صوفی از پرتو می راز نهانی دانست

صوفی از پرتو می راز نهانی دانست
برگ ۱۶۴ نسخهٔ عکسی
غزلِ شمارهٔ ۴۸ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبانفارسی
شاعرحافظ
شمار ابیات۹
بحرفاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع‌لان (رمل مثمن مخبون اصلم مسبغ)
متن

صوفی از پرتو می راز نهانی دانست
گوهر هر کس از این لعل توانی دانست
قدر مجموعهٔ گل مرغ سحر داند و بس
که نه هر کو ورقی خواند معانی دانست
عرضه کردم دو جهان بر دل کارافتاده
بجز از عشق تو باقی همه فانی دانست
آن شد اکنون که ز ابنای عوام اندیشم
محتسب نیز در این عیش نهانی دانست
دلبر آسایش ما مصلحت وقت ندید
ور نه از جانب ما دل نگرانی دانست
سنگ و گل را کند از یمن نظر لعل و عقیق
هر که قدر نفس باد یمانی دانست
ای که از دفتر عقل آیت عشق آموزی
ترسم این نکته به تحقیق ندانی دانست
می بیاور که ننازد به گل باغ جهان
هر که غارتگری باد خزانی دانست
حافظ این گوهر منظوم که از طبع انگیخت
ز اثر تربیت آصف ثانی دانست



۲



۴



۶



۸

نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۴۷به کوی میکده هر سالکی که ره دانست
←غزل پسین۴۹روضهٔ خلد برین خلوت درویشان است

غزل با مطلعِ «صوفی از پرتو می راز نهانی دانست» غزلِ شمارهٔ ۴۸ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و نُه بیت دارد.[۱] جلالیان وزن آن را «فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع‌لان» و بحر آن را «رمل مثمّن مخبون اصلم مسبغ» آورده است.[۲]

بر سر این غزل سه اختلاف جداگانه میان شارحان در گرفته است: واژهٔ نخستِ مطلع، هویت «آصف ثانی» در مقطع، و اینکه آیا غزل خطابی سیاسی دارد یا نه.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

شمارهٔ این غزل در تصحیح قزوینی و غنی ۴۸،[۱] در چاپ خلخالی ۴۱، در تصحیح خانلری ۴۹، در تصحیح سایه ۴۷[۳]، در تدوین سلیم نیساری ۴۸،[۴] در شرح جلالی ۴۷،[۲] در شرح سودی ۵۳[۵] و در حافظ‌نامهِ خرمشاهی ۲۹ است.[۶]

ترتیب ابیات این غزل در دست‌نویس‌ها به‌شدت ناپایدار است: نیساری در شش دست‌نویس سدهٔ نهم پنج آرایش متفاوت یافته است، و از میان آن‌ها تنها دست‌نویس خلخالی (۸۲۷ ق) ترتیب چاپ قزوینی و غنی را دارد. متن خود نیساری نیز بر ترتیب قزوینی و غنی نیست.[۴]

سه دست‌نویس از این شش، از جمله دو کهن‌ترین آن‌ها (سلیمانیهٔ استانبول، ۸۱۳ ق، و طوپقاپوسرای، ۸۲۲ ق) و نیز یک دست‌نویس ۸۵۷ ق، بیت «می بیاور که ننازد به گل باغ جهان» را ندارند؛ نیساری این بیت را بر گواهی سه دست‌نویس دیگر در متن نگاه داشته و آن را مشکوک نشمرده است.[۴]

اختلاف دیگر در بیت پنجم است: متن نیساری «لطفش آسایش ما مصلحت وقت ندید» دارد، و «دلبر آسایش ما» را که ضبط چاپ قزوینی و غنی است دگرسانی سه دست‌نویس می‌شمارد.[۴][۱]

درون‌مایه و تفسیر

«صوفی» یا «عارف»

واژهٔ نخستِ غزل در سنت شرح یکدست نیست. متن پایهٔ سودی «عارف از پرتو می راز نهانی دانست» است و او شرح خود را بر همین واژه می‌نویسد و «صوفی» را دگرسانی می‌شمارد: «در بعض نسخ به‌جای عارف، صوفی واقع شده».[۵] نیساری نیز «عارف از» را ضبط یکی از دست‌نویس‌های سدهٔ نهم (بادلیان، ۸۴۳ ق) گزارش می‌کند، هرچند «صوفی» را در متن نگاه می‌دارد.[۴]

جلالیان آشکارا جانب «عارف» را می‌گیرد و می‌نویسد که «بعضی‌ها از جمله دکتر هومن و سودی به‌جای کلمهٔ صوفی کلمهٔ (عارف) را ضبط کرده که بسیار مناسب‌تر است و معنای بیت را هم روشن‌تر می‌سازد».[۷] کلارک نیز در ترجمهٔ ۱۸۹۱ همین واژه را برگردانده است.[۸] در برابر، چاپ قزوینی و غنی و متن نیساری و شرح خرمشاهی همه «صوفی» دارند.

آصف ثانی کیست

«آصف ثانی» در مقطع غزل لقبی است که بر وزیری اطلاق شده، و دربارهٔ اینکه کدام وزیر است سه پاسخ متفاوت داده شده است.

