گفتا برون شدی به تماشای ماه نو

گفتا برون شدی به تماشای ماه نو
غزلِ شمارهٔ ۴۰۶ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبان	فارسی
شاعر	حافظ
شمار ابیات	۷
بحر	مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن (مضارع مثمن اخرب مکفوف محذوف)
متن
گفتا برون شدی به تماشای ماه نو از ماه ابروان منت شرم باد رو عمری‌ست تا دلت ز اسیران زلف ماست غافل ز حفظ جانب یاران خود مشو مفروش عطر عقل به هندوی زلف ما کآنجا هزار نافهٔ مشکین به نیم جو تخم وفا و مهر در این کهنه کشته‌زار آنگه عیان شود که بود موسم درو ساقی بیار باده که رمزی بگویمت از سر اختران کهن سیر و ماه نو شکل هلال هر سر مه می‌دهد نشان از افسر سیامک و ترک کلاه زو حافظ جناب پیر مغان مأمن وفاست درس حدیث عشق بر او خوان و زو شنو ۲ ۴ ۶ نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۴۰۵به جان پیر خرابات و حق صحبت او ←غزل پسین۴۰۷مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو

غزل با مطلعِ «گفتا برون شدی به تماشای ماه نو» غزلِ شمارهٔ ۴۰۶ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و هفت بیت دارد. وزن آن «مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن» از بحر مضارع است.

در چاپ عکسی تصحیح قزوینی و غنی، مصرع نخست به‌صورتِ پیوستهٔ «بتماشای» چاپ شده است؛ تصحیح‌های خانلری و نیساری و شرح‌های جدیدتر آن را جدا نوشته‌اند.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

شمارهٔ این غزل در تصحیح‌های گوناگون یکسان نیست: در تصحیح قزوینی و غنی ۴۰۶، در تصحیح خانلری ۳۹۸، در تصحیح سایه ۳۹۵، در تدوین سلیم نیساری ۳۶۴ و در تصحیح قدسی ۴۹۸ است؛ این چهار شماره را خودِ چاپ قدسی در جدولی کنار غزل آورده است. در شرح سودی شمارهٔ ۴۶۴ و در شرح جلالی شمارهٔ ۳۹۰ است.

قزوینی و غنی خود دو یادداشت نسخه‌شناختی بر این غزل دارند: در بیت چهارم، «کشته‌زار» را ضبط بیشتر نسخه‌ها دانسته‌اند و «کشت‌زار» را ضبط یک نسخه؛ و در بیت ششم، «ترک کلاه زو» را در برخی نسخه‌ها «طرفِ کلاه زو» آورده‌اند.

نیساری متن را بر پایهٔ هفت دست‌نویس سدهٔ نهم تدوین کرده و دگرسانی‌های آن‌ها را گزارش کرده است؛ از جمله «گفتم برون شدی» به‌جای «گفتا برون شدی» در یک دست‌نویس، «دلم ز مقیمان زلف توست» و «دلم ز اسیران» در بیت دوم، «هندوی زلف یار» در بیت سوم، و «اختران کهنسال» در بیت پنجم. یکی از دست‌نویس‌ها بیت سوم را ندارد. ضبط «گفتم برون شدی» در حاشیهٔ تصحیح خانلری نیز آمده است.

درون‌مایه و تفسیر

گویندهٔ سخن

غزل با نقل سخنی از دیگری آغاز می‌شود و در اینکه گوینده کیست، میان شارحان اتفاق نظر هست جز در یک مورد. حسینعلی هروی گوینده را معشوق می‌داند و می‌نویسد که او «هلال ابروان معشوق را با ماه نو مقایسه کرده» است. جلالیان نیز «گفتا» را «به من گفت» معنی کرده و بیت نخست را چنین می‌آورد: «به من گفت برای دیدن ماه شب اول بیرون آمدی؟ از ماه ابروانِ من شرم کن و برو». خرمشاهی هم گوینده را «یار حافظ که از آغاز با او سخن به عشوه و عتاب گفته» می‌داند.

در برابر این خوانش، ایرج بشیری گوینده را نه معشوق بلکه پیر دانسته و استدلال کرده است که راندنِ مرید از شیوهٔ معشوق نیست.

ماه نو و ابرو

خرمشاهی «ماه ابروان» را چنین معنی می‌کند: «مراد از ماه ابروان، هلال ابروان یعنی ابروان چون هلال است»، و بیتی دیگر از حافظ را گواه می‌آورد: «تا آسمان ز حلقه‌بگوشان ما شود / کو عشوه‌ای ز ابروی همچون هلال تو».

عطر عقل

تنها بیتی که خرمشاهی برای آن «معنای بیت» آورده، بیت سوم است: «یار حافظ … به حافظ می‌گوید: در مصاف عشق به عقل ناتوان خود اعتماد مکن، چه زلف عبیرآمیز من چندان معطرست که هزار نافهٔ مشکین را به نیم جو یعنی پشیزی نیز نمی‌خرد، تا چه رسد به عطر بی‌بوی عقل تو». کلارک نیز در پانویس ترجمهٔ خود همین نکته را کوتاه آورده است که «در برابر عشق، عقل کاری از پیش نمی‌برد».

سیامک و زو

بیت ششم به دو نام از شاهنامه اشاره دارد. خرمشاهی سیامک را پسر کیومرث می‌داند که «بر دست دیو کشته شد»، و زو (پسر طهماسپ) را پور تهماسب که پس از کشته‌شدن نوذر به پادشاهی ایران نشست. جلالیان «ترک کلاه» را چنین توضیح می‌دهد که کلاه را از چند باریکهٔ مثلثی‌شکل همانند ماه نو می‌دوختند. سودی هلال را شکل تاج سیامک و پاره‌های کلاه زو می‌خواند و نتیجه می‌گیرد که همهٔ آنان «به باد فنا رفتند».

جلالیان بر پایهٔ همین دو نام، حدس می‌زند که غزل از سروده‌های جوانی حافظ باشد: «به نظر می‌رسد این غزل حافظ نیز به منظور طبع آزمایی در ایّام جوانی سروده شده باشد، به ویژه اینکه حافظ در این غزل … از سیامک و زو … سخن به میان آورد». او بیت ششم را نیز «تحت تأثیر فلسفهٔ خیّامی» می‌داند.

ترجمه‌ها

هنری ویلبرفورس کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده و آن را با شمارهٔ ۴۷۸ آورده است؛ او نیز گویندهٔ سخن را معشوق گرفته است. گرترود بل این غزل را در گزیدهٔ خود (۱۸۹۷) ترجمه نکرده است.

منابع

کتاب‌نامه

• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)