دست در حلقهٔ آن زلف دوتا نتوان کرد
| دست در حلقهٔ آن زلف دوتا نتوان کرد | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۱۳۶ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۱۰ |
| بحر | فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلان (رمل مثمن مخبون اصلم مسبغ) |
| متن | |
دست در حلقهٔ آن زلف دوتا نتوان کرد
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «دست در حلقهٔ آن زلف دوتا نتوان کرد» غزلِ شمارهٔ ۱۳۶ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و ده بیت دارد.[۱] جلالیان وزن آن را «فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلان» و بحر آن را «رمل مثمّن مخبون اصلم مُسبغ» آورده است؛ سودی در سرِ این غزل سطر بحر ندارد.[۲][۳]
پنج بیت از ده بیت این غزل بیت سرآمد مدخلی در فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان است، و آن پنج مدخل در آن فهرست پنج مدخل پیاپی‌اند. ترتیب بیت‌های ششم و هفتم و نهم نیز در منابع سه‌گونه است.
جای غزل در منابع
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۱۵۱ است (جلد دوم، صفحه‌های ۸۳۵ تا ۸۴۰)،[۳] در شرح جلالی ۱۳۰،[۴] در تدوین سلیم نیساری ۱۱۸،[۵] در تصحیح سایه ۱۳۱[یادداشت ۱][۶] و در حافظ‌نامهِ خرمشاهی مدخل هفتادوهشتم.[یادداشت ۲][۷]
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
نیساری این غزل را در نُه دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است و ترتیب متن برگزیدهٔ او همان ترتیب دو دست‌نویس است، یکی از آن دو با نشانهٔ «خ»[یادداشت ۳]؛ ترتیب چاپ قزوینی و غنی نیز همان است. یک دست‌نویس بیت‌های هشتم و نهم را ندارد و هشت بیت است و جای دو جفت بیت را هم عوض کرده است.[۵][۱]
دست‌نویس «خ» در دو جا با متن نیساری اختلاف دارد و چاپ قزوینی و غنی در هر دو جا با آن است: در بیت چهارم، «نسبت دوست به هر بی سر و پا» در برابر «نسبت یار»؛ و در بیت پنجم، «آنگه که درآید» در برابر «آندم که در آید». با این همه در هیچ‌یک از آن دو جا «خ» تنها گواه نیست: در جای نخست پنج دست‌نویس از نُه همان ضبط را دارند و در جای دوم دو دست‌نویس. پس همراهی این چاپ با «خ» در این غزل، هرچند کامل است، وزنی به‌عنوان گواهِ وابستگی ندارد.[۵][۱]
متن سودی در همان دو جا با متن نیساری می‌خواند («نسبت یار») یا ضبط سومی دارد («آن لحظه که آید»).[۸][۹]
سه ترتیب برای سه بیت
بیت‌های اول تا پنجم و بیت پایانی در همهٔ منابع بررسی‌شده در یک جا ایستاده‌اند، ولی جای بیت‌های ششم و هفتم و نهم سه‌گونه است: چاپ قزوینی و غنی و متن نیساری و مدخل خرمشاهی یک ترتیب دارند؛ متن سودی و دو ترجمهٔ انگلیسی ترتیب دیگری؛ و تصحیح سایه ترتیب سومی.[۱][۵][۳][۶][۱۰][۱۱]
درون‌مایه و تفسیر
خوانش خرمشاهی: طنز
خرمشاهی کانون این غزل را طنز می‌داند و آن را از بیت دوم آغاز می‌کند: «طنز ظریفی دارد. استغنا نشان دادن در برابر معشوق … از اضلاع و شگردهای طنز حافظ است. می‌گوید من در طلب تو بالای جان نمی‌زنم … اما اگر موفق نشدم تقصیر من نیست، تقدیر الهی است»، و یادآور می‌شود که حافظ در جای دیگری خلاف این می‌گوید، «فلک را سقف بشکافیم و طرحی نو دراندازیم».[۱۲] او همین طنز را در بیت نهم هم می‌بیند: «در این بیت هم همان فضای طنزآمیز بیت قبلی موج می‌زند».[۱۳]
