حال دل با تو گفتنم هوس است
| حال دل با تو گفتنم هوس است | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۴۲ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۷ |
| بحر | فاعلاتن مفاعلن فعلات |
| متن | |
حال دل با تو گفتنم هوس است
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «حال دل با تو گفتنم هوس است» غزلِ شمارهٔ ۴۲ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و هفت بیت دارد.[۱] جلالیان تقطیع آن را «فاعلاتن مفاعلن فعلات» آورده است.[۲]
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
شمارهٔ این غزل در تصحیح قزوینی و غنی ۴۲،[۱] در تصحیح خانلری ۴۳، در تصحیح سایه ۴۱[۳]، در شرح جلالی ۴۱[۲] و در شرح سودی ۴۷ است.[۴] خرمشاهی آن را در حافظ‌نامه شرح نکرده است.
این غزل در دستگاه سلیم نیساری وضعی دوگانه دارد. از سویی پرشمارترین گواهی را در میان غزل‌های آغازین دیوان دارد و نیساری آن را در سی‌وهشت دست‌نویس سدهٔ نهم با سی‌ونه ضبط یافته است؛ از سوی دیگر او آن را در شمار غزل‌ها نیاورده و با شمارهٔ ۴۲۹ در بخش «پیوست‌های غزل‌ها (غزل‌واره‌ها، تشبیب، تغزل)» جای داده است، یعنی آن را غزل‌واره می‌شمارد.[۵]
ترتیب ابیات در چهار دست‌نویس کهنی که نیساری دگرسانی‌های آن‌ها را برشمرده است با متن یکسان است. دگرسانی‌ها بیشتر در دست‌نویس طوپقاپوسرای (۸۲۲ ق) جمع شده‌اند: «حال خود» در مطلع و «دُر و یاقوت سفتنم» در بیت ششم؛ در دست‌نویس مهدوی (۸۲۱ ق) نیز «خاک درگاه رفتنم» آمده است.[۵]
درون‌مایه و تفسیر
همهٔ هفت بیت غزل بر یک ساختار نحوی یگانه استوارند و با ردیف «هوس است» پایان می‌یابند. سودی شرح خود را با نکته‌ای دستوری می‌آغازد که بر سراسر غزل حاکم است: «گفتنم» و «شنفتنم» و همانندهای آن‌ها تا پایان غزل مصدرهای مضاف به فاعل‌اند.[۴] او مضمون مطلع را چنین می‌آورد که «هوس می‌کنم که حال دلم را برایت تعریف کنم و هوس دارم که خبر دل را از تو بگیرم».[۴]
سودی «طمع خام» را آرزویی می‌داند که به انجام نمی‌رسد و مضمون بیت دوم را چنین می‌گشاید که «خام‌طمعی ببین تا چه حد است که هوس می‌کنم قصهٔ مشهور… را از رقبا پنهان نمایم». او «فاش» را در اصل «فاشی» می‌داند که «عجم با ترک یاء استعمال می‌کند»، «خفتن» را «خوابیدن» و «تا» را در بیت سوم برای غایت.[۶]
تصویرهای بیت‌های سوم تا ششم از شب قدر، سوراخ‌کردن دُر در شب تار، دم‌سپردن به صبا و روفتن خاک راه با نوک مژه ساخته شده‌اند؛ کلارک در ترجمهٔ خود این چهار را به‌ترتیب به شب بیست‌وهفتم رمضان، رازهای معرفت، مراد و راه عشق تعبیر کرده است.[۷]
ترجمه‌ها
هنری ویلبرفورس کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده و آن را غزل شمارهٔ ۸۱ شمرده است.[۷] گرترود بل این غزل را در گزیدهٔ چهل‌وسه‌گانهٔ خود نیاورده است.[۸]
منابع
- 1 2 حافظ، دیوان حافظ، ۳۰.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۳۲۶.
- ↑ ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۱۱۹.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۲۹۵.
- 1 2 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۴۶۷.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۲۹۶.
- 1 2 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 187.
- ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزل‌ها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- غزل‌های حافظ