شنیده‌ام سخنی خوش که پیر کنعان گفت

شنیده‌ام سخنی خوش که پیر کنعان گفت
غزلِ شمارهٔ ۸۸ در چاپ عکسیِ تصحیح قزوینی و غنی
زبان	فارسی
شاعر	حافظ
شمار ابیات	۱۰
بحر	مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع‌لان (مجتث مثمن مخبون اصلم مسبغ)
متن
شنیده‌ام سخنی خوش که پیر کنعان گفت فراق یار نه آن می‌کند که بتوان گفت حدیث هول قیامت که گفت واعظ شهر کنایتی‌ست که از روزگار هجران گفت نشان یار سفرکرده از که پرسم باز که هر چه گفت برید صبا پریشان گفت فغان که آن مه نامهربان مهرگسل به ترک صحبت یاران خود چه آسان گفت من و مقام رضا بعد از این و شکر رقیب که دل به درد تو خو کرد و ترک درمان گفت غم کهن به می سالخورده دفع کنید که تخم خوشدلی این است پیر دهقان گفت گره به باد مزن گرچه بر مراد رود که این سخن به مثل باد با سلیمان گفت به مهلتی که سپهرت دهد ز راه مرو تو را که گفت که این زال ترک دستان گفت مزن ز چون و چرا دم که بندهٔ مقبل قبول کرد به جان هر سخن که جانان گفت که گفت حافظ از اندیشهٔ تو آمد باز من این نگفته‌ام آن‌کس که گفت بهتان گفت ۲ ۴ ۶ ۸ ۱۰ نسخهٔ مبنا: تصحیح محمد قزوینی و قاسم غنی
→غزل پیشین۸۷حسنت به‌اتفاق ملاحت جهان گرفت ←غزل پسین۸۹یا رب سببی ساز که یارم به سلامت

غزل با مطلعِ «شنیده‌ام سخنی خوش که پیر کنعان گفت» غزلِ شمارهٔ ۸۸ از دیوانِ حافظ به تصحیح قزوینی و قاسم غنی است و ده بیت دارد. جلالیان وزن آن را «مفاعلن فعلاتن مفاعلن فع‌لان» و بحر آن را «مجتثّ مثمّن مخبون اصلم مسبّغ» آورده است؛ سودی برای این غزل سطر بحر ندارد.

ترتیب ابیات این غزل در چاپ قزوینی و غنی با ترتیب هیچ‌یک از دست‌نویس‌های سدهٔ نهم نمی‌خواند مگر یکی، و بر سر معنای «پیر دهقان» سه خوانش جداگانه در دست است.

ضبط غزل در دست‌نویس‌ها

شمارهٔ این غزل در شرح سودی ۹۳، در شرح جلالی ۸۵، در تدوین سلیم نیساری ۷۹، در تصحیح سایه ۸۷ و در چاپ خلخالی ۶۹ است. مدخل آن در حافظ‌نامهِ خرمشاهی مدخل پنجاه‌وششم کتاب است.

ترتیب ابیات

نیساری این غزل را در شش دست‌نویس سدهٔ نهم یافته است، و ترتیب ابیات در آن‌ها یکسان نیست. ترتیب ابیات چاپ قزوینی و غنی در میان آن شش تنها با یک دست‌نویس می‌خواند، دست‌نویسِ نشانه‌دار با «خ»: در آن ترتیب بیت «غم کهن به می سالخورده دفع کنید» ششم است و جای بیت‌های هشتم و نهم نیز عوض شده. در متن برگزیدهٔ نیساری همان بیت چهارم است، و متن سودی نیز آن را چهارم می‌آورد؛ در تصحیح سایه هشتم است.

اختلاف‌های ساختاری دیگر نیز هست: یک دست‌نویس بیت هشتم چاپ قزوینی و غنی («به مهلتی که سپهرت دهد ز راه مرو») را ندارد، و دست‌نویس طوپقاپوسرای تنها شش بیت دارد و چهار بیت از ده بیت غزل در آن نیامده است.