سودی آن را قوام‌الدین حسن می‌داند و از آن قاعده‌ای برای سراسر دیوان می‌سازد: «هر جا که ذکر آصف ثانی و یا آصف، باید مراد همان قوام‌الدین حسن باشد».[۹] کلارک همین شخص را می‌شناساند و گرترود بل نیز در مقدمهٔ گزیدهٔ خود همو را «آصف دوم» می‌خواند.[۸][۱۰]

خرمشاهی دو نامزد می‌آورد و میان آن‌ها داوری نمی‌کند: یکی «قوام‌الدین محمد صاحب عیار وزیر شاه شجاع» و دیگری «خواجه جلال‌الدین توران‌شاه». او در همان‌جا هشدار می‌دهد که صاحب عیار را «با حاجی قوام معروف، ممدوح دیگر حافظ اشتباه نشود»، یعنی دقیقاً همان یکی‌انگاری که سودی و کلارک کرده‌اند، و نتیجه می‌گیرد: «معلوم نیست کدام‌یک از این دو شخصیت را در نظر دارد».[۱۱] جلالیان نیز همین دو نامزد را می‌آورد و میانشان داوری نمی‌کند، اما دورهٔ سرایش را قطعی می‌گیرد: «این غزل در زمان شاه‌شجاع و وزارت صاحب عیار یا تورانشاه سروده شده است».[۷]

خوانش سیاسی جلالیان

جلالیان، برخلاف دیگر شارحان، سراسر غزل را متنی جدلی می‌خواند که آماج آن شخصی معیّن است: شیخ علی کلاه، که به روایت او در آن هنگام مورد توجه شاه شجاع قرار گرفته و مهر شاه نسبت به حافظ سرد شده بود. به خوانش او بیت دوم «به طور غیرمستقیم تخطئهٔ شیخ علی‌کلاه صوفی» است و «مرغ سحر» خودِ حافظ، و غزل از بیت پنجم به بعد در ظاهر خطاب به وزیر اما در باطن خطاب به شاه است؛ بیت هشتم را نیز امتناع حافظ می‌داند: «من دست از می‌خواری برنمی‌دارم، هر چند خلاف مصلحت وقتِ شاهِ زمان باشد».[۱۲][۷] خرمشاهی چنین خوانشی ندارد و شرح او سراسر لغوی و عرفانی است.

لعل، کارافتاده، باد یمانی

خرمشاهی «لعل» را در دیوان حافظ دارای چهار کاربرد می‌داند (سنگ گران‌بها، شراب، لب، اشک) و باور کهن را یادآور می‌شود که لعل کانی از «تربیت» خورشید پدید می‌آید.[۶] «کارافتاده» را مجرّب و آزموده می‌گیرد و معنای دیگر آن را که خاقانی به کار برده است («واقعه‌رسیده، در مشکل افتاده») برای این بیت نمی‌پسندد: «ولی معنائی که حافظ به‌کار برده با معنای اول مناسب است».[۱۳]

او «باد یمانی» را به حدیث «انی اشم نَفَسَ الرحمن من قبل الیمن» و به اویس قرنی بازمی‌گرداند،[۱۴] و در پایان مدخل نکته‌ای گویشی می‌افزاید که کلید ردیف غزل است: «هنوز در قزوین و بعضی مناطق دیگر ایران، به‌جای توانستن، دانستن را به‌کار می‌برند».[۱۱]

سودی سه دگرسانی در این غزل گزارش کرده است که بیشترین شمار در این بخش دیوان است: عارف در برابر صوفی، «افسوس عوام» در برابر «ابنای عوام» و «راز» در برابر «عیش»، و «نتانی» در برابر «ندانی».[۵][۱۵][۱۶] دو مورد نخست را نیساری نیز از دست‌نویس‌های سدهٔ نهم تأیید می‌کند.[۴]

بازتاب

شش مدخل از فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ به بیت‌هایی از این غزل بازمی‌گردند، بیش از هر غزل دیگری در این بخش دیوان. از آن میان: «عرضه کردم دو جهان بر دل کارافتاده»،[۱۷] «قدر مجموعهٔ گل مرغ سحر داند و بس» با معنی اینکه دانش و تجربهٔ اندک کسی را چیره‌دست نمی‌کند،[۱۸] «می بیاور که ننازد به گل باغ جهان»،[۱۹] و «آن شد اکنون که ز ابنای عوام اندیشم».[۲۰][۲۱]

ترجمه‌ها

کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده و آن را غزل شمارهٔ ۶۶ شمرده است؛ او «عارف» بیت نخست را با حسین بن منصور حلاج یکی می‌گیرد و یادداشتی بلند دربارهٔ باد یمن و اویس قرنی دارد.[۸] جان پین نیز آن را در ترجمهٔ منظوم خود (۱۹۰۱) آورده و همان شناسایی اویس قرنی را تکرار کرده است.[۲۲]

گرترود بل این غزل را در شمار چهل‌وسه سرودهٔ گزیدهٔ خود نیاورده است، اما بیت دوم آن را در مقدمهٔ همان کتاب به نثر انگلیسی نقل کرده است.[۲۳]


منابع

  1. 1 2 3 حافظ، دیوان حافظ، ۳۴.
  2. 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۳۵۶.
  3. ↑ ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۱۲۵.
  4. 1 2 3 4 5 6 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۷۸.
  5. 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۲۶.
  6. 1 2 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۲۸۷.
  7. 1 2 3 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۳۵۷.
  8. 1 2 3 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 161–163.
  9. ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۳۱.
  10. ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann. p. 22.
  11. 1 2 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۲۹۱.
  12. ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۳۵۵.
  13. ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۲۸۹.
  14. ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۲۹۰.
  15. ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۲۸.
  16. ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۳۲۹.
  17. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۳۸–۳۹.
  18. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۵۸–۵۹.
  19. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۵۹–۶۰.
  20. ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۲۱۵.
  21. ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱:‎ ۱۲۴۰.
  22. ↑ Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. Villon Society. p. 82–83.
  23. ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann. p. 62.

کتاب‌نامه

  • حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
  • سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
This page is issued from ویکی‌پدیا. The text is available under Creative Commons Attribution-Share Alike 4.0 unless otherwise noted. Additional terms may apply for the media files.