سماع
درازترین یادداشت خرمشاهی در این مدخل به «سماع» است و در آن همهٔ جاهای دیوان را که این واژه یا مضمون آن آمده است برمی‌شمارد.[۱۴][۱۵] در پی آن، در یادداشت «جامه قبا کردن»، دیدگاه صاحب مصباح الهدایه را نقل می‌کند که جامه‌دریدن را اگر بی غلبهٔ حال باشد جایز نمی‌داند، و خود در برابر آن چیزی نمی‌گوید.[۱۵][۱۶]
سودی در همین بیت خوانش کسی را گزارش می‌کند که «سماع» را در معنای اصطلاحی صوفیانه گرفته بود: «کسیکه گفته است مراد از سماع اینجا سماع اصطلاحی است: ایهامی برای سماع قائل شده است». او آن را رد نمی‌کند و خوانش خودش هم دوپهلو است، «یکی نقش و آهنگ خواندن. دیگری رقصیدن، چون صوفیان»؛ نام کسی را هم نمی‌برد. او «جامهٔ جان قبا کردن» را هم «کنایه از مردن» می‌داند.[۹]
ماه و «بی سر و پا»
جلالیان «بی سر و پا» بیت چهارم را کنایه از خودِ ماه می‌گیرد، «ولگرد و دوره‌گرد»، و بر این خوانش بیت رد کردن همان تشبیهِ رخ به ماه است.[۱۷] کلارک هم مستقل از او در یادداشت خود همین را می‌آورد، که ماه بی سر و پا است.[۱۰]
تقدیر و قضا
جلالیان مضمون بیت دوم را به آیهٔ ۴۳ سورهٔ فاطر می‌بندد.[۲] خرمشاهی در همان بیت ایهامی میان تقدیر و قضا می‌بیند.[۱۲]
خوانش جلالیان: استقبال از خواجو
جلالیان این غزل را به روزگار شاه شجاع می‌بندد و آن را استقبالی از غزلی از خواجو می‌داند: «حافظ این غزل را به استقبال از غزل خواجو، در بزرگداشتِ شاه‌شجاع سروده».[۲] خرمشاهی نیز مستقل از او همان همانندی را یادآور می‌شود: «خواجو غزلی بر همین وزن و قافیه دارد».[۷]
بازتاب
هفت مدخل از فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ به این غزل بازمی‌گردند و پنج تای آن‌ها بیت سرآمد دارند: بیت دوم با کاربرد «با تقدیر نمی‌توان جنگید»،[۱۸][۱۹] بیت‌های سوم و چهارم،[۲۰][۲۱] بیت هشتم با کاربرد «اشاره به حسادت عاشق»[۱۸] و بیت نهم با کاربرد «اشارهٔ طنزآلود به حساسیت بیش از حد معشوق».[۲۲] دو مدخل دیگر بیت‌های نخست و پنجم را شاهد آورده‌اند.[۲۳][۲۴]
آن پنج مدخل در فهرست سپهر پنج مدخل پیاپی‌اند. بر پایهٔ شمارش همان فهرست، در سراسر دیوان شصت‌ویک غزل هفت مدخل یا بیش‌تر دارند و هجده غزل پنج بیت سرآمد یا بیش‌تر، پس این غزل در هر دو شمار در بالای فهرست می‌ایستد.
بیت‌هایی که سپهر آن‌ها را مثلی می‌شمارد همان بیت‌هایی‌اند که خرمشاهی طنز حافظ را بر آن‌ها بنا می‌کند.[۱۲][۱۳]
ترجمه‌ها
کلارک در ۱۸۹۱ این غزل را با شمارهٔ ۱۲۷ و در ده بیت ترجمه کرده است و جان پین در ۱۹۰۱ با شمارهٔ رومی همان عدد و نیز در ده بیت؛ ترتیب هر دو یکی است و جای سه بیت میانی را با چاپ قزوینی و غنی فرق دارد. کلارک برای بیت هفتم سه خوانش می‌آورد که سومی معنای بیت را وارونه می‌کند.[یادداشت ۴][۱۰][۱۱]
هرمان بیکنل و گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده‌اند.[۲۵][۲۶]
یادداشت‌ها
- ↑ ترتیب غزل‌ها در تصحیح سایه الفبایی است، بر پایهٔ ردیف و قافیه؛ پس ناهمسویی شمارهٔ او با شمارهٔ چاپ قزوینی و غنی نشانهٔ داوری متنی او نیست.