دگرسانی‌ها

دو جای متن نیساری با چاپ قزوینی و غنی تفاوت دارد و در هر دو، ضبط چاپ قزوینی و غنی در میان آن شش تنها به یک دست‌نویس بازمی‌گردد، با نشانهٔ «خ»: «نامهربان مهرگسل» در بیت چهارم، در برابر «نامهربان دشمن‌دوست» در متن نیساری؛ و «بر مراد رود» در بیت هفتم، در برابر «بر مراد وَزَد».

در هر دو جا، سودی و جلالیان و سایه هر سه با متن نیساری می‌ایستند نه با چاپ قزوینی و غنی: همه «دشمن‌دوست» و «وَزَد» دارند. سودی «دشمن‌دوست» را «از اقسام ترکیب وصفی … یعنی دوستدارِ دشمن» می‌شناساند، و بازگفت جلالیان آن را «که با دشمنان سر دوستی دارد» می‌گشاید.

در برابر، یک جا هست که چاپ قزوینی و غنی ضبط «خ» را نمی‌گیرد: در بیت هشتم، «خ» «سپهرت دهد ز یاد مرو» دارد و چاپ قزوینی و غنی با متن نیساری «ز راه مرو» می‌خواند.

تصحیح سایه در بیت هفتم «که این سخن به مثل مور با سلیمان گفت» دارد، با «مور» به جای «باد»؛ این ضبط در دستگاه نیساری به هیچ‌یک از آن شش دست‌نویس بازنمی‌گردد و پندگوی بیت را از باد به مور می‌گرداند.

«سلطان» یا «جانان»

سودی در بیت نهم متن خود را «هر سخن که سلطان گفت» می‌آورد و ضبط دیگر را نمی‌پسندد: «در بعض نسخ بجای سلطان جانان واقع شد، اما بلفظ بنده سلطان مناسب‌تر است»، چرا که «بنده» با «سلطان» جفت است. چاپ قزوینی و غنی همان ضبطی را دارد که سودی رد می‌کند، یعنی «جانان»؛ دو مترجم انگلیسی سدهٔ نوزدهم «سلطان» را برگردانده‌اند، و در دستگاه نیساری هیچ دگرسانی‌ای برای این جا ثبت نشده است.

درون‌مایه و تفسیر

پیر دهقان: سه خوانش

واژهٔ «پیر دهقان» در بیت ششم در سه منبع سه معنی می‌گیرد. سودی «دهقان» را «زارع» می‌داند و «سالخورده» را نه پیرمرد بلکه شراب کهنه، و استدلالش این است که شراب کهنه در برابر غم کهن کارگرتر است چون «سورت و حرارت کهنه‌اش بیشتر است».

جلالیان «پیر دهقان» را «دهقان پیری که شراب می‌اندازد» می‌گیرد، یعنی می‌فروش.

خرمشاهی هر دو را نگه می‌دارد و آن را ایهام می‌داند، «بویژه در این بیت»: هم دهقان پیر و هم شراب کهنه.

همین سه‌گانگی در «زال» بیت هشتم نیز هست: سودی آن را تنها «پیرزن/عجوزه» می‌گیرد، جلالیان زالِ پدر رستم و کنایه از دنیا، و خرمشاهی هر دو معنی را زنده می‌دارد؛ او «زال» را ایهام و جفتِ «زال و دستان» را ایهام تناسب می‌خواند.

خرمشاهی: پریشان گفت

خرمشاهی «پریشان گفت» را ایهامی دوگانه می‌داند: هم پراکنده گفتن و هم سخن گفتن از پراکندگی. «گره به باد زدن» را نیز «کنایه از اعتماد بر عمر کردن، و تکیه بر کار بی‌بقا کردن» می‌گیرد، و دربارهٔ «بهتان» می‌نویسد که «این کلمه شش بار در قرآن مجید به کار رفته است».

