ای هدهد صبا به سبا می‌فرستمت
| ای هدهد صبا به سبا می‌فرستمت | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۹۰ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۱۰ |
| بحر | مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف) |
| متن | |
ای هدهد صبا به سبا می‌فرستمت
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «ای هدهد صبا به سبا می‌فرستمت» غزلِ شمارهٔ ۹۰ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و ده بیت دارد.[۱] جلالیان وزن آن را «مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن» و بحر آن را «مضارع مثمّن اخرب مکفوف محذوف» آورده است؛[۲] سودی برای این غزل سطر بحر ندارد.[۳]
این غزل یکی از قرآنی‌ترین سروده‌های دیوان است و جلالیان به نوشتهٔ خود «تقریباً تمام ابیات آن» را بر آیه‌های قرآنی استوار می‌داند و شش بیت از ده بیت را یک‌به‌یک به آیه‌ای می‌بندد. بیت هشتم آن، که واژه‌های فنی موسیقی دارد، در سه منبع از سه سده به یک معنی گرفته شده است. خرمشاهی برای آن مدخلی ندارد.
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۹۵،[۳] در شرح جلالی ۸۷،[۲] در تدوین سلیم نیساری ۸۲،[۴] در تصحیح سایه ۹۰[۵] و در چاپ خلخالی ۳۰ است. خرمشاهی آن را در حافظ‌نامه شرح نکرده است؛ شماره‌های پیاپی مدخل‌های او از مدخل غزل شمارهٔ ۸۹ یک‌راست به مدخل غزل شمارهٔ ۹۱ می‌رسد.[یادداشت ۱][۶]
ترتیب ابیات این غزل در هیچ دو منبعی یکی نیست. نیساری آن را در پنج دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است؛ ترتیب متن او و چاپ قزوینی و غنی با دو دست‌نویس می‌خواند، و سه دست‌نویس دیگر هر یک ترتیبی جداگانه دارند. یک دست‌نویس سه بیت را ندارد و غزل در آن هفت بیت است، و یکی دیگر یک بیت را ندارد.[۴]
متن سودی ده بیت دارد اما ترتیبش با چاپ قزوینی و غنی یکی نیست: او بیت هفتم را در جای نهم می‌آورد و جای دو بیت دیگر را نیز عوض می‌کند.[۳] تصحیح سایه ترتیب سومی دارد و بیت نهم را به جای ششم می‌آورد.[۵] هر چهار مترجم انگلیسی سدهٔ نوزدهم نیز ترتیبی جز ترتیب چاپ قزوینی و غنی دارند و همه در جابه‌جایی بیت‌های پنجم و ششم هم‌داستان‌اند؛ پس ترتیب این چاپ در این غزل ترتیبی کم‌گواه است.[۷][۸][۹][۱۰]
یک جای متن نیساری با چاپ قزوینی و غنی تفاوت دارد و آن‌جا ضبط این چاپ تنها به یک دست‌نویس بازمی‌گردد، با نشانهٔ «خ»[یادداشت ۲]: «بشتاب هان» در بیت پایانی، در برابر «تعجیل کن» در متن نیساری؛ سودی نیز «تعجیل کن» دارد.[۴][۱۱]
درون‌مایه و تفسیر
قول و غزل و ساز و نوا
بیت هشتم چهار واژه دارد که سه منبع، از سه سده، همه آنها را اصطلاح فنی موسیقی می‌دانند نه واژه‌های شعری.
