آن پیک نامور که رسید از دیار دوست

آن پیک نامور که رسید از دیار دوست
غزلِ شمارهٔ ۶۰ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبان	فارسی
شاعر	حافظ
شمار ابیات	۹
بحر	مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات (مضارع مثمن اخرب مکفوف مقصور)
متن
آن پیک نامور که رسید از دیار دوست آورد حرز جان ز خط مشکبار دوست خوش می‌دهد نشان جلال و جمال یار خوش می‌کند حکایت عزّ و وقار دوست دل دادمش به مژده و خجلت همی برم زین نقد قلب خویش که کردم نثار دوست شکر خدا که از مدد بخت کارساز بر حسب آرزوست همه کار و بار دوست سیر سپهر و دور قمر را چه اختیار در گردشند بر حسب اختیار دوست گر باد فتنه هر دو جهان را به هم زند ما و چراغ چشم و ره انتظار دوست کحل الجواهری به من آر ای نسیم صبح زان خاک نیکبخت که شد رهگذار دوست مائیم و آستانهٔ عشق و سر نیاز تا خواب خوش که را برد اندر کنار دوست دشمن به قصد حافظ اگر دم زند چه باک منّت خدای را که نیم شرمسار دوست ۲ ۴ ۶ ۸ نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۵۹دارم امید عاطفتی از جناب دوست ←غزل پسین۶۱صبا اگر گذری افتدت به کشور دوست

غزل با مطلعِ «آن پیک نامور که رسید از دیار دوست» غزلِ شمارهٔ ۶۰ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و در آن چاپ نُه بیت دارد. سودی تقطیع آن را «مفعول فاعلات مفاعیل فاعلات» و بحر آن را مضارع آورده است، و جلالیان همان ارکان را با نام «مضارع مثمّن اخرب مکفوف مقصور»؛ وزن این غزل با وزن غزل پیشین یکی است.

این غزل از سروده‌هایی است که خرمشاهی در حافظ‌نامه شرح نکرده است؛ او ۲۴۴ غزل از ۴۹۲ غزل دیوان را برگزیده است و مدخل‌های او از غزل شمارهٔ ۵۸ یک‌سر به غزل شمارهٔ ۶۳ می‌رسد، یعنی چهار غزل پیاپی (۵۹ تا ۶۲) را دربر نمی‌گیرد.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۶۵، در شرح جلالی ۵۸، در تدوین سلیم نیساری ۵۳ و در چاپ خلخالی ۲۲ است.

سه ضبط در یک واژهٔ مطلع

واژهٔ سوم مطلع در سه صورت آمده است: چاپ قزوینی و غنی «آن پیک نامور» دارد، متن سودی «آن پیک نامه‌بر» و او «نامه‌ور» را نیز دگرسانی برخی نسخه‌ها می‌شمارد، و متن نیساری «این پیک نامور» است که «آن پیک» را ضبط دست‌نویس خلخالی می‌داند. نکتهٔ درخور توجه آنکه در دستگاه نیساری هیچ‌یک از شش دست‌نویس سدهٔ نهم «نامه‌بر» یا «نامه‌ور» ندارند. متن جلالیان نیز «نامه‌بر» است، هرچند او در بخش معانی لغات صورت «نامور» را معنی می‌کند.

بیت هشتم

اختلاف دیگر بر سر بیت هشتم است، «مائیم و آستانهٔ عشق و سر نیاز». این بیت در چاپ قزوینی و غنی و در متن سودی هست، اما نیساری آن را بیرون از متن و در کمانک آورده است، چون تنها سه دست‌نویس از شش دست‌نویس او آن را دارند.

روایت سودی در دو جای دیگر نیز از همهٔ دست‌نویس‌های سدهٔ نهم که نیساری به کار برده جدا می‌افتد: «نامه‌بر» در مطلع، و «زین نقد کم عیار» در بیت سوم که چاپ قزوینی و غنی و متن نیساری هر دو «زین نقد قلب خویش» دارند.