خرمشاهی در برابر قاسم غنی

در شرح «برید» خرمشاهی از قاسم غنی، حاشیه‌نویس همان چاپی که متنش را از آن گرفته، به نام یاد می‌کند و ریشه‌شناسی او را نمی‌پذیرد. غنی نوشته بود که برید «از کلمهٔ "دم بریده" می‌آید. اشاره به اینکه اسبهای قاصدها دم بریده بوده‌اند»؛ داوری خرمشاهی این است که «این ریشه‌شناسی صحت علمی ندارد»، و در برابر آن برید را واژه‌ای برگرفته از لاتین و نام دستگاه پیک و خبررسانی دورهٔ اسلامی می‌داند.

خوانش سیاسی جلالیان

جلالیان این غزل را به روزگار فراق شاه شجاع و تسلط برادرش شاه محمود بر شیراز بازمی‌گرداند: «حافظ امید بازگشت فاتحانه شاه‌شجاع را از دست داده و در بیم و امید روزگار می‌گذرانیده است». به خوانش او «شکر رقیب» در بیت پنجم بی‌اعتنایی شاعر به شاه محمود است، و بیت هشتم پندی است خطاب به او، با اشاره‌ای به داستان رستم و اسفندیار: «حافظ می‌خواهد به شاه‌محمود بفهماند که آخر و عاقبت کار تو هم دست کمی از اسفندیار ندارد». بیت پایانی را نیز ردّ شایعه‌ای می‌داند که حافظ از پشتیبانی شاه شجاع دست کشیده است.

بازتاب

سه مدخل از فهرست ارسال‌المثل‌های دیوان حافظ به این غزل بازمی‌گردند و هیچ‌یک بیت سرآمد نیست: بیت نخست با کاربرد «در نکوهش دوری از یار»، بیت ششم، و بیت نهم با کاربرد «توکل کردن و رضایت از رضای خدا».

ترجمه‌ها

کلارک این غزل را در ۱۸۹۱ و جان پین در ۱۹۰۱ به انگلیسی ترجمه کرده‌اند و هر دو آن را در یازده بیت آورده‌اند، یعنی یک بیت بیش از چاپ قزوینی و غنی. ترتیب ابیات در هر دو ترجمه ترتیب سودی است (بیت «غم کهن» در جای چهارم)، اما بیت افزودهٔ آن دو در متن سودی هم نیست؛ پس روایتی که آن دو از آن ترجمه کرده‌اند از روایت سودی نیز پرتر است.

هرمان بیکنل و گرترود بل این غزل را ترجمه نکرده‌اند.

شمارهٔ بی‌کمانکی که کلارک به هر غزل می‌دهد شمارهٔ آن در چاپ قزوینی و غنی نیست و به چاپ بروکهاوس بازمی‌گردد؛ شمارهٔ رومی جان پین با همان شمارهٔ بی‌کمانک یکی است.

منابع

کتاب‌نامه

• حافظ، شمس‌الدین محمد (۱۳۷۹). دیوان حافظ. به کوشش محمد قزوینی و قاسم غنی. تهران: جمهوری.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• خرمشاهی، بهاءالدین (۱۳۸۰). حافظ‌نامه: شرح الفاظ، اعلام، مفاهیم کلیدی و ابیات دشوار حافظ. ج. ۱–۲ (ویراست چاپ دوازدهم). تهران: سروش و شرکت انتشارات علمی و فرهنگی. شابک ۹۶۴-۴۴۵-۱۷۳-۲.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سودی بسنوی (۱۳۶۶). شرح سودی بر حافظ. ج. ۲. ترجمهٔ عصمت ستارزاده (ویراست چاپ پنجم). زرین و نگاه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• جلالیان، عبدالحسین (۱۳۷۹). شرح جلالی بر حافظ. ج. ۲. تهران: یزدان.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• نیساری، سلیم (۱۳۸۷). دیوان حافظ بر اساس نسخه‌های خطی سدهٔ نهم (ویراست ویرایش دوم). تهران: سخن.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• ابتهاج، هوشنگ (۱۳۷۵). حافظ به سعی سایه. تهران: کارنامه.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)
• سپهر، فرشته (۱۳۹۴). مثل و مثل‌واره در شعر حافظ. تهران: کتابدار. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۴۱-۱۲۱-۱.{{cite book}}: نگهداری یادکرد:تاریخ به‌طور خودکار ترجمه‌شده (رده)