المنة لله که در میکده باز است

المنة لله که در میکده باز است
غزلِ شمارهٔ ۴۰ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبان	فارسی
شاعر	حافظ
شمار ابیات	۹
متن
المنة لله که در میکده باز است زان رو که مرا بر در او روی نیاز است خم‌ها همه در جوش و خروشند ز مستی وآن می که در آنجاست حقیقت نه مجاز است از وی همه مستی و غرور است و تکبّر وز ما همه بیچارگی و عجز و نیاز است رازی که بر غیر نگفتیم و نگوییم با دوست بگوییم که او محرم راز است شرح شکن زلف خم‌اندرخم جانان کوته نتوان کرد که این قصّه دراز است بار دل مجنون و خم طرّهٔ لیلی رخسارهٔ محمود و کف پای ایاز است بردوخته‌ام دیده چو باز از همه عالم تا دیدهٔ من بر رخ زیبای تو باز است در کعبهٔ کوی تو هر آن‌کس که بیاید از قبلهٔ ابروی تو در عین نماز است ای مجلسیان سوز دل حافظ مسکین از شمع بپرسید که در سوز و گداز است ۲ ۴ ۶ ۸ نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۳۹باغ مرا چه حاجت سرو و صنوبر است ←غزل پسین۴۱اگرچه باده فرح‌بخش و باد گل‌بیز است

غزل با مطلعِ «المنة لله که در میکده باز است» غزلِ شمارهٔ ۴۰ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و نُه بیت دارد. این غزل از غزل‌هایی است که نه خرمشاهی در حافظ‌نامه و نه عبدالحسین جلالیان در شرح جلالی شرح کرده‌اند، و از همین رو در میان غزل‌های نخستِ دیوان کم‌شرح‌ترین‌ها است.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

شمارهٔ این غزل در تصحیح قزوینی و غنی ۴۰، در تصحیح خانلری ۴۱، در تصحیح سایه ۳۹ و در شرح سودی ۴۵ است.

سلیم نیساری این سروده را در شمار غزل‌ها نیاورده است. بخش نخست کتاب او، «غزل‌ها»، شماره‌های ۱ تا ۴۲۴ را دربرمی‌گیرد و این سروده با شمارهٔ ۴۲۸ در بخش دوم، «پیوست‌های غزل‌ها (غزل‌واره‌ها، تشبیب، تغزل)»، جای گرفته است؛ یعنی نیساری آن را غزل‌واره می‌شمارد نه غزل.

نیساری متن را در هفده دست‌نویس سدهٔ نهم یافته و ترتیب ابیات را در همه یکسان دیده است، جز در دست‌نویس آصفیهٔ حیدرآباد (۸۱۸ ق) که بیت‌های دوم و سوم را جابه‌جا آورده است. ضبط او در بیت چهارم «رازی که بر خلق نگفتیم» است، در برابر «بر غیر» در تصحیح قزوینی و غنی، و در بیت هشتم «هر آن‌کس که در آید». از دگرسانی‌های دیگر می‌توان به «خم اندر خم خوبان» (به‌جای «خم‌اندرخم جانان») و «با شمع بگویید» در دست‌نویس آصفیه اشاره کرد.

درون‌مایه و تفسیر

منّت

سودی شرح این غزل را با بحثی دربارهٔ واژهٔ «منّت» می‌آغازد و آن را به دو گونه بخش می‌کند: «منّت توبیخی» که سرزنش‌آمیز و نکوهیده است و او آیهٔ «لا تُبطلوا صدقاتکم بالمنّ والأذی» را گواه آن می‌آورد، و «منّت تنبیهی» که آگاهانندهٔ رواست و گواه آن آیهٔ «بل الله یمنّ علیکم» است. سودی سپس با همین تفکیک نتیجه می‌گیرد که «منّت خدای را» در آغاز گلستانِ سعدی نمی‌تواند به معنای منّت‌داشتن بر خداوند باشد، چرا که خداوند منّان است نه ممنون‌علیه، و شارحانی را که این نکته را درنیافته‌اند نکوهش می‌کند.

او در شرح مطلع می‌نویسد که مراد چنین است: «منّت خدا راست که در میخانه باز است… یعنی به سبب مفتوح بودن در میکده ممنون خداییم»، و ضمیر «او» در مصرع دوم را به میکده بازمی‌گرداند و «رو» را استعاره و «نیاز» را «عرض احتیاج» می‌داند.

محمود و ایاز

بیت ششم چهار نامِ نمادین را در دو مصرع کنار هم می‌نشاند: بار دلِ مجنون و خم طرّهٔ لیلی، و رخسارهٔ محمود و کف پای ایاز. سودی یادآور می‌شود که دو «واو» این بیت واو عطف نیست بلکه واو مقارنت است و برای اثبات آن بیتی از سعدی گواه می‌آورد. در بیت پنجم نیز، در شرح ناتمامی سخن دربارهٔ زلف، مضمون بیت را چنین می‌آورد که «این قصهٔ طولانی است و خلاصه نمی‌شود کرد».

ترجمه‌ها

هنری ویلبرفورس کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده و آن را غزل شمارهٔ ۸۷ شمرده است. گرترود بل این غزل را در گزیدهٔ چهل‌وسه‌گانهٔ خود نیاورده است.

منابع

کتاب‌نامه

• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)