آموزش در موریتانی
آموزش در موریتانی از ریشه‌های استعماری فرانسوی برخاسته و طی دهه‌های پس از استقلال در سال ۱۹۶۰ (۱۳۳۹ شمسی) دگرگونی‌های بسیاری به خود دیده‌است. نخستین منظومه آموزش همگانی در این کشور توسط استعمار فرانسه پی‌ریزی شد و مدارس نخستین عمدتاً در جوامع یکجانشین دره رود سنگال متمرکز بودند. دو زبان اصلی آموزش، فرانسوی و عربی هستند؛ فرانسوی بیشتر در آموزش عالی و درس‌های علمی به کار می‌رود در حالی که عربی فصیح در همه سطوح مورد تأکید قرار می‌گیرد.
آموزش در موریتانی برای کودکان ۶ تا ۱۴ ساله اجباری است. با این حال این کشور همچنان با چالش‌های جدی روبروست: نرخ بالای ترک تحصیل، نبود زیرساخت‌های کافی در مناطق روستایی و کمبود معلمان آموزش‌دیده از جمله موانع اصلی دستیابی به آموزش همگانی هستند. مدرسه دولتی رایگان است اما هزینه‌های جانبی مانند کتاب‌های درسی و ناهار مدرسه، آموزش را برای بسیاری از خانواده‌های کم‌درآمد دشوار می‌سازد.
نرخ بی‌سوادی در موریتانی سال‌ها یکی از بزرگترین موانع توسعه اقتصادی و اجتماعی این کشور بوده‌است. در سال ۱۹۸۵ (۱۳۶۴ شمسی) نرخ باسوادی بزرگسالان تنها ۱۷ تا ۲۵ درصد برآورد می‌شد که تقریباً نیمی از میانگین آفریقای جنوب صحرا بود. دولت از آن زمان تاکنون گام‌های مهمی برای گسترش آموزش برداشته و با کمک نهادهای بین‌المللی برنامه‌های اصلاحی متعددی را به اجرا گذاشته‌است.
پیشینه
نخستین مدارس در دوره استعمار
نخستین منظومه آموزش همگانی در موریتانی توسط اداره استعماری فرانسه بنیان گذاشته شد. مدارس نخستین بیشتر در جوامع یکجانشین دره رود سنگال متمرکز بودند. در سال ۱۹۵۰ (۱۳۲۹ شمسی) نخستین مدرسه تربیت معلم در بوتیلیمیت تأسیس شد و در سال ۱۹۵۷ (۱۳۳۶ شمسی) دبیرستان روصو نیز به تربیت معلم پرداخت. از آنجا که مدارس دولتی عمدتاً در جنوب کشور متمرکز بودند، آفریقایی‌های سیاه‌پوست به تعداد زیاد در آن‌ها ثبت‌نام کردند. در نتیجه، اکثریت قاطع معلمان مدارس دولتی سیاه‌پوست بودند و طبقه تحصیل‌کرده غیردینی کشور را سیاه‌پوستان در دست داشتند.[۱]
تأثیر فرانسه
مدارس فرانسوی اندکی که در مناطق کوچ‌نشین وجود داشتند در جذب دانش‌آموز با دشواری روبرو بودند. موران (Maures) به‌ویژه از پذیرش مدارس دولتی سرباز می‌زدند و همچنان آموزش خالص اسلامی را ترجیح می‌دادند. با این حال به تدریج شروع کردند به فرستادن فرزندانشان به مدارس دولتی چون دریافتند که آموزش دینی سنتی فرزندان آن‌ها را برای زندگی در قرن بیستم آماده نمی‌کند. فرانسوی‌ها پس از جنگ جهانی دوم نیز «مدارس سیار» آزمایشی راه‌اندازی کردند و از این طریق آموزش همگانی را به‌شمار بیشتری از کوچ‌نشینان رساندند. در سال ۱۹۵۴ (۱۳۳۳ شمسی) دوازده مدرسه موسوم به «خیمه» وجود داشت که به ۲۴۱ دانش‌آموز خدمت می‌رساند. دست‌کم برخی از این مدارس خیمه‌ای پس از استقلال موریتانی از فرانسه در سال ۱۹۶۰ (۱۳۳۹ شمسی) به کار خود ادامه دادند.[۱]
