چاپ قزوینی و غنی، ولی دو بیت آن بیت‌های دیگری است. جان پین در پانویس خود همین را به صراحت می‌نویسد: بیت هشتم ترجمهٔ او «صورت دیگری است از بیت چهارم، با همان واژهٔ قافیه». بیت هشتم او همان بیت پنجم این غزل است و بیت چهارمش همان بیت سوم غزل بعدی؛ پس آن دو، در چاپ قزوینی و غنی، دو صورت از یک بیت‌اند که هر یک در غزلی جدا مانده است.[۱۴][۱۵]

جلالیان از این فراتر می‌رود و آن دو را یک سروده می‌داند که خودِ شاعر بازسازی کرده است: «نمونه یکی از مواردی که حافظ در زمان معیّنی، برای موضوع معیّنی و با فکر و اندیشهٔ معیّنی غزلی را ساخته و پرداخته و با نگرشِ بعدی تغییرات کلّی و اساسی در آن داده و پاره‌یی از مضامین را عوض و یا جابجا کرده است همین دو غزل ۱۲۵ و ۱۲۶ است». او هر دو را به یک مناسبت می‌بندد («هر دو غزل مربوط به یک ماه و یک عید است»)، هرچند خودِ آن مناسبت را با تردید می‌آورد.[۱۶][۱۷]

تصحیح سایه دو صورت از بیت «امام خواجه» را یکی زیر دیگری چاپ می‌کند و صورت دومی را نشانه‌دار می‌گذارد؛ و آن صورت نشانه‌دار، واژه به واژه، همان ضبطی است که دو دست‌نویس سدهٔ نهم دارند، آن هم در دل این غزل و نه در غزل بعدی.[۱۸][۹]

خرمشاهی آن را تنها خودتکراری حافظ می‌بیند و چیزی بیش از آن نمی‌گوید: «حافظ در غزل دیگر هم عین همین مصراع را به کار برده». در سراسر مدخل او هیچ سخنی از درهم‌رفتگی یا نسخه‌بدل یا نادرستی این دو غزل نیست.[۱۹]

این درهم‌رفتگی به همین دو غزل بسته است: غزل پیش و غزل پس از آن دو در تدوین نیساری قافیهٔ آن دو را ندارند و وزنشان هم یکی نیست، هرچند ردیف «کرد» در این بخش دیوان مشترک است.[۵]

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

نیساری این غزل را در هفت دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است و متن برگزیدهٔ او هفت بیت دارد، یعنی بیتِ «به روی یار نظر کن» را ندارد. سه دست‌نویس از آن هفت بیت چهارم متن او را هم ندارند.[۵]

چاپ قزوینی و غنی در سه جا از متن او جدا می‌شود و دست‌نویسی با نشانهٔ «خ»[یادداشت ۳] در هر سه جا با آن است: در بیت پنجم، «به خون جگر طهارت کرد» در برابر «به خوناب دل طهارت کرد»؛ در داشتن بیت «به روی یار نظر کن»؛ و در ترتیب بیت‌های چهارم و پنجم. با این همه در هیچ‌یک از این سه جا «خ» تنها گواه نیست و در هر سه یک یا دو دست‌نویس دیگر هم با آن است، و در مطلع، «خ» و دو دست‌نویس دیگر «خان روزه» می‌خوانند و چاپ قزوینی و غنی «خوان روزه» را با متن نیساری نگه می‌دارد.[۵][۱]

تصحیح سایه هشت بیت دارد، در همان ترتیب چاپ قزوینی و غنی، و در آن صفحه هیچ دستگاه نسخه‌بدلی نیست.[۶]

درون‌مایه و تفسیر

ترک فلک و هلال عید

سودی «ترک فلک» را آسمان در هیئت ترک یغماگر می‌گیرد، «زیرا که یغماگری و چپاولی از خصوصیات قوم ترک است»، و «هلال عید» را هلال شوّال. مصراع «به دور قدح اشارت کرد» را به عمد دوپهلو می‌داند: هم گردی قدح که به هلال می‌ماند و هم گردش قدح در مجلس.[۳] او دو خوانش دیگر را هم رد می‌کند، یکی که «ترک فلک» را ماه نو گرفته بود و دیگری که آن را ماه رمضان: «ما میگوئیم بچه مناسبت».[۳]

خرمشاهی همین ترکیب را اضافهٔ تشبیهی می‌داند، «فلکی که بی‌محابا حمله می‌آورد»، و «خوان روزه غارت کرد» را «بساط روزه را درنوشت، یعنی ماه رمضان را سپری کرد».[۷]