- ↑ شماره‌ای که در حافظ‌نامه برای هر غزل آمده شمارهٔ مدخل خودِ آن کتاب است، نه شمارهٔ غزل در چاپ قزوینی و غنی؛ ارجاع‌های درونی آن کتاب («شرح غزل N») هم به همان شماره‌های خودش است.
- ↑ نشانهٔ «خ» در دستگاه نیساری به دست‌نویسی به تاریخ ۸۲۷ ق بازمی‌گردد. در فهرست پنجاه‌ویک نسخهٔ او (صفحه‌های ۸ و ۹) دو دست‌نویس با همین تاریخ هست، نسخهٔ خلخالی در ردیف سیزدهم و نسخهٔ دانشگاه کمبریج (مجموعهٔ ادوارد براون) در ردیف چهاردهم، و نشانهٔ آن دو در چاپ تنها با ضخامت حرف از هم جدا می‌شود. خودِ قزوینی «خ» چاپ خویش را نسخهٔ خلخالی می‌داند، ولی اینکه «خ» نیساری همان دست‌نویس باشد از این صفحه‌ها به دست نمی‌آید؛ اگر این بازشناسی عوض شود آنچه در این مقاله گفته شده سر جای خود می‌ماند، یعنی اینکه ضبط چاپ قزوینی و غنی در این اختلاف‌ها با شمار اندکی از گواهان است و آن دست‌نویس یکی از آن‌هاست، و تنها نام آن دست‌نویس فرق می‌کند. قزوینی خود در مقدمهٔ آن چاپ می‌نویسد که از حیث «عدّهٔ غزلیّات و عدّهٔ ابیات هر غزلی» اساس کار خویش را «منحصراً و منفرداً» همین نسخه گذاشته است، ولی از حیث متن ابیات آن را «بهیچوجه» بسنده نمی‌داند و می‌گوید اغلاط فاحش در آن فراوان است.حافظ، دیوان حافظ، مز. پس یکی بودن شمار ابیات این چاپ با آن دست‌نویس چیزی است که آن چاپ خود بر عهده گرفته است، و آنچه گزینش ویراستارانه به شمار می‌آید ضبط واژه‌هاست؛ دربارهٔ ترتیب ابیات در آن مقدمه سخنی نیست. نشانهٔ «خ» در پانویس‌های خودِ آن چاپ نشانهٔ همان چاپ است و شمارش‌های این مقاله بر نشانه‌های دستگاه نیساری استوار است.
- ↑ شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد، شمارهٔ رومی جان پین و نشان «B.-S. E.» در یادداشت‌های هرمان بیکنل هر سه یک شماره‌اند و به چاپ بروکهاوس بازمی‌گردند. این شماره با شمارهٔ مدخل‌های شرح سودی یکی نیست: همین غزل در شرح سودی مدخل صدوچهل‌ونهم است و در چاپ بروکهاوس شمارهٔ ۱۱۷. شمارهٔ دومی هم که کلارک در کمانک می‌آورد شمارهٔ چاپ سنگی هند است و با شمارهٔ چاپ قزوینی و غنی همسو نیست.
منابع
- 1 2 3 4 حافظ، دیوان حافظ، ۹۲–۹۳.
- 1 2 3 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۵۷.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۳۵.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۵۴.
- 1 2 3 4 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۴۸.
- 1 2 ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۲۰۹.
- 1 2 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۵۵.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۳۶.
- 1 2 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۸۳۷.
- 1 2 3 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 265–266.
- 1 2 Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. Villon Society. p. 151–152.
- 1 2 3 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۵۶.
- 1 2 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۶۱.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۵۷.
- 1 2 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۵۹.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۵۶۰.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۷۵۵.
- 1 2 سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۱۹.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۲: ۱۳۷۲.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۲۰–۱۲۱.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۲۱.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۲۲.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۲۵.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۱۲۷.
- ↑ Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner.
- ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزل‌ها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر رمل
- غزلهای حافظ