صبا اگر گذری افتدت به کشور دوست

صبا اگر گذری افتدت به کشور دوست
غزلِ شمارهٔ ۶۱ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبان	فارسی
شاعر	حافظ
شمار ابیات	۷
بحر	مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات (مجتث مثمن مخبون مقصور)
متن
صبا اگر گذری افتدت به کشور دوست بیار نفحه‌ای از گیسوی معنبر دوست به جان او که به شکرانه جان برافشانم اگر به سوی من آری پیامی از بر دوست وگر چنان‌که در آن حضرتت نباشد بار برای دیده بیاور غباری از در دوست من گدا و تمنّای وصل او هیهات مگر به خواب ببینم خیال منظر دوست دل صنوبریم همچو بید لرزان است ز حسرت قد و بالای چون صنوبر دوست اگرچه دوست به چیزی نمی‌خرد ما را به عالمی نفروشیم مویی از سر دوست چه باشد ار شود از بند غم دلش آزاد چو هست حافظ مسکین غلام و چاکر دوست ۲ ۴ ۶ نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۶۰آن پیک نامور که رسید از دیار دوست ←غزل پسین۶۲مرحبا ای پیک مشتاقان بده پیغام دوست

غزل با مطلعِ «صبا اگر گذری افتدت به کشور دوست» غزلِ شمارهٔ ۶۱ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و هفت بیت دارد. سودی بحر آن را مجتث و تقطیع آن را «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فعلات» آورده است، و جلالیان همان ارکان را با نام «مجتّث مثمّن مخبون مقصور»؛ وزن این غزل، برخلاف دو غزل پیش از آن، مجتث است نه مضارع.

این غزل از سروده‌هایی است که خرمشاهی در حافظ‌نامه شرح نکرده است؛ او ۲۴۴ غزل از ۴۹۲ غزل دیوان را برگزیده است و مدخل‌های او از غزل شمارهٔ ۵۸ یک‌سر به غزل شمارهٔ ۶۳ می‌رسد، یعنی چهار غزل پیاپی (۵۹ تا ۶۲) را دربر نمی‌گیرد.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۶۶، در شرح جلالی ۵۹، در تدوین سلیم نیساری ۵۴ و در چاپ خلخالی ۲۴ است.

متن این غزل پایدارترین متن در این بخش دیوان است: هر شش دست‌نویس سدهٔ نهم که نیساری به کار برده هفت بیت دارند، ترتیب ابیات در همه یکی است و با چاپ قزوینی و غنی می‌خواند، و هیچ دست‌نویسی بیتی نیفزوده یا نینداخته است؛ دگرسانی‌ها همه لفظی‌اند و بیشترشان در یک دست‌نویس (سلیمانیهٔ استانبول، ۸۱۳ ق) جمع شده‌اند.

نیساری در همین صفحه نکته‌ای نسخه‌شناسانه ثبت می‌کند: در آن دست‌نویس زیر واژهٔ «می‌لرزد» در بیت پنجم، با خطی ریز، «لرزان است» نوشته شده است.

درون‌مایه و تفسیر

خطاب به صبا

سودی سه بیت آغازین را یک خطاب پیوسته به صبا می‌داند. در شرح مطلع توضیح می‌دهد که خطاب به صبا از آن روست که پراکندن بوها کار صباست و «تا صبا حرکت نکند بوی گیسوی جانان دماغ‌ها را معطر نمی‌کند». او «معنبر» را اسم مفعول از عنبر می‌داند و یادآور می‌شود که ماضی و مضارع و دیگر مشتقات این مصدر به کار نمی‌رود.

دو ردّیهٔ سودی

سودی دو بار خوانش شارحان پیشین را رد می‌کند. در بیت چهارم، سروری «هیهات» را «میسر نیست» معنی کرده بود؛ سودی می‌گوید معنای آن «دور است» و آن‌گاه با بازی بر همین واژه می‌افزاید که تفسیر سروری خودش «بعید» است. در بیت پنجم، کسانی «قد» را مضافِ «بالا» گرفته و «بالا» را به معنای بلند دانسته بودند؛ سودی این را «هم در ترکیب و هم در معنا» خطا می‌شمارد و «قد و بالا» را تفسیر عطف و به معنای قد و قامت می‌داند.

خوانش جلالیان: چشم‌داشت نامه

جلالیان این غزل را سرودهٔ دوران شاه شیخ ابواسحاق و مربوط به فاصلهٔ یکی از سفرهای او می‌داند، و مطلع را گواه آن می‌گیرد که مدتی از شاه نامه‌ای به شاعر نرسیده بود. او بیت پنجم را نیز دارای ایهام می‌داند: آن سفر جنگ و گریزی بوده و ابواسحاق در آن «ترسان و لرزان و متواری»، چنان‌که لرزیدن دل شاعر آیینهٔ حال ممدوح اوست.

بر این پایه این غزل و غزل شمارهٔ ۶۰ دو روی یک رویدادند: آن یکی پاسخ نامه‌ای است که رسیده و این یکی شکوه از نرسیدن نامه.

بازتاب

بیت «اگرچه دوست به چیزی نمی‌خرد ما را / به عالمی نفروشیم مویی از سر دوست» در فرهنگ‌های ضرب‌المثل فارسی مدخلی از آنِ خود دارد و در شمار ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ آمده است، با این معنی که «اشاره به وفاداری عاشق و بی‌وفایی معشوق»؛ در همان مدخل هشت بیت از غزل‌های دیگر شاهد آورده شده است.

ترجمه‌ها

کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده، اما متن او تنها شش بیت دارد و بیت تخلص را ندارد. جان پین در ۱۹۰۱ و هرمان بیکنل در ۱۸۷۵ هر دو آن را در هفت بیت آورده‌اند، پس کوتاهی متن تنها در چاپی است که کلارک از آن ترجمه کرده است. گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده است.

شماره‌هایی که کلارک و هرمان بیکنل به غزل‌ها داده‌اند شمارهٔ آن‌ها در چاپ قزوینی و غنی نیست و تنها نشانی در کتاب خودشان است؛ کلارک بر پایهٔ متن فارسی جارت (کلکته ۱۸۸۱) شماره می‌دهد و بیکنل بر پایهٔ چاپ بروکهاوس. ترتیب غزل‌ها در ترجمهٔ جان پین نیز با چاپ قزوینی و غنی یکی نیست.

منابع

کتاب‌نامه

• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)