درون‌مایه و تفسیر

معشوق کیست

سودی خوانش عرفانی این غزل را با صراحتی کم‌مانند رد می‌کند. در شرح بیت ششم می‌نویسد که «کسی که گوید مراد از چراغ چشم، به طریق تشبیه، خدا می‌باشد، خطا گفته است»، و در پایان مدخل حکمی کلی دربارهٔ سراسر غزل می‌دهد: «کسی که گوید مراد از دوست در این غزل خداست، خدا را نشناخته است».

در برابر او کلارک در ترجمهٔ ۱۸۹۱ سراسر غزل را تمثیلی می‌خواند و در یادداشت خود پیک را جبرئیل و «خط مشکبار» را قرآن می‌داند.

سیر سپهر: ردّ حکما

بیت پنجم، «سیر سپهر و دور قمر را چه اختیار»، در شرح سودی به بحثی دربارهٔ اختیار افلاک می‌انجامد. او خوانش شمعی و سروری را با نشانهٔ «رد» در حاشیه رد می‌کند و می‌نویسد «کسانی که به مضمون این بیت تأثیرات نجوم و افلاک را دخالت داده‌اند خلط کلام کرده‌اند»؛ به خوانش او این بیت نه تأیید اثر افلاک بلکه ردّ آن است، و سودی در همین‌جا خواننده را از یک برداشت برمی‌گرداند و می‌نویسد از تعبیر «چه اختیار» نباید چنین دانست که شاعر مذهب حکما را رد می‌کند. او در همین‌جا شرحی فنی دربارهٔ فلک تدویر می‌آورد.

خوانش جلالیان: نامه‌ای از شاه ابواسحاق

جلالیان این غزل را پاسخ حافظ به نامه‌ای می‌داند که از شاه شیخ ابواسحاق در سفر به او رسیده بود. او این خوانش را بر ایهام نام «جلال» در بیت دوم استوار می‌کند، که همان نام شاه ابواسحاق است. به خوانش او بیت ششم اشاره‌ای است به فتنه‌هایی که امیر مبارزالدین، رقیب ابواسحاق، برپا کرده بود، و دو بیت پایانی یادآوری خدمات خود شاعر در رکاب شاه در برابر شاعران رقیب است.

پیک و حرز

سودی «پیک» را قاصد می‌داند و می‌افزاید که در روم آن را «شاطر» می‌گویند، و «حرز» را تعویذی که بر گردن کودکان می‌بندند و مردم آن را حمایل می‌خوانند؛ نامهٔ معشوق را از آن رو حرز جان خوانده است. او همچنین یادداشتی دستوری بر «واو» در «وآورد» دارد و کسانی را که این واو را نیاورده‌اند یا معنای عطفی آن را نگه نداشته‌اند به مقصود شعر نرسیده می‌داند؛ کلارک نیز در پانویس خود همین واو را یاد می‌کند و ضبط دیگری از مطلع را بر پایهٔ افتادن آن می‌آورد.

بازتاب

بیت «شکر خدا که از مدد بخت کارساز / بر حسب آرزوست همه کار و بار دوست» در فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ شاهد آورده شده است، با این معنی که «شکرگزاری از دیدن یار».

ترجمه‌ها

کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده و جان پین در ۱۹۰۱؛ هر دو آن را در نُه بیت آورده‌اند، همانند چاپ قزوینی و غنی. هرمان بیکنل و گرترود بل آن را ترجمه نکرده‌اند.

شماره‌هایی که کلارک و هرمان بیکنل به غزل‌ها داده‌اند شمارهٔ آن‌ها در چاپ قزوینی و غنی نیست و تنها نشانی در کتاب خودشان است؛ کلارک بر پایهٔ متن فارسی جارت (کلکته ۱۸۸۱) شماره می‌دهد و بیکنل بر پایهٔ چاپ بروکهاوس. ترتیب غزل‌ها در ترجمهٔ جان پین نیز با چاپ قزوینی و غنی یکی نیست.

منابع

کتاب‌نامه

• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)