بنال بلبل اگر با منت سر یاری‌ست
| بنال بلبل اگر با منت سر یاری‌ست | |
|---|---|
 غزلِ شمارهٔ ۶۶ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی | |
 | |
| زبان | فارسی |
| شاعر | حافظ |
| شمار ابیات | ۱۰ |
| بحر | مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع‌لان (مجتث مثمن مخبون اصلم مسبغ) |
| متن | |
بنال بلبل اگر با منت سر یاری‌ست
نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی | |
| از سلسلهٔ مقالات دربارهٔ |
 |
|---|
|
| متن و تصحیحها |
| شعر و اندیشه |
| شرح و حافظپژوهی |
| ترجمه و پذیره |
|
| یادمان |
|
غزل با مطلعِ «بنال بلبل اگر با منت سر یاری‌ست» غزلِ شمارهٔ ۶۶ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و در آن چاپ ده بیت دارد.[۱] جلالیان وزن آن را «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع‌لان» و بحر آن را «مجتّث مثمّن مخبون اصلم مسبغ» آورده است؛[۲] سودی برای این غزل سطر بحر ندارد.[۳]
چهار بیت از ده بیت این غزل در فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ هر یک بیت سرآمد مدخلی جداگانه‌اند.
ضبط غزل در دست‌نویس‌ها
شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۷۱،[۳] در شرح جلالی ۶۴،[۲] در تدوین سلیم نیساری ۵۹،[۴] در حافظ‌نامهِ خرمشاهی ۴۱[۵] و در چاپ خلخالی ۳۲ است.
نیساری این غزل را در هفت دست‌نویس سدهٔ نهم یافته و ترتیب ابیات را در شش تای آن‌ها یکسان دیده است. تنها اختلاف ساختاری در کهن‌ترین دست‌نویس اوست (سلیمانیهٔ استانبول، ۸۱۳ ق) که بیت هفتم را ندارد و غزل در آن نُه بیت است؛ همان بیت در دست‌نویس طوپقاپوسرای به صورت «برهنگان طریقت» آمده است.[۴] این نکته از آن رو درخور توجه است که همین بیت یکی از مثل‌های شناخته‌شدهٔ این غزل است.
روایت سودی یازده بیت دارد و بیتی را دربردارد که در هیچ‌یک از هفت دست‌نویس سدهٔ نهم نیامده است: «جفای دوست به غایت رسید و می‌ترسم / که انتهای جفا ابتدای بیزاری‌ست».[۶] او در بیت نهم نیز «سحر کرشمهٔ وصلش» می‌خواند، نه «کرشمهٔ چشمت»؛ ضبط چاپ قزوینی و غنی در این بیت به دست‌نویس خلخالی بازمی‌گردد.[۴]
درون‌مایه و تفسیر
زرق: خرمشاهی در برابر قزوینی
خرمشاهی در شرح بیت سوم دربارهٔ واژهٔ «زرق» نخست سخن قزوینی را به تفصیل نقل می‌کند، که آن را «درست به معنای نفاق یا بکلی قریب‌المعنی با آن» می‌داند و در تأیید آن بیتی از حافظ را با ضبط «آتش زرق و ریا» گواه می‌آورد. سپس خودِ قزوینی را تصحیح می‌کند: «در توضیح باید گفت این ضبط قزوینی یعنی "زرق و ریا" در دیوان مصحح قزوینی نیامده، در آنجا "زهد و ریا" است. زرق و ریا ضبط سودی و قدسی است».[۷]
او در همین یادداشت گزارش مینوی را نیز می‌آورد که «زرق» در فارسی فراوان به کار رفته «ولیکن در کتب لغت عربی نیامده است و اصل آن معلوم نیست».[۷]
عیار
بر سر ریشهٔ «عیار» در بیت چهارم نیز اختلافی هست که خرمشاهی گزارش می‌کند: به نوشتهٔ او ملک‌الشعرا بهار این واژه را صورت دگرگون‌شده یا عربی‌شدهٔ «ایار» به معنای یار می‌داند، «اما بیشتر منابع آن را عربی اصیل می‌دانند». او در پی آن بحثی دربارهٔ عیاری و فتوت می‌آورد.[۸]
جمال شخص
خرمشاهی بیت‌های پنجم تا هفتم را با هم می‌خواند و نتیجه می‌گیرد که به نگاه حافظ عشق به «لطیفه‌ای نهانی» بسته است «که یک تعبیر از آن را "آن" می‌نامند و ربطی به خال و خط معشوق ندارد»، و آنچه مسلّم است اینکه «قلندران حقیقت و صاحب‌نظران به دلبری گرایش می‌یابند که هنر داشته باشد». او در همین‌جا به حدّ دانش خود نیز اعتراف می‌کند: «درست معلوم نیست که خط خوبان را چرا سبز یا زنگاری رنگ شمرده‌اند».[۹]
استقبال از خواجو
جلالیان این غزل را استقبالی از غزلی از خواجوی کرمانی می‌داند و مطلع خواجو را در کنار آن می‌نشاند؛ به نوشتهٔ او غزل خواجو نُه بیت دارد و حافظ «در چند بیت در مقام مقابله با خواجو برآمده است». او چهار جای این رویارویی را نشان می‌دهد و در هر مورد بیت خواجو را با پاسخ حافظ می‌سنجد.[۱۰][۱۱]