پس از استقلال
دولت مستقل، آموزش غیردینی را یکی از مهم‌ترین ابزارهای پیشبرد وحدت ملی و گامی ضروری در راه توسعه اقتصاد مدرن می‌دانست. با این حال همچنان با کمبود منابع مالی، نیروی تدریس به‌اندازه کافی آموزش‌دیده و امکانات کلاسی در همه سطوح روبرو بود. مدرسه دیگری برای تربیت معلم در سال ۱۹۶۴ (۱۳۴۳ شمسی) در نواکشوت گشوده شد. تحصیل اجباری نبود و در سال‌های ۱۹۶۴–۱۹۶۵ تنها ۱۹٬۱۰۰ دانش‌آموز ابتدایی و ۱٬۵۰۰ دانش‌آموز متوسطه (حدود ۱۴ درصد کودکان در سن تحصیل) ثبت‌نام کرده بودند. تا سال ۱۹۸۵ (۱۳۶۴ شمسی) تقریباً ۳۵ درصد از کودکان در سن ابتدایی در مدرسه ثبت‌نام بودند اما تنها حدود ۴ تا ۱۰ درصد از نوجوانان واجد شرایط متوسطه در مدارس حضور داشتند. در هر دو مقطع، پسران به‌شدت بر دختران برتری عددی داشتند.[۱]
در سال‌های ۱۹۸۵–۱۹۸۶ ثبت‌نام در مدارس ابتدایی به ۱۴۰٬۸۷۱ نفر رسید و ثبت‌نام در مدارس متوسطه و حرفه‌ای به ۳۴٬۶۷۴ نفر بالغ شد. دولت در مجموع ۸۷۸ مدرسه ابتدایی و ۴۴ مؤسسه متوسطه یا حرفه‌ای را گزارش کرد. ۴٬۳۳۶ دانش‌آموز در برنامه‌های آموزش پس از متوسطه ثبت‌نام داشتند. علاوه بر این ۴۴۸ دانش‌آموز در مؤسسه ملی اسلامی (پیشین: مؤسسه مطالعات اسلامی) مشغول تحصیل بودند و حدود ۱٬۹۰۰ موریتانیایی در برنامه‌های آموزشی مختلف در خارج از کشور حضور داشتند. مدارس دولتی نزدیک به ۲٬۹۰۰ معلم ابتدایی، ۱٬۵۶۳ معلم متوسطه و حرفه‌ای (که ۴۱۲ نفر آن‌ها خارجی بودند) و ۲۳۷ استاد پس از متوسطه داشت که بیش از نیمی از آن‌ها خارجی بودند. در سال ۱۹۸۲ (۱۳۶۱ شمسی) کالج ملی اداری و کالج ملی علوم در نواکشوت گشوده شدند و در سال ۱۹۸۳ (۱۳۶۲ شمسی) نزدیک به ۱٬۰۰۰ دانشجو آموزش در دانشگاه نواکشوت را آغاز کردند.[۱]
دشواری‌ها
بی‌سوادی مشکلی جدی و مانعی مهم برای توسعه اقتصادی و اجتماعی باقی ماند. در سال ۱۹۸۵ (۱۳۶۴ شمسی) نرخ باسوادی بزرگسالان ۱۷ تا ۲۵ درصد برآورد می‌شد که تقریباً نیمی از میانگین آفریقای جنوب صحرا بود. با این حال این نرخ نسبت به ۵ درصد تخمینی زمان استقلال و ۱۰ درصد یک دهه بعد بهبود نشان می‌داد. با درک نیاز به نیروی کار باسوادتر، در سال ۱۹۸۶ (۱۳۶۵ شمسی) دولت معاویه ولد سید احمد طایع یک کمپین گسترده سوادآموزی راه‌اندازی کرد و دبیرخانه دولتی فرهنگ، اطلاع‌رسانی و مخابرات را برای هدایت این تلاش تأسیس نمود. در همان سال دولت گزارش داد که تعداد کلاس‌های سوادآموزی بیش از ده برابر عدد سال ۱۹۸۵ افزایش یافته‌است.[۱]