خرمشاهی در برابر غنی بر سر «دور قدح»

خرمشاهی در همین مصراع آشکارا با غنی مخالفت می‌کند و خوانش او را نقل می‌کند تا رد کند: غنی نوشته بود «دور قدح یعنی چرخاندن و به دَور انداختن قدح. همیشه دور به‌همین معناست»، و خرمشاهی می‌نویسد «شادروان غنی در اینجا اشتباه کرده است» و خوانش خود را می‌آورد، هلال نودمیده‌ای که به لبهٔ مستدیر قدح می‌ماند، با گواه‌هایی از حافظ و رودکی و انوری و سلمان.[۱۹][۲۰]

نکتهٔ درخور توجه آن است که خودِ او در همان جا معنای غنی را یک‌سره بیرون نمی‌گذارد: این مصراع را دارای «ایهام دوگانه و حتی سه‌گانه» می‌داند و در آن سه معنی می‌شمارد که دومینشان همان است که غنی می‌گوید، و تنها معنای خود را «ظاهرترین» می‌خواند.[۲۰]

روزه و طنز

خرمشاهی در این مدخل خوانشی کلی از رفتار حافظ با روزه می‌آورد: «حافظ از روزه همانند نماز غالباً به‌طنز، و از پایان گرفتن ماه روزه به شادی یاد می‌کند»، و می‌افزاید «آری حافظ معتقد است که باید باطن عبادات را که روح عشق است دریافت». او خود در همان مدخل یک نمونهٔ ناهمسو را هم می‌پذیرد، دوبیتی‌ای که در آن حافظ «بی‌آنکه دست از طنز بردارد، اندک حرمتی به روزه می‌گذارد».[۷][۱۹]

در بیت پنجم، خرمشاهی سرچشمهٔ مضمون را با احتیاط به حلاج می‌بندد: «منشأ این مضمون باید از حلاج باشد که گفت: رکعتانِ فی العشق لایصحّ وضوءُهما إلا بالدم».[۲۱]

شیخ شهر

سودی «شیخ شهر» بیت ششم را همان روحانی بلندپایهٔ شهر می‌گیرد، بی هیچ تعبیر استعاری: «یعنی از چپ نگریستن شیخ».[۱۱] خرمشاهی هیچ بازشناسی‌ای برای او نمی‌آورد و تنها به مدخل «زاهد» خود ارجاع می‌دهد.[۲۲] جلالیان او را امیر مبارزالدین می‌داند و این را با تردید می‌گوید («این نویسنده را گمان بر این است»).[۱۶]

خوانش جلالیان و یک ناسازگاری در آن

جلالیان این غزل را در جایی به روزگار شاه شجاع می‌بندد و «واعظ» بیت پایانی را با تردید تورانشاه وزیر می‌گیرد،[۲۳] و سه صفحه بعد غزل دوم این جفت را به «اوایلِ حکومت امیر مبارزالدّین» نسبت می‌دهد و «شیخ شهر» را همان امیر مبارزالدین می‌خواند.[۱۶] آن جمله را دربارهٔ یک غزل نوشته است، ولی چون خودِ او هر دو را به یک ماه و یک عید می‌بندد، این تاریخ‌گذاری بر غزل نخست هم می‌افتد؛ این گام آخر از آنِ این مقاله است نه نوشتهٔ او.[۱۷] او به این ناسازگاری اشاره‌ای نمی‌کند.

بازتاب

شش مدخل از فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ به این غزل بازمی‌گردند و دو تای آن‌ها بیت سرآمد دارند، بیت سوم و بیت پایانی.[۲۴][۲۵] چهار مدخل دیگر بیت‌های دوم و هفتم و پایانی را شاهد آورده‌اند.[۲۶][۲۷][۲۸][۲۹]

یکی از آن مدخل‌ها به دو بیت از دو غزل کلید می‌خورد، بیت پایانی این غزل و بیت ششم غزل شمارهٔ ۱۳۳، یعنی یک مثل با دو گواه از حافظ.[۳۰]

ترجمه‌ها

کلارک در ۱۸۹۱ این غزل را با شمارهٔ ۱۱۸ و در ده بیت ترجمه کرده است و جان پین در ۱۹۰۱ با شمارهٔ رومی همان عدد و نیز در ده بیت؛ ترتیب آن دو با هم یکی است و دو بیت افزوده‌شان همان دو بیتی است که متن سودی از غزل شمارهٔ ۱۳۲ به این غزل برده است.[۱۵][۱۴][۱۰][۱۱]

هرمان بیکنل و گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده‌اند.[۳۱][۳۲]

شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد، شمارهٔ رومی جان پین و نشان «B.-S. E.» در یادداشت‌های هرمان بیکنل هر سه یک شماره‌اند و به چاپ بروکهاوس بازمی‌گردند، نه به چاپ قزوینی و غنی؛ شمارهٔ دومی که کلارک در کمانک می‌آورد شمارهٔ چاپ سنگی هند است.


