شربتی از لب لعلش نچشیدیم و برفت
| شربتی از لب لعلش نچشیدیم و برفت | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۸۵ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۶ |
| بحر | فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلات (رمل مثمن مخبون مقصور) |
| متن | |
شربتی از لب لعلش نچشیدیم و برفت
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «شربتی از لب لعلش نچشیدیم و برفت» غزلِ شمارهٔ ۸۵ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و شش بیت دارد.[۱] جلالیان وزن آن را «فاعلاتن فعلاتن فعلاتن فعلات» و بحر آن را «رمل مثمّن مخبون مقصور» آورده است؛[۲] سودی برای این غزل سطر بحر ندارد.[۳]
دست‌نویس‌های سدهٔ نهم در ساختار این غزل هیچ اختلافی ندارند، و همین یک جا را که چاپ قزوینی و غنی از آن‌ها جدا می‌شود به یک دست‌نویس بازمی‌گرداند. متن سودی بیتی دارد که در هیچ دست‌نویس سدهٔ نهمی نیست.
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۹۰،[۳] در شرح جلالی ۸۲،[۲] در تدوین سلیم نیساری ۷۶،[۴] در تصحیح سایه ۸۲[۵] و در چاپ خلخالی ۹۵ است. خرمشاهی آن را در حافظ‌نامه شرح نکرده است؛ مدخل‌های پیاپی او از مدخلی که غزل شمارهٔ ۸۴ را شرح می‌کند یک‌راست به مدخلی می‌رسد که غزل شمارهٔ ۸۶ را شرح می‌کند.[۶][۷]
نیساری این غزل را در شش دست‌نویس سدهٔ نهم یافته و می‌نویسد که ترتیب ابیات متن او با همهٔ آن شش یکسان است؛ نه بیتی افتاده و نه جابه‌جا شده.[۴]
در چنین غزلی، تنها جای معناداری که چاپ قزوینی و غنی از سنت دست‌نویس‌ها جدا می‌شود بیت چهارم است؛ مصراع نخست آن در میان آن شش دست‌نویس تنها به یک دست‌نویس بازمی‌گردد و مصراع دوم به دو دست‌نویس، و آن یک در هر دو مورد دست‌نویسی است با نشانهٔ «خ»[یادداشت ۱]: مصراع «عشوه دادند که بر ما گذری خواهی کرد» در برابر «عشوه می‌داد که از کوی ارادت نروم» در متن نیساری، و «که چنین عشوه» در برابر «که چنان عشوه».[۴]
سه منبع فارسی دیگر در همین بیت با متن نیساری می‌ایستند نه با چاپ قزوینی و غنی: متن سودی، تصحیح سایه و بازگفت جلالیان.[۸][۵][۲]
بیت هفتم متن سودی
متن سودی هفت بیت دارد و بیتی را میان بیت‌های چهارم و پنجم چاپ قزوینی و غنی می‌آورد که در آن چاپ نیست:
گفت از خود ببُرد هر که وصالم طلبد / ما با امید وی از خویش بریدیم و برفت[۹]
سودی آن را شرح می‌کند و محصولش را می‌آورد، پس بیتی از متن خودِ او است نه نقلی گذرا.[۹] این بیت در دستگاه نیساری نه در متن است و نه در میان دگرسانی‌ها، و متن جلالیان و تصحیح سایه هر دو شش بیت دارند؛ پس افزوده‌ای پس از سدهٔ نهم در سنت متنی عثمانی می‌نماید.[۴][۲][۵] هر دو ترجمهٔ انگلیسی سدهٔ نوزدهم آن را دارند، که با راه شناخته‌شدهٔ انتقال متن از سودی به آن ترجمه‌ها می‌خواند.[۱۰][۱۱]
درون‌مایه و تفسیر
غزل بدرود با مسافر
سودی غزل را خطاب به معشوقی می‌داند که به سفر رفته است: «این غزل خواجه هم دربارهٔ جانانی است که به سفر رفته است».[۳]
در بیت سوم، «حرز یمانی» را می‌شناساند: «یک دعای معروف و طویلی است که شرحی به عربی و فارسی دارد و دعای بسیار مبارکی می‌باشد». محصول بیت به دریافت او این است که خواندن فاتحه و حرز یمانی و سورهٔ اخلاص هیچ کارگر نیفتاد، چرا که مقصود بازداشتن او از سفر بود و او رفت.[۸]
او در همین مدخل برای معنای «عشوه» به منظومهٔ لامعی چلبی، شاعر عثمانی، ارجاع می‌دهد.[۸] در بیت پنجم «شد» را دوپهلو می‌داند، هم «واقع یافت» و هم «رفت»، و میان «چمن» و «چمان» صنعت اشتقاق را نشان می‌دهد.[۹]
خوانش جلالیان، با تصریح به گمانی بودنش