در همان زمان، هزینه آموزش در مقایسه با کشورهای همسایه بسیار بالا بود. در اواسط دهه ۱۹۸۰ موریتانی سالانه حدود ۴۵ میلیون دلار آمریکا (۲۰ درصد از هزینه‌های جاری) صرف آموزش می‌کرد. هزینه آموزش ابتدایی به ازای هر دانش‌آموز در میان کشورهای فرانکوفون غرب آفریقا بالاترین بود و تنها ساحل عاج هزینه هر دانش‌آموز متوسطه را از موریتانی بیشتر داشت. این هزینه‌های بالا تا حدی ناشی از حقوق معلمان به‌ویژه خارجی‌ها و نیز یک نظام سخاوتمندانه بورسیه بود. سرمایه‌گذاری برنامه‌ریزی‌شده در آموزش برای سال‌های ۱۹۸۵ تا ۱۹۸۸ در چارچوب برنامه احیای اقتصادی ۱۹۸۵–۱۹۸۸ به ۲۷ میلیون دلار تعیین شد که کمتر از ۱ درصد نسبت به دوره ۱۹۸۰–۱۹۸۴ افزایش داشت.[۱]
اصلاحات تدریجی
منظومه فرانسوی مدارس ابتدایی و متوسطه تا اواخر دهه ۱۹۸۰ همچنان پابرجا بود. با این حال در طول سال‌ها برخی تغییرات قابل توجه انجام شده بود و برخی دیگر در دست برنامه‌ریزی بود. در اوایل دهه ۱۹۸۰ آموزش به زبان‌های پولار، آزایر (سونینکه) و ولوف در برنامه درسی ابتدایی گنجانده شد و عربی فصیح در همه سطوح مورد تأکید قرار گرفت. سیاست رسمی جایگزینی تدریجی زبان فرانسوی با زبان‌های بومی و عربی فصیح که در اواخر دهه ۱۹۷۰ اتخاذ شده بود با اعتراض شدید موریتانیایی‌های سیاه‌پوست فرانسوی‌زبان روبرو شد و ظرف یک دهه کنار گذاشته شد.[۱]
موریتانی همچنان از کمبود شدید نیروی کار ماهر رنج می‌برد. در اواسط دهه ۱۹۸۰ تنها حدود ۱۵ درصد از دانش‌آموزان متوسطه در آموزش حرفه‌ای ثبت‌نام بودند. برای رفع این وضعیت و ارتقای سطح کلی باسوادی، دولت رشد مدارس خصوصی و قرآنی را تشویق کرد؛ بیشتر آموزش‌های صنعتی در مؤسسات خصوصی انجام می‌شد. مهم‌تر از آن دولت به جامعه بین‌المللی روی آورد. در سال ۱۹۸۷ (۱۳۶۶ شمسی) بانک جهانی موافقت کرد تا به ایجاد پاسخگویی بیشتر منظومه آموزشی موریتانی نسبت به نیازهای توسعه این کشور کمک کند. تغییرات پیشنهادی شامل گسترش آموزش ابتدایی و بازسازی ساختار آموزش متوسطه بود. توجه ویژه‌ای به آموزش حرفه‌ای در زمینه‌های با نیاز ملی خاص مانند مهندسی آب و شیلات اختصاص یافت.[۱]
وضعیت کنونی
آموزش برای کودکان ۶ تا ۱۴ ساله اجباری است. در سال ۲۰۰۲ (۱۳۸۱ شمسی) نرخ ناخالص ثبت‌نام در دوره ابتدایی ۸۸ درصد و نرخ خالص ثبت‌نام ۶۸ درصد بود. نسبت‌های ثبت‌نام ناخالص و خالص بر اساس تعداد دانش‌آموزان ثبت‌نام‌شده رسمی در مدرسه ابتدایی محاسبه می‌شوند و لزوماً حضور واقعی در مدرسه را منعکس نمی‌کنند. در سال ۱۹۹۶ (۱۳۷۵ شمسی) ۴۱٫۸ درصد از کودکان ۷ تا ۱۴ ساله به مدرسه می‌رفتند. تا سال ۲۰۰۱ (۱۳۸۰ شمسی) ۶۱ درصد از کودکانی که آموزش ابتدایی را آغاز کرده بودند احتمال داشت تا پایه پنجم ادامه دهند. با این حال کمبود امکانات مدرسه‌ای کافی و معلمان به‌ویژه در مناطق روستایی احتمالاً تحقق کامل هدف دولت در دستیابی به آموزش ابتدایی همگانی در موریتانی را دست‌کم تا سال ۲۰۰۷ (۱۳۸۶ شمسی) به تأخیر می‌اندازد.[۲]
