تا سر زلف تو در دست نسیم افتادست

تا سر زلف تو در دست نسیم افتادست
غزلِ شمارهٔ ۳۶ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبان	فارسی
شاعر	حافظ
شمار ابیات	۹
بحر	فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع لان (رمل مثمن مخبون مسبغ)
متن
تا سر زلف تو در دست نسیم افتادست دل سودازده از غصّه دو نیم افتادست چشم جادوی تو خود عین سواد سحر است لیکن این هست که این نسخه سقیم افتادست در خم زلف تو آن خال سیه دانی چیست نقطهٔ دوده که در حلقهٔ جیم افتادست زلف مشکین تو در گلشن فردوس عذار چیست طاووس که در باغ نعیم افتادست دل من در هوس روی تو ای مونس جان خاک راهی‌ست که در دست نسیم افتادست همچو گرد این تن خاکی نتواند برخاست از سر کوی تو زآن رو که عظیم افتادست سایهٔ قدّ تو بر قالبم ای عیسی‌دم عکس روحی‌ست که بر عظم رمیم افتادست آن‌که جز کعبه مقامش نبد از یاد لبت بر در میکده دیدم که مقیم افتادست حافظ گمشده را با غمت ای یار عزیز اتّحادی‌ست که در عهد قدیم افتادست ۲ ۴ ۶ ۸ نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۳۵برو به کار خود ای واعظ این چه فریادست ←غزل پسین۳۷بیا که قصر امل سخت سست بنیادست

غزل با مطلعِ «تا سر زلف تو در دست نسیم افتادست» غزلِ شمارهٔ ۳۶ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و نُه بیت دارد. جلالیان وزن آن را «فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فع لان» و بحر آن را «رمل مثمّن مخبون مسبّغ» آورده است.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

شمارهٔ این غزل در تصحیح‌ها یکسان نیست: در تصحیح قزوینی و غنی ۳۶، در تصحیح خانلری ۳۸، در تصحیح سایه ۳۶، در تدوین سلیم نیساری ۳۸، در شرح جلالی ۳۶ و در شرح سودی ۴۱ است. این غزل از غزل‌هایی است که خرمشاهی در حافظ‌نامه شرح نکرده است.

نیساری متن را بر پایهٔ شش دست‌نویس سدهٔ نهم تدوین کرده و ترتیب ابیات را در همهٔ آن‌ها یکسان دیده است. متن او در چند جا با تصحیح قزوینی و غنی تفاوت دارد، از جمله «دل من از هوس بوی تو» در بیت پنجم و «سایهٔ سرو تو» در بیت هفتم. ضبط سودی نیز «سایهٔ سرو تو» است و او یادآور می‌شود که در بیت پایانی «در بعض نسخ به‌جای دلشده، گمشده نوشته شده».

درون‌مایه و تفسیر

غزل بر زنجیره‌ای از تشبیه‌ها دربارهٔ زلف و خال معشوق استوار است. سودی «سودازده» را کنایه از «سوداوی» می‌داند و در توضیح «دو نیم» می‌نویسد که شاعر آن را به ضرورت قافیه آورده است، «والا جایش بود که هزارپاره و صدپاره بگوید، زیرا وقتی زلف به دست نسیم افتاد هر تار مویش از هم جدا شده دستخوش باد می‌گردد».

در بیت سوم، خال سیاه در خم زلف به نقطهٔ درون حرف «جیم» مانند شده است؛ سودی این بیت را چنین می‌گشاید که «خالی که در خم زلف جانان واقع شده شباهت کامل دارد به نقطه‌ای که در وسط دایرهٔ جیم باشد»، و یادآور می‌شود که این بیت و بیت پس از آن بر صنعت «سؤال و جواب» استوارند.

سودی در شرح بیت پنجم، برخلاف شیوهٔ معمول خود، بر شاعر خرده می‌گیرد: «تشبیه دل به خاک راه و استعارهٔ خاک راه برای دل هرگز نه دیده و نه شنیده شده، و جهت جمع این‌دو هم معلوم نیست». در برابر، بیت هفتم را که در آن سایهٔ قامت معشوق بر پیکر شاعر به دمیدن روح در «عظم رمیم» مانند شده است، «از ابیات بسیار ظریف خواجه» می‌داند.

ترجمه‌ها

هنری ویلبرفورس کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده است. جان پین نیز آن را در گزیدهٔ خود (۱۹۰۱) آورده است. گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده است.

منابع

کتاب‌نامه

• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)