سودی در همین بیت خوانش شارحان پیش از خود را رد می‌کند: «بعض از مفسرین معنای قول و غزل و ساز و نوا را در این مقام ندانسته‌اند و خیلی هم در این کلمات تصرف نموده‌اند. البته نباید به آنها توجه شود». به توضیح او قول و غزل «از علم انغام»اند، و «نوا» نام نغمه‌ای است، «یکی از فرعیات» نغمهٔ اصفهان؛ او همچنین یادآور می‌شود که «نوا» نام سازی هم بوده است و از این رو در این بیت «بطریق ابهام» آمده، هرچند آن ساز «در زمان فعلی … مهجور و متروک است».[۱۲]
جلالیان همان چهار واژه را ساختار یک تصنیف می‌داند: «تصانیف سابق از چهار قسمت تشکیل می‌شده: ۱. قول یا شعر عربی، ۲. غزل یا شعر فارسی، ۳. ساز یا آهنگ، ۴. نوا یا نغمه‌ای از نغمات موسیقی مثل نغمهٔ اصفهان».[۱۳]
خرمشاهی نیز، در جایی از حافظ‌نامه بیرون از مدخل‌های غزل، همین بیت را در یادداشتی دربارهٔ «قول و غزل» می‌آورد و به نقل از کتاب حافظ و موسیقی قول را «گفتار ملحون … که ما امروز بدان "آواز" می‌گوئیم» می‌شناساند، در برابر «ساز».[۱۴]
جلالیان از همین بیت نتیجه‌ای دربارهٔ کار حافظ در دربار می‌گیرد: «یکی از وظایف حافظ در دربار شاه‌ابواسحاق و شاه‌شجاع تنظیم برنامهٔ قول و غزل و آهنگ و ساز در دستگاه مناسب و اجرای آن توسط هنرمندان و مطربان بوده و چه بسا که آواز آن را هم خود به عهده داشته است»، و می‌افزاید که غزل‌های او «اکثراً در اوزانی است که با دستگاه‌های اصلی آواز ایرانی تناسب کامل دارد».[۱۵]
پشتوانهٔ قرآنی
جلالیان این غزل را، در کنار غزل شمارهٔ ۸۸، از دو سرودهٔ دیوان می‌داند که بیش از همه بر آیه‌های قرآنی تکیه دارند: «تقریباً تمام ابیات آن متکی به آیه‌های قرآنی است».[۱۶]
او بیت‌ها را یک‌به‌یک به آیه‌ها می‌بندد: مطلع به داستان سلیمان و بلقیس، بیت سوم به المعارج، بیت چهارم به سبأ که «غدوّها و رواحها»یش «هر صبح و شام» را ساخته است، بیت پنجم و ششم و پایانی به نمل. در بیت ششم، «غایب از نظر» را به آیهٔ «ما لی لا أری الهدهد أم کان من الغائبین» می‌بندد و آن غایب را شاه ابواسحاق می‌داند.[۱۶][۱۷][۱۵][۱۸]
بر همین پایه، شأن نزول غزل را نامه‌ای منظوم در پاسخ شاه ابواسحاق می‌داند: «این غزل را حافظ در پاسخ‌نامهٔ شیخ ابواسحاق سروده و برای او فرستاده است».[۱۸] او این غزل و غزل پس از آن را جفتی عمدی می‌شمارد و خواننده را به شرح غزل بعدی می‌فرستد.[۱۸]
او همچنین در سرِ شرح خود بیتی از خاقانی را می‌آورد: «ای صبحدم ببین به کجا می‌فرستمت / نزدیک آفتاب وفا می‌فرستمت».[۲]
هدهد و سبا
سودی «هدهد» را پرنده‌ای می‌داند که «عوام آن را شانه‌به‌سر گوید»، و «سبا» را «کشور بلقیس زن حضرت سلیمان» می‌شناساند.[۳] «خاکدان» را زباله‌دان می‌گیرد،[۳] و «می‌بینمت عیان» را تضمین می‌شمارد.[۱۹] در «ملک دلم» میم را «بضرورت وزن» افتاده می‌داند،[۲۰] و برای بیت نهم احتمالی می‌آورد که آن را هم سخن هاتف غیب بدانیم: «جایز است این بیت تتمهٔ مژدهٔ هاتف غیب باشد».[۱۱] در بیت پایانی «قبا» را شاید خلعتی می‌داند، چرا که بزرگی که کسی را به مهمانی می‌خواند اسب و خلعت می‌فرستاد.[۲۱]
خرمشاهی: صبا به عنوان شخصیت شعری
خرمشاهی برای این غزل مدخلی ندارد، اما مطلع آن را در جستار خود دربارهٔ صبا در شمار مطلع‌هایی می‌آورد که صبا را مخاطب می‌گیرند، و در همان جا صبا را «یکی از قهرمانان و موجودات شعری فعال دیوان حافظ» می‌خواند.[۲۲] او همین بیت را در جستار سلیمان و هدهد نیز، پس از خلاصهٔ آیه‌های سورهٔ نمل، به تمامی نقل می‌کند.[۲۳]
بازتاب
یک مدخل از فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ به این غزل بازمی‌گردد و بیت سرآمد نیست: بیت سوم، با کاربرد «در دوستی بعد مکانی اهمیتی ندارد».[۲۴]
ترجمه‌ها
این غزل یگانه سرودهٔ این بخش دیوان است که هر چهار مترجم انگلیسی سدهٔ نوزدهم آن را ترجمه کرده‌اند. کلارک در ۱۸۹۱ نُه بیت، جان پین در ۱۹۰۱ ده بیت، هرمان بیکنل در ۱۸۷۵ نُه بیت، و گرترود بل در ۱۸۹۷ همهٔ ده بیت را در چهار بند آزاد.[۷][۸][۹][۱۰] بیکنل بیت هشتم را به‌کل نیاورده است، و متن کلارک در یک جا دو نیم‌بیت از دو بیت جداگانه را به هم دوخته است.[۹][۷]
شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد شمارهٔ آن در چاپ قزوینی و غنی نیست و به چاپ بروکهاوس بازمی‌گردد؛ شمارهٔ رومی جان پین با همان شمارهٔ بی‌کمانک یکی است.