مدرسه دولتی رایگان است اما هزینه‌های دیگری مانند کتاب‌ها و ناهار، آموزش را برای بسیاری از کودکان فقیر غیرقابل تحمل می‌سازد. چالش‌های جاری در ارائه آموزش باکیفیت در موریتانی شامل نرخ بالای ترک تحصیل و تکرار پایه، برنامه درسی ناکافی و زیرساخت ملی ضعیفی است که مانع از رفت‌وآمد کودکان به مدرسه می‌شود. در سال ۲۰۰۲ (۱۳۸۱ شمسی) یک بررسی برنامه جهانی غذا از کودکان غیرمدرسه‌رو در موریتانی نشان داد که ۲۵ درصد به دلیل نیاز به حمایت از خانواده یا انجام کارهای خانگی به مدرسه نمی‌رفتند و ۲۲ درصد دیگر به دلیل دوری راه مدرسه غایب بودند.[۲]
منابع
- 1 2 3 4 5 6 7 8 Berry, Laverne. "Modern Education". In Mauritania: A Country Study (Robert E. Handloff, editor). کتابخانه کنگره Federal Research Division (June 1988).
- 1 2 "Mauritania". 2005 Findings on the Worst Forms of Child Labor بایگانی‌شده در دسامبر ۱, ۲۰۰۶ توسط Wayback Machine. دفتر بین‌المللی امور کار، وزارت کار ایالات متحده آمریکا (2006).
پیوند به بیرون
- شبکه بین‌المللی آموزش عالی در آفریقا: نمایه موریتانی
- Candalot, Aurélie (15 آوریل 2006). "Rôle et enjeux du système éducatif en Mauritanie dans l'évolution politique". Le Portique. Revue de philosophie et de sciences humaines (in French). ISSN 1283-8594.
| کشورهای مستقل | آفریقای جنوبی • آنگولا • اتیوپی • اریتره • الجزایر • اوگاندا • بنین • بوتسوانا • بورکینافاسو • بوروندی • تانزانیا • توگو • تونس • جمهوری آفریقای مرکزی • جمهوری دموکراتیک کنگو • جمهوری کنگو • جیبوتی • چاد • رواندا • زامبیا • زیمبابوه • ساحل عاج • سائوتومه و پرینسیپ • سنگال • سوازیلند • سودان • سومالی • سیرالئون • سیشل • غنا • کامرون • کنیا • کومور • کیپ ورد • گابن • گامبیا • گینه استوایی • گینه بیسائو • گینه • لسوتو • لیبریا • لیبی • ماداگاسکار • مالاوی • مالی • مراکش • مصر • موریتانی • موریس • موزامبیک • نامیبیا • نیجر • نیجریه | .svg.png) |
|---|---|---|
| ایالت‌ها با رسمیت محدود | جمهوری دموکراتیک عربی صحرا • سومالی‌لند | |
| قلمروهای وابسته و سرزمین‌های دیگر | جزایر قناری / سبته / ملیلیه / پلاساس د سبرانیا (اسپانیا) • مادیرا (پرتغال) • مایوت / رئونیون (فرانسه) • سنت هلینا / اسنشن / تریستان (انگلستان) • صحرای غربی | |
- آموزش در موریتانی