جلالیان همچنین یادآور می‌شود که بیت هفتم این غزل «به صورت ضرب‌المثل درآمده» است.[۱۰]
ردّ دقایق‌الحقایق
سودی در شرح مطلع میان «زار» و «زاری» فرق می‌گذارد و در حاشیه با نشانهٔ «رد دقایق‌الحقایق» خوانش آن کتاب را رد می‌کند؛ به نوشتهٔ او بیشتر پژوهندگان فارسی این دو را از هم جدا نمی‌کنند و «حتی در مورد مرغزار هم خطا کرده‌اند».[۳]
بازتاب
از ده بیت این غزل، چهار بیت در فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ هر یک بیت سرآمد مدخلی جداگانه‌اند: بیت پنجم با معنی «زیبایی واقعی در درون است نه در ظاهر»،[۱۲] بیت هفتم با معنی «ناچیز بودن انسان‌های بی‌هنر و ارزش زیاد هنرمندان»،[۱۳] بیت نهم با معنی «گاهی خواب و رؤیای انسان از زندگی واقعی‌اش بسیار شیرین‌تر است»،[۱۴][۱۵] و بیت پایانی با معنی «رستگاری در بی‌آزار بودن مقابل مردم است».[۱۶] دو بیت دیگر نیز در مدخل‌های دیگر شاهد آورده شده‌اند.[۱۷]
ترجمه‌ها
کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ به انگلیسی ترجمه کرده و جان پین در ۱۹۰۱؛ هر دو آن را در دوازده بیت آورده‌اند، یعنی دو بیت بیش از چاپ قزوینی و غنی.[۱۸][۱۹]
هرمان بیکنل در ۱۸۷۵ مطلع فارسی این غزل را در سرلوحهٔ صفحه چاپ کرده اما خودِ آن را ترجمه نکرده است و تنها دو بیت از میانهٔ غزل را برگردانده است.[۲۰] گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده است.[۲۱]
شماره‌هایی که کلارک و هرمان بیکنل به غزل‌ها داده‌اند شمارهٔ آن‌ها در چاپ قزوینی و غنی نیست و تنها نشانی در کتاب خودشان است؛ کلارک بر پایهٔ متن فارسی جارت (کلکته ۱۸۸۱) شماره می‌دهد و بیکنل بر پایهٔ چاپ بروکهاوس. ترتیب غزل‌ها در ترجمهٔ جان پین نیز با چاپ قزوینی و غنی یکی نیست.
منابع
- ↑ حافظ، دیوان حافظ، ۴۶.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۴۴۳.
- 1 2 3 سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۴۲۱.
- 1 2 3 نیساری، دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم، ۸۹.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۳۴۸.
- ↑ سودی بسنوی، شرح سودی بر حافظ، ۴۲۶.
- 1 2 خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۳۴۹.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۳۵۰.
- ↑ خرمشاهی، حافظ‌نامه، ۳۵۲.
- 1 2 جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۴۴۴.
- ↑ جلالیان، شرح جلالی بر حافظ، ۴۴۵.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۷۲.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۷۲–۷۳.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۷۳.
- ↑ ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱: ۱۱۴۹.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۷۳–۷۴.
- ↑ سپهر، مثل و مثل‌واره در شعر حافظ، ۸۲.
- ↑ Clarke, H. Wilberforce (1891). The Dīvān-i-Hāfiz (in English). Vol. 1. p. 143–145.
- ↑ Payne, John (1901). The Poems of Shemseddin Mohammed Hafiz of Shiraz (in English). Vol. 1. Villon Society. p. 72–74.
- ↑ Bicknell, Herman (1875). Háfiz of Shíráz: Selections from his Poems (in English). London: Trübner. p. 74.
- ↑ Bell, Gertrude (1897). Poems from the Divan of Hafiz (in English). William Heinemann.
کتاب‌نامه
- حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - ذوالفقاری، حسن (۱۳۸۸). فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی. ج. ۱. تهران: معین. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۱۶۵-۰۲۵-۶.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده) - سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.
{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
| غزل‌ها |
| ||||
|---|---|---|---|---|---|
| قصیدهها |
| ||||
| مثنویها | |||||
| قطعهها |
| ||||
| رباعیها | |||||
| نسخه‌های سرشناس |
| ||||
- شعرها در بحر مجتث
- غزلهای حافظ