خم زلف تو دام کفر و دین است
| خم زلف تو دام کفر و دین است | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۵۵ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۷ |
| بحر | مفاعیلن مفاعیلن فعولن (هزج) |
| متن | |
خم زلف تو دام کفر و دین است
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «خم زلف تو دام کفر و دین است» غزلِ شمارهٔ ۵۵ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است.[۱] سودی بحر آن را هزج و تقطیع آن را «مفاعیلن مفاعیلن فعولن» آورده است.[۲]
این غزل را نه خرمشاهی در حافظ‌نامه شرح کرده است و نه جلالیان در شرح جلالی؛ در برابر، متن آن در دست‌نویس‌ها و در سنت شرح و ترجمه بیش از بیشتر غزل‌های این بخش دیوان محل گفت‌وگو بوده است.
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۶۰[۲] و در تدوین سلیم نیساری ۴۳۰ است؛[۳] شمارهٔ آن در چاپ خلخالی ۵۴ است.
این غزل از پرگواه‌ترین سروده‌های دیوان است: نیساری آن را در بیست‌وهفت دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است، در حالی که بیشتر غزل‌های این بخش در شش یا هفت دست‌نویس آمده‌اند. بیست‌وسه دست‌نویس از آن بیست‌وهفت با متن او یکسان‌اند.[۳] با این همه سه دست‌نویس (از جمله کهن‌ترین آن‌ها، سلیمانیهٔ استانبول ۸۱۳ ق) روایتی پنج‌بیتی دارند که دو بیت پایانی را ندارد و در نتیجه اصلاً بیت تخلص ندارد.[۳]
ترتیب ابیات در متن سودی نیز با چاپ قزوینی و غنی یکی نیست و بیت سوم چاپ قزوینی و غنی در متن او پس از بیت ششم آمده است.[۲]
«چرخ هشتم» یا «هفتم آسمان»
مهم‌ترین اختلاف بر سر بیت پنجم است، که خود دربارهٔ دانش هیئت است: «عجب علمی‌ست علم هیئت عشق / که چرخ هشتمش هفتم زمین است». سودی در مصرع دوم «هفتم آسمان» می‌خواند و ضبط دیگر را به تندی رد می‌کند: «در این مصرع بعضی‌ها به‌جای هفتم، هشتم نوشته‌اند، و این ناشی از غفلت آنان می‌باشد». استدلال او این است که نزد اهل شرع طبقات آسمان و زمین هفت است، «اما به عقیدهٔ اهل هیئت و حکمت طبقات افلاک و عناصر نه‌تاست».[۴]
دستگاه نیساری این خوانش را از دو دست‌نویس سدهٔ نهم گواه می‌آورد که «که چرخ هفتمش» دارند.[۳] هرمان بیکنل نیز در ۱۸۷۵ همین مصرع را «هفتمینِ آسمان‌ها» ترجمه کرده است، یعنی بر پایهٔ ضبط سودی نه ضبط قزوینی و غنی.[۵]
بیت دوم و بیت پایانی
سودی برای بیت دوم ضبطی یکسره دیگر گزارش می‌کند: «در بعض نسخ به این صورت آمده: لبانت معجز عیسی‌ست لیکن / حدیث طرّه‌ات حبل‌المتین است»، و آن را می‌گشاید و در آن صنعت تأکید المدح بما یشبه الذم می‌بیند.[۶] او همچنین دو بیت پایانی دیگر برای این غزل می‌شناسد که هیچ‌یک در چاپ قزوینی و غنی نیست.[۷]
این ضبط‌ها تنها در شرح نمانده‌اند: ترجمه‌های انگلیسی سدهٔ نوزدهم همان‌ها را دارند و شمار ابیاتشان با چاپ قزوینی و غنی نمی‌خواند. متن قزوینی و غنی هفت بیت است، ترجمهٔ کلارک یازده بیت و ترجمهٔ جان پین ده بیت؛ بیت‌های افزوده در هر دو همان بیت‌هایی‌اند که سودی گزارش کرده است.[۸][۹]
درون‌مایه و تفسیر
سودی «دام کفر و دین» را چنین می‌گشاید که خم زلف معشوق دامِ «چه کافر و چه مسلمان» است.[۲] او در بیت نخست ضبط دیگری را نیز یاد می‌کند («ز کارستان تو») و یادآور می‌شود که با این ضبط دیگر نیازی به مجاز نمی‌ماند.[۲]
در بیت ششم متن سودی «نپنداری که بدگو رفت» است، نه «تو پنداری»، و متن نیساری نیز همین ضبط را دارد.[۱۰][۳]
بازتاب
بیت «تو پنداری که بدگو رفت و جان برد / حسابش با کرام الکاتبین است» در فرهنگ‌های ضرب‌المثل فارسی مدخلی از آنِ خود دارد و در شمار ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ آمده است.[۱۱][۱۲] نکتهٔ درخور توجه آنکه این بیت در زبان مردم به همان صورتی روان شده است که چاپ قزوینی و غنی دارد، یعنی «تو پنداری»، حال آنکه متن سودی و متن نیساری هر دو «نپنداری» می‌خوانند.
ترجمه‌ها
کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده و در یازده بیت آورده است،[۸] و جان پین در ۱۹۰۱ در ده بیت.[۹] هرمان بیکنل در گزیدهٔ ۱۸۷۵ تنها یک بیت از آن را ترجمه کرده است.[۵] گرترود بل این غزل را نیاورده است.[۱۳]
شماره‌هایی که کلارک و بیکنل به غزل‌ها داده‌اند شمارهٔ آن‌ها در چاپ قزوینی و غنی نیست و تنها نشانی در کتاب خودشان است؛ کلارک بر پایهٔ متن فارسی جارت (کلکته ۱۸۸۱) شماره‌گذاری کرده و بیکنل بر پایهٔ چاپ بروکهاوس.
منابع
- ↑ حافظ، دیوان حافظ، ۳۹.
- 1 2 3 4 5 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۶۴.
- 1 2 3 4 5 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۴۶۸.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۶۶.
- 1 2 Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner. p. 94.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۶۵.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۶۸.
- 1 2 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 224.
- 1 2 Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. Villon Society. p. 127–128.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۶۵.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۶۲.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱: ۷۱۴.
- ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزل‌ها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر هزج
- غزل‌های حافظ