یادداشت‌ها

  1. ↑ ترتیب غزل‌ها در تصحیح سایه الفبایی است، بر پایهٔ ردیف و قافیه؛ پس اگر شمارهٔ او با شمارهٔ چاپ قزوینی و غنی همسو نباشد، این نشانهٔ داوری متنی او نیست.
  2. ↑ شماره‌ای که در حافظ‌نامه برای هر غزل آمده شمارهٔ مدخل خودِ آن کتاب است (از ۱ تا ۲۴۴)، نه شمارهٔ غزل در چاپ قزوینی و غنی.
  3. ↑ نشانهٔ «خ» در دستگاه نیساری به دست‌نویسی به تاریخ ۸۲۷ ق بازمی‌گردد. در فهرست پنجاه‌ویک نسخهٔ او (صفحه‌های ۸ و ۹) دو دست‌نویس با همین تاریخ هست، نسخهٔ خلخالی در ردیف سیزدهم و نسخهٔ دانشگاه کمبریج (مجموعهٔ ادوارد براون) در ردیف چهاردهم، و نشانهٔ آن دو در چاپ تنها با ضخامت حرف از هم جدا می‌شود. خودِ قزوینی «خ» چاپ خویش را نسخهٔ خلخالی می‌داند، ولی اینکه «خ» نیساری همان دست‌نویس باشد از این صفحه‌ها به دست نمی‌آید؛ اگر این بازشناسی عوض شود آنچه در این مقاله گفته شده سر جای خود می‌ماند، یعنی اینکه ضبط چاپ قزوینی و غنی در این اختلاف‌ها با شمار اندکی از گواهان است و آن دست‌نویس یکی از آن‌هاست، و تنها نام آن دست‌نویس فرق می‌کند. قزوینی خود در مقدمهٔ آن چاپ می‌نویسد که از حیث «عدّهٔ غزلیّات و عدّهٔ ابیات هر غزلی» اساس کار خویش را «منحصراً و منفرداً» همین نسخه گذاشته است، ولی از حیث متن ابیات آن را «بهیچوجه» بسنده نمی‌داند و می‌گوید اغلاط فاحش در آن فراوان است.حافظ، دیوان حافظ، مز. پس یکی بودن شمار ابیات این چاپ با آن دست‌نویس چیزی است که آن چاپ خود بر عهده گرفته است، و آنچه گزینش ویراستارانه به شمار می‌آید ضبط واژه‌هاست؛ دربارهٔ ترتیب ابیات در آن مقدمه سخنی نیست. نشانهٔ «خ» در پانویس‌های خودِ آن چاپ نشانهٔ همان چاپ است و شمارش‌های این مقاله بر نشانه‌های دستگاه نیساری استوار است.

منابع

  1. 1 2 3 حافظ، دیوان حافظ، ۸۹–۹۰.
  2. ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۳۴.
  3. 1 2 3 4 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۱۰.
  4. ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۳۲.
  5. 1 2 3 4 5 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۴۳.
  6. 1 2 ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۲۰۴.
  7. 1 2 3 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۳۷.
  8. ↑ حافظ، دیوان حافظ، ۹۰.
  9. 1 2 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۴۴.
  10. 1 2 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۱۱.
  11. 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۱۳.
  12. ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۱۷.
  13. ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۱۸.
  14. 1 2 Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. Villon Society. p. 140–141.
  15. 1 2 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 246–247.
  16. 1 2 3 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۳۸.
  17. 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۳۹.
  18. ↑ ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۲۰۳.
  19. 1 2 3 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۳۸.
  20. 1 2 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۳۹.
  21. ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۴۰.
  22. ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۴۱.
  23. ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۳۵.
  24. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۱۷.
  25. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۱۸.
  26. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۲۹.
  27. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۵۱.
  28. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۹۴.
  29. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۹۲.
  30. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۱۸.
  31. ↑ Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner.
  32. ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.

کتاب‌نامه

  • حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.