جلالیان این غزل را به یکی از سفرهای شاه شجاع بازمی‌گرداند و می‌نویسد که حافظ در سال‌های نخست پادشاهی او از بدرقه‌کنندگان بوده و در سفر با او نامه می‌نوشته است. در همین‌جا مرتبهٔ یقین خود را نیز می‌گوید: «این غزل به هنگام مسافرت شاه‌شجاع به عزم اصفهان و تبریز سروده شده و … خواجه حافظ موفق به بدرقهٔ شاه نشده و به ظنّ قوی بعداً این غزل را به هنگام مکاتبات فیمابین برای شاه ارسال نموده است».[۲]
ترجمه‌ها
کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ در نُه بیت ترجمه کرده است، یعنی سه بیت بیش از چاپ قزوینی و غنی: بیت هفتم متن سودی، و دو بیت دیگر که در هیچ‌یک از منابع فارسی این مقاله نیستند.[۱۰] جان پین در ۱۹۰۱ آن را در هفت بیت آورده است، یعنی شش بیت چاپ قزوینی و غنی به‌اضافهٔ همان بیت سودی.[۱۱]
هرمان بیکنل و گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده‌اند.[۱۲][۱۳]
شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد شمارهٔ آن در چاپ قزوینی و غنی نیست و به چاپ بروکهاوس بازمی‌گردد؛ شمارهٔ رومی جان پین با همان شمارهٔ بی‌کمانک یکی است.
یادداشت‌ها
- ↑ نشانهٔ «خ» در دستگاه نیساری به دست‌نویسی به تاریخ ۸۲۷ ق بازمی‌گردد. در فهرست پنجاه‌ویک نسخهٔ او (صفحه‌های ۸ و ۹) دو دست‌نویس با همین تاریخ هست، نسخهٔ خلخالی در ردیف سیزدهم و نسخهٔ دانشگاه کمبریج (مجموعهٔ ادوارد براون) در ردیف چهاردهم، و نشانهٔ آن دو در چاپ تنها با ضخامت حرف از هم جدا می‌شود. خودِ قزوینی «خ» چاپ خویش را نسخهٔ خلخالی می‌داند، ولی اینکه «خ» نیساری همان دست‌نویس باشد از این صفحه‌ها به دست نمی‌آید؛ اگر این بازشناسی عوض شود آنچه در این مقاله گفته شده سر جای خود می‌ماند، یعنی اینکه ضبط چاپ قزوینی و غنی در این اختلاف‌ها با شمار اندکی از گواهان است و آن دست‌نویس یکی از آن‌هاست، و تنها نام آن دست‌نویس فرق می‌کند. قزوینی خود در مقدمهٔ آن چاپ می‌نویسد که از حیث «عدّهٔ غزلیّات و عدّهٔ ابیات هر غزلی» اساس کار خویش را «منحصراً و منفرداً» همین نسخه گذاشته است، ولی از حیث متن ابیات آن را «بهیچوجه» بسنده نمی‌داند و می‌گوید اغلاط فاحش در آن فراوان است.حافظ، دیوان حافظ، مز. پس یکی بودن شمار ابیات این چاپ با آن دست‌نویس چیزی است که آن چاپ خود بر عهده گرفته است، و آنچه گزینش ویراستارانه به شمار می‌آید ضبط واژه‌هاست؛ دربارهٔ ترتیب ابیات در آن مقدمه سخنی نیست. نشانهٔ «خ» در پانویس‌های خودِ آن چاپ نشانهٔ همان چاپ است و شمارش‌های این مقاله بر نشانه‌های دستگاه نیساری استوار است.
منابع
- ↑ حافظ، دیوان حافظ، ۵۹.
- 1 2 3 4 5 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۵۳۰.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۵۲۶.
- 1 2 3 4 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۱۰۶.
- 1 2 3 ابتهاج، حافظ به سعی سایه، ۱۶۰.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۴۰۲.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۴۱۵.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۵۲۷.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۵۲۸.
- 1 2 Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 216.
- 1 2 Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. Villon Society. p. 120–121.
- ↑ Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner.
- ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزلها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر رمل
- غزلهای حافظ