یادداشت‌ها
- ↑ شماره‌ای که در حافظ‌نامه برای هر غزل آمده شمارهٔ مدخل خودِ آن کتاب است (از ۱ تا ۲۴۴)، نه شمارهٔ غزل در چاپ قزوینی و غنی؛ ارجاع‌های درونی کتاب («شرح غزل N») نیز به همان شماره‌های مدخل بازمی‌گردند.
- ↑ نشانهٔ «خ» در دستگاه نیساری به دست‌نویسی به تاریخ ۸۲۷ ق بازمی‌گردد. در فهرست پنجاه‌ویک نسخهٔ او (صفحه‌های ۸ و ۹) دو دست‌نویس با همین تاریخ هست، نسخهٔ خلخالی در ردیف سیزدهم و نسخهٔ دانشگاه کمبریج (مجموعهٔ ادوارد براون) در ردیف چهاردهم، و نشانهٔ آن دو در چاپ تنها با ضخامت حرف از هم جدا می‌شود. خودِ قزوینی «خ» چاپ خویش را نسخهٔ خلخالی می‌داند، ولی اینکه «خ» نیساری همان دست‌نویس باشد از این صفحه‌ها به دست نمی‌آید؛ اگر این بازشناسی عوض شود آنچه در این مقاله گفته شده سر جای خود می‌ماند، یعنی اینکه ضبط چاپ قزوینی و غنی در این اختلاف‌ها با شمار اندکی از گواهان است و آن دست‌نویس یکی از آن‌هاست، و تنها نام آن دست‌نویس فرق می‌کند. قزوینی خود در مقدمهٔ آن چاپ می‌نویسد که از حیث «عدّهٔ غزلیّات و عدّهٔ ابیات هر غزلی» اساس کار خویش را «منحصراً و منفرداً» همین نسخه گذاشته است، ولی از حیث متن ابیات آن را «بهیچوجه» بسنده نمی‌داند و می‌گوید اغلاط فاحش در آن فراوان است.حافظ، دیوان حافظ، مز. پس یکی بودن شمار ابیات این چاپ با آن دست‌نویس چیزی است که آن چاپ خود بر عهده گرفته است، و آنچه گزینش ویراستارانه به شمار می‌آید ضبط واژه‌هاست؛ دربارهٔ ترتیب ابیات در آن مقدمه سخنی نیست. نشانهٔ «خ» در پانویس‌های خودِ آن چاپ نشانهٔ همان چاپ است و شمارش‌های این مقاله بر نشانه‌های دستگاه نیساری استوار است.
منابع
- ↑ حافظ، دیوان حافظ، ۶۲.
- 1 2 3 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۵۵۴.
- 1 2 3 4 5 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۵۵۴.
- 1 2 3 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۱۲.
- 1 2 ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۱۶۸.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۴۳۵.
- 1 2 3 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 188–189.
- 1 2 Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. Villon Society. p. 101–102.
- 1 2 3 Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner. p. 85–86.
- 1 2 Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann. p. 69–70.
- 1 2 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۵۵۸.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۵۵۷.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۵۵۳.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۸۷۳.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۵۵۷.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۵۵۵.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۵۵۶.
- 1 2 3 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۵۵۸.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۵۵۵.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۵۵۶.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۵۵۹.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۱۱۹.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۳۲۴.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۳۲۹–۳۳۱.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزلها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر مضارع
- غزل